Adaldyq

Bir ǵajaby, Ábdimútál Álibekovty tanı­tyn­dardyń bári jaqsy kóredi. Bári Ábeke dep syı­laıdy. Reti kelgen jerde bári oǵan iltıpat bildirgisi kelip turady. Al dostary men jora-jol­dastarynyń oǵan degen yqylasy tipten bólek. Ábekeńmen ondaǵan jyldar boıy birge júrgende bir bóten minez tanytpaǵan aqpeıil adaldyǵyna tánti bola ma, kim bilsin, keıde qyza-qyza kelgen dostary: «Ábekeńmen joldas bolǵan adam baqyt­ty. Olaı bolatyn sebebi – Ábekeńniń qasynda biraz jyl júrgennen keıin kúnádan tazarasyń, sábı peıildi pák adamǵa aınalasyń» – dep ázil-shyny aralas ázil-qaljyń aıtatyny da bar. Mine, osy qaljyńnyń astarynda Ábekeńe, onyń perishtedeı pák peıiline degen rızashylyq jatady. Iá, ol týraly jurt osyndaı pikirde. Al ózi olaı oılamaıdy. Osydan on jyl buryn elýdi eńserip, búginde alpys degen ataly jastyń aýy­lyna moıyn burǵan Ábekeńniń ómirde júrip ótken joly qanshalyqty maǵynaly bolsa, qara­paıym­dylyǵy soǵan kerisinshe. Bylaısha aıtqan­da, Ábekeńniń bul oraıdaǵy pálsapasy mynaǵan saıady: men Qudaı bergen nesibemdi terip jep júrgen qatardaǵy qazaqtyń birimin. Durys-aq delik. Bárimiz de solaı. Bárimiz de qatardaǵy qazaqtyń birimiz. Biraq árqaısymyz ózimizshe iri emespiz be? Árqaısymyzdyń ózindik bet-beınemiz, ózindik kelbetimiz bar emes pe? Ábekeń de sol sııaqty. Onyń bolmys-bitimi meniń jeke pikirim boıynsha, tipti ózimen qatar júrgen kóp adamdardan bıikteý de bolyp kórinedi. Endi osy oıymdy dáleldeýge tyrysaıyn. Birinshiden, Ábekeń óte adal adam. Adaldyqtyń aıasy keń ǵoı. Otbasyna adaldyq, aınalańa, ıaǵnı qoǵamǵa adaldyq, dos-jaranǵa adaldyq, mamandyǵyńa adaldyq, qyz­metińe adaldyq... Osylaı kete beredi. Biz – adamdar, pendemiz ǵoı. Joǵaryda atalǵan adaldyq­tardy saqtaýǵa tyrysqanymyzben, keıbir tustar­da álsizdik tanytyp alýymyz ábden múmkin. Al Ábekeńniń boıynda osy adaldyqtyń bári bar. Osy adal minez Ábekeńe qaıdan darydy eken dep te oılaısyń keıde. Bálkim, bul atasynyń Quran ashyp qoıǵan «Ábdimútál», ıaǵnı «Qudaıdyń quly» degen esiminiń shapaǵaty ma eken, kim bilsin. Áıteýir ámbebap adaldyq Ábekeńniń boıyna Qudaı bergen abzal qasıetterdiń biri. Joǵaryda biz adaldyq uǵymynyń birnesheýin atap óttik. Sonyń biri – mamandyqqa adaldyq. Ábekeń bul baǵytta da qamshy saldyrmaı kele jatqan jampozdardyń qatarynda. Ol – jýrnalıst. Jýrnalıst bolǵanda da anaý-mynaý emes, sóz saptaýdy qapysyz meńgergen, qazaqtyń qara­sózin tushymdy oılarymen tuzdyqtap, oqyr­manyn eliktirip áketetin talaı ocherkteri men pýblısıstıkalyq maqalalary arqyly respýblıka jurtshylyǵyna áldeqashan tanymal bolǵan jýrnalıst. Onyń san alýan taqyrypty qamtıtyn materıaldary oqyrmandy eshqashan beı-jaı qaldyrmaıdy. Ábekeńniń qalamyna jel bitip, óz turǵylas­tarynan oza shaýyp, Qazaqstannyń tanymal jýr­nalısteriniń qatarynan oryn alýyna eki birdeı joǵary oqý ornynyń – Qazaq memlekettik ýnıversıteti men Lenıngrad (qazirgi Sankt-Peterbýrg) memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetinde túbegeıli bilim alýy óz septigin tıgizgen shyǵar degen oıdamyz. Al eń bastysy, bilimdi kókirekke quıyp, toqı bilýde ǵoı. Ábekeń bul jaǵy­na kelgende de alǵyrlyǵyn tanytqan sııaqty. Jalpy, Ábekeńniń shyǵarmashylyǵy áıteýir atym shyqsyn deıtin pendeshilik oıdan aýlaq shyǵarmashylyq. Ol ne týraly jazsa da, qandaı másele kóterse de, sol ózi áńgimelep otyrǵan taqyryp tóńireginde keńinen tolǵap, pikir bildirip, oqyrmanǵa oı tastaıdy. О́zin tolǵandyrǵan másele basqalardyń da kókeıine jetse eken degen izgi nıeti baıqalyp turady («Qasiret», «Áskerdegi dert», «Balanyń kóńili batysta», «Oıy oıaýdyń namysy qalǵymaıdy», «Eskertkish­ter ornatý – eldikke syn»).  Gazet beti kóter­meıtindikten, biz bul arada maqalalardyń mazmunyna toqtala al­maıtynymyzdy eskertemiz. Jáne bir qyzyǵy – Ábekeńniń maqalalary kóbine onyń óz ómiriniń bir bólshegi sııaqty áserge bólep otyratyny bar. Basqasha aıtqanda, oqyr­man ózin maqala emes, oqıǵasy qyzyqty bir áńgime oqyp otyrǵandaı sezinedi. Budan bir jaǵynan avtordyń ózi jaqsy biletin nárselerdi ǵana jazýǵa umtylatyny jáne sony oqyla­tyndaı etip qyzyqty baıandaýǵa, oqıǵa­lardy oınatyp berýge kúsh salatyny ańǵarylady. Máselen, «Sulýlyqtyń syryn uqqan» degen maqalasynda avtor synyptas dosynyń minez-qulqyn aıshyqty kestelep, onyń ómirde qol jetkizgen tabystaryn, shyǵarmashylyq jolyn tar­tymdy áńgimeleı kelip, óziniń oqýshylyq jyl­dardaǵy ómirbaıanyn oqıǵaǵa janama túrde ádemi kiriktiredi. Al «Pıramıda elinde» atty kólemdi maqalada áskerı boryshyn Mysyr elinde ótegen avtordyń basynan keshken oqıǵalary, sol tustaǵy saıası jaǵdaılarmen astasa órilip, oqyrman kókeıinde qyzyqty bir áńgime dárejesinde qalyp qoıady. Sol sııaqty «Ulttyq poezııamyzdaǵy Ulyqbek jyrlary», «Qazaqtyń Qonysbaıy», «Álem tany­ǵan Álimjanov» atty maqalalarda avtor ózin qalamy júırik ádebıet zertteýshisi retinde kórse­tedi. Munda qazaq ádebıetiniń kórnekti ókilde­riniń shyǵarmalary kásibı taldaý obektisine aınalýmen qatar, avtordyń Almaty, Lenıngrad shaharlaryndaǵy stýdenttik jyldary qosarlasa órilip, shyǵarmalardyń tartymdy­lyǵyn arttyra túsedi. «Alystaǵy Amerıka aıshyǵy» degen maqalasy da osyǵan uqsas. Munda da avtor sapar barysynda kórgen-bilgenderin qur ánsheıin tamsana baıandaı bermeı, alpaýyt el – Amerıka týraly ózindik pikir túıip, onyń jaqsy-jaman jaqtarymen oı bólisip, belgili bir qorytyndy jasap otyrady. Árıne, Ábekeńniń shyǵarma­shylyǵy týraly keńinen tolǵaýǵa bolar edi. Onyń ádebı shyǵarmalardy taldaýǵa qurylǵan resenzııalary («Qaıran Kópenniń kókeleri-aı», «Bizge tanys taǵdyrlar»), Qazaqtyń M. Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrynyń sah­nasynda qoıylǵan spektaklderdegi rejıs­serler­diń ustanymy men ártisterdiń oıynyna baı­lanysty ortaǵa salynǵan salıqaly pikirleri («Malahov nege toqtamady?», «Álisher Naýaı» – qazaq sahnasynda»), jýrnalıstik tal­daýǵa qurylǵan kókeıkesti maqalalary («Anany tildeý – anańdy tildeý», «Joldaspyz ba, myr­zamyz ba?», «Aqmolaǵa jiberý kerek»), jeke adamnyń ómirin sýretteýge arnalǵan portretteri («Muzart shyńdaı Mustafa Shoqaı», «Alýan qyrly Aqseleý aǵa», «Sýretten sońǵy ser­geldeń») jóninde arnaıy zert­teý maqalasyn jazsa da artyq emes. Ábe­keńniń qalamdy qarý etken azamattyq únine, jýrnalıstik sheberligine solaı etkende ǵana toly­ǵyraq kóz jetkizýge bolady. Ábekeńniń jáne bir qyry bolyp tabylatyn qyzmetke adaldyǵy osy jýrnalıstıka salasynda bastalǵan eńbeginen órbıdi. Á.Álibekov Prezıdent Ákimshiliginde qazirgi kezde atqaryp júrgen qyz­metin qosa alǵanda, eki-aq jerde jumys istegen adam. Birinshisi Lenıngrad memlekettik ýnıversıtetin bitirip kelgennen keıin ornalasqan «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazeti. Ekinshisi joǵaryda atap ótkenimizdeı, búgingi atqaryp júrgen memlekettik qyzmeti. Aǵa gazette tabandatqan on jyl shyńdalý mektebinen ótti. Qatardaǵy tilshi boldy, keıin bólim basqardy. Prezıdent Ákimshiligindegi qyzmetke saıası turǵydan ábden tolysqan maman retinde keldi. Sodan beri ótken jıyrma jylda Ábekeń úlken mekemedegi jaýapty qyzmetti abyroımen atqarýda. Onyń ishinde sońǵy onshaqty jyldyń bedelinde sarabdal saıasatker, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Mahmut Qasymbekovtiń basshylyǵy­men memleketimizdiń ósip-órkendeýine qatysty nebir jaýapty jumystardy ózine o bastan tán tııanaqtylyqpen Hám adaldyqpen múltiksiz oryndaýda. Ár jyldary «Qazaqstan Respýblıka­synyń Táýelsizdigine 10 jyl», «Astanaǵa 10 jyl», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Kons­tıtýsııa­syna 10 jyl» merekelik medal­darymen, «Eren eńbegi úshin» memlekettik medalimen ma­rapattalýy sol adal eńbeginiń, tııanaq­tylyǵynyń jemisi bolsa kerek. Ábekeńniń otbasyna adaldyǵy týraly aıtqanda, zaıybymen, bala-shaǵasymen shektelý azdyq etedi. Onyń otbasy ósip-óngen, ónegeli orta. Zaıyby Qatıra QR Prezıdentiniń janyndaǵy memlekettik basqarý akademııasynyń dosenti, ul-qyzdary joǵary bilimdi mamandar. Ábekeńniń ózi bir kindikten bes aǵaıyndy: eki qyz, úsh ul. Olardyń bári erjetken, boıjetken, óz aldaryna otaý qurǵan, balaly-shaǵaly jandar. Ábekeńniń sonda da jany tynbaıdy. Búginde jasy toqsanǵa taıanǵan, Uly Otan soǵysynyń ardageri, ákesi Sadyq esine túsedi. Ol kisiniń jaǵdaıy jaman emes, aýyldaǵy inileri, kelinderi kútimge alǵan. Sonda da kúnara telefon soǵyp, habarla­sady. Durystap qarańdar dep pysyq­taıdy. Arasynda ótken jyldardaǵy oqıǵalar jadynda jańǵyryp, «Oı ómir-aı!» dep bir kúrsinip alady. Týǵan anasy Álibekova Pátı naýqastanyp, 1969 jyly qaıtys bolǵanda Ábekeń erjetip, mektep bitirgen ul edi. Esesine ózinen basqalarynyń bári jas bolatyn. Kishi qaryndasy úshte, inisi birjarymda. Qara jamylǵan úıde qıyn ómir bas­taldy. Ábdimútál ákesine bolysyp, úı sharýa­syna, basqa da sharýashylyqtarǵa shamasy kelgenshe kómektesedi. Degenmen, áıel joq úıde qaıbir bereke bolsyn. Sóıtip júrgende, qazaq «jyrtyq úıdiń Qudaıy bar» demeı me, úıge Aısulý degen apasy keldi. Sol kúnnen bastap úıde bir shýaq paıda boldy. Qazir oılap otyrsa, Aısulý tátesimen birge (Ábdimútál ekinshi sheshesin osylaı ataıtyn) bulardyń úıine baq kelgen eken. Sol tátesi ákesimen otyz jyl otasyp, úsh kelin túsirip, balalardy oryn-ornyna jaıǵastyryp, 2009 jyly 72 jasynda dúnıeden qaıtty. Mine, qazaq­tyń, qazaq áıeliniń darhandyǵy! Osyny oılaǵanda Ábekeńniń kóńili bosaıdy, kózine jas úıiriledi. «Qaıran, Aısulý tátem», dep qamyǵady. Al men bolsam Ábekeńniń boıyndaǵy qaınar bulaqtaı tumsa adaldyq áýletinen daryǵan eken-aý degen oıǵa keldim. Bar bol, asyl dos! Adaldyqty serik etip, alǵa oza ber demekpin. Orynbek JOLDYBAI, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty.