Almaty – keleshegi kemel qala

Osydan dál eki jyl buryn Elbasy Nursultan Nazarbaev Almaty qalasynyń ekonomıkalyq-áleýmettik turǵyda ósip, órkendeýine baılanysty esebin tyńdaǵan bolatyn. Ol – Aq Azıadany qabyldaýǵa qarbalas daıyndyqtar júrgizip jatqan kez. Tarıhı sport dodasy da ótti. Odan da bólek aıtýly sharalar bir ǵana jyldyń ishinde shejirege aına­lyp shyǵa keldi. Alaıda, megapolıs qalaǵa artylatyn jaýapkershilik munymen tolastamaıdy. Almatyda alańda­ta­tyn, oılasatyn, talap etiletin jaǵdaılar da jetkilikti. Elbasy 7-shi Qysqy Azııa oıyndaryn Almatynyń abyroı­men atqaryp salǵanyn, memleket tarapynan bólingen qarajat ha­lyq­tyń ıgiligine jumsalyp, kó­she­ler jóndelip, kólikter qozǵa­ly­sy rettelip, jańa sporttyq nysandar boı kótergenin aıta kele, osy isterdi de qorytyndy­laıtyn kez kelgenin atap kór­setti. – Astanalyq mártebesinen aıy­rylǵanymen, Almatynyń má­ni de, mańyzy da, barlyq jaǵdaıy da elimiz úshin óte joǵary. Son­dyq­tan men Almatynyń ahýalyna jan-jaqty qarap otyramyn. Mem­lekettik bıýdjetke túsetin salyqtyń da eń eleýli bóligin Almaty beredi. Bıýdjettik túsimi jaǵynan Almaty – Ortalyq Azııa qalalarynyń ishindegi eń irisi. Shahar memlekettik bıýdjet kirisiniń shırek bóligin beredi. Onyń ósýi, ónýi ǵylymǵa da, ınnovasııaǵa da, ekonomıkaǵa da óte qajet, – dedi Elbasy Almaty ak­tıvimen ótkizgen jıyn bary­synda. Memleket basshysynyń aı­tý­yn­sha, Almaty ishki óniminiń kó­le­mi jaǵynan Ortalyq Azııa ǵana emes, Reseıdiń keıbir aımaq­ta­ryn da basyp ozady. Máselen, Tash­kentten 4,5 ese, Novosibirden 1,5 ese, Omby oblysynan 2 ese joǵary. Almatyda jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim 19 myń dollardy quraıdy. Bul Oń­tústik Koreıa men Ortalyq Eýropa elderi deńgeıimen birdeı. Ha­lyqtyń eńbekaqysy sońǵy 10 jylda 5 ese ósip, ómir súrý jasy 3 jylǵa uzardy. Nárestelerdiń týýy 2 ese kóbeıgen. Sarap­shy­lardyń aıtýynsha, qala Detroıt, Edınbýrg, Manchester, Sankt-Peterbýrg, Dakar sııaqty ja­han­dyq qalalardyń qataryna enip, álemdik ekonomıkanyń ortalyǵy bolyp otyr. Elbasy Almaty qaı kezde de jastar qalasy bolyp kelgenin qaperge sala kelip: – О́tken prezıdenttik saılaýda Almaty halqy, ásirese, jastar úlken belsendilik tanytty. Al­ma­ty – jastardyń shoǵyrlanǵan jeri. Munda stýdentter kóp. О́tken saılaýdaǵy belsendiligi úshin barlyq almatylyqtarǵa óz rızashylyǵymdy bildirip, rahmetimdi aıtamyn. Qazir bárimizge sondaı uıymshyldyq pen birlik kerek, – dedi. Elbasy alqaly jıynda Almatynyń elimizdegi eń iri qala ekenin qaıtalaı otyryp, onyń ósip-órkendeýi kúlli Qazaqstan­nyń damýyna úlken yqpal etetinin jetkizdi. Sondyqtan búgingi basqosýda da qalanyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý bolashaǵy men ony týrıstik iri ortalyqqa aı­naldyrýdyń keleshegine erekshe qyzyǵýshylyq bildirip otyr­ǵanyn aıtty. Máselen, byltyr 7-shi Qysqy Azııa oıyndaryn ót­kizýge 40 mıllıard teńge bólin­gen edi. Endi jańadan salynǵan jáne jóndeýden ótken sport ny­sandary budan ári de el ıgiligine qyzmet etýi kerek. – Almatyda qazirgi zamanǵy ın­fraqurylymnyń barlyq ele­ment­teri jasaldy. Almatyda ın­dýs­trııalandyrý baǵdarlamasy bel­sendi túrde júzege asy­ry­lýda, – dedi osy oraıda Memleket bas­shysy. – Almatyda 2010 jyly 37 mıllıard teńgeniń óner­kásip taý­ar­lary óndirilip, óńdeý óner­ká­sibindegi ósim 40 paıyzdy qura­dy. Bul – mańyzdy kórsetkish. Ǵylymdy damytý óz nátıjesin berýde. Prezıdenttiń aıtýynsha, sha­ǵyn jáne orta bıznes salasynda da jaǵymdy kórsetkishter bar. Bul salada 350 myń adam jumyspen qamtamasyz etilgen. Alaıda, buǵan toqmeıilsýge bol­maıdy. Alda áli de atqarylatyn jumystar aýqymdy. Jergilikti atqarýshy oryndar men turǵyn­dar­dyń ózara yqpaldastyq áre­kettestigin odan ary tereńdetýdiń mańyzy óte zor. Nursultan Ábishuly Almaty degende aldymen aýyzǵa túsetin sońǵy tabystardy qysqa qory­tyn­dalaı kele, birinshi kezekte ózin qalanyń ekologııasy, Alma­ty oblysymen qosa alǵanda týrızmdi tolaıym damytý máselesi qyzyqtyratynyn jáne osy óńir­diń seısmıkalyq ahýaly alańda­ta­tynyn aıtyp, sóz kezegin qala basshysyna berdi. – Sizdiń qatysýyńyzben Al­ma­ty qalasynyń áleýmettik-eko­nomıkalyq damýyna arnalǵan mun­daı jıyn budan 2 jyl buryn ótken bolatyn. Onda berilgen bar­lyq tapsyrmalaryńyz túgel oryndalyp, bólingen qarjy to­lyq ıgerildi. Búkil elimizdegi orta jáne shaǵyn bıznestegi óner­kásip óndirisiniń 27 paıyzy biz­diń qalaǵa tıesili. Negizgi kapı­tal­daǵy ınvestısııa kólemi 21 paıyzǵa ulǵaıdy. Turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý kólemi 10 paı­yzǵa artty. Ekinshi deńgeıli bank­terdiń nesıe berýi 41 paıyz­ǵa ósip, 600 mıllıard teńgeden asty, – dedi Ahmetjan Sma­ǵululy. Almaty – qurylysy qar­qyn­dy júrip turǵan qala. Turǵyn úılerdiń qymbattyǵy jaǵynan da ol aldyna basqany salǵan emes. Biraq, osyǵan qaramaı, sha­harda qurylys jumystary toq­taý­syz júrip jatyr. Tek ótken jyly 1 mıllıon sharshy metrden astam turǵyn úı paıdalanýǵa berilip, 5 myńǵa jýyq úlesker qonys toıyn toılady. Sol sııaq­ty halyqtyń ıgiligine mektepter, balabaqshalar, emhanalar men aýrýhanalar berildi. Qala basshysynyń aıtýynsha, alǵashqy toqsanda Almatyda ınflıasııa deńgeıi 3,5 paıyzdy qu­raǵan. Inflıasııa deńgeıin ustap turýda birqatar sharalar júrgi­zil­gen. Atap aıtqanda, Almaty, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan ob­lystarymen turaqty túrde azyq-túlik jármeńkesin uıymdastyrý týraly memorandýmdar jasal­ǵan. Sondaı-aq aýyl sharýa­shy­lyǵy taýarlaryn jetkizý jó­nin­de kórshiles Qyrǵyzstanmen jáne О́zbekstanmen kelissózder júrgizilgen. – Jumyspen qamtý ortaly­ǵy­na alǵashqy toqsanda 2300 adam habarlasty. Bul – ótken jylmen salystyrǵanda 2 ese az. Eko­no­mı­kalyq belsendi halyqqa shaq­qan­da tirkelgen jumyssyzdyq kólemi 0,3 paıyz. Bul búkil qala ta­rıhyndaǵy eń tómengi kórset­kish, – dedi Ahmetjan Esimov. Qala tirshiligindegi barlyq sa­laǵa qatysty túıindi esep bergen qala ákimi Almatyda ekono­mı­kanyń údemeli damýyn qamta­ma­syz etýde 3 basym baǵyt aı­qyndalǵanyn málimdedi. О́ndi­ris­te Almaty qalasynyń úlesi Qa­zaqstannyń ishki jalpy óniminde 20 paıyzǵa jýyq. Qalaǵa qandaı jaýapkershilik júkteletinin aı­qyn túsinemiz, degen qala ákimi­niń sózine qaraǵanda, shahar boı­ynsha ekonomıkanyń údemeli da­mýyn qamtamasyz etýde aımaq­tyq ereksheligi men áleýmettik múmkindikterin eskere otyryp 3 basym baǵyt aıqyndalǵan: birinshisi – Alataý aýdanynda 90 gektar alqapta ındýstrııalyq aı­maq­ty damytý; ekinshisi – Almaty óńirinde týrızmdi, ásirese taý shań­ǵysy sportyn damytý; úshinshisi – qalanyń barlyq kólik júıesin keshendi damytý. Qala ákiminiń aıtýynsha, Alataý aýdanyndaǵy ónerkásiptik aı­maq­ta 110 ónerkásiptik jáne kom­mýnaldyq kásiporyndardy orna­las­tyrý josparlanýda. 7-shi Qys­qy Azııa oıyndary kezinde ha­lyqaralyq deńgeıde shańǵymen tu­ǵyrdan sekirý kesheni salynyp, «Medeý» muz aıdyny jańar­ty­lyp, «Shymbulaq» taý shańǵysy kýrorty jetildirildi. Ondaǵy trassalar álemdik standarttarǵa tolyq sáıkes keledi. Taý shań­ǵy­sy kýrortyn damytý jobasyn odan ary júzege asyrý týrızm salasynyń IJО́-degi úlesin 10 paıyzǵa deıin ulǵaıtýǵa múm­kin­dik beredi. Al úshinshi baǵyttaǵy jumystar kólik júıesin ǵana emes, qaladaǵy ekologııalyq má­se­lelerdi sheshýge oń yqpalyn tıgizbek. Qazirgi tańda mýnısı­pal­dy avtobýs parki jumys jasaý­da. Eýropa Qaıta qurý jáne damý bankiniń kredıti esebinen 200 avtobýs gaz otynyna kóshirildi. Jyl sońyna deıin atalmysh bank­tiń kredıtine qazirgi zamanǵy 200 trolleıbýs alynbaq. Sondaı-aq qoǵamdyq kólikti gazǵa aýys­tyrý boıynsha júıeli jumystar júrgizilýde. Qalaı desek te, geografııalyq ornalasý jaǵdaıyna, antropolo­gııa­lyq faktorlarǵa qatysty tútinge tunshyqqan Almatynyń aýasy qaı kezde de kókeıkesti má­seleler qatarynda bolyp kelgen. Qala turǵyndary densaýlyǵynan keri kórinis taba bastaǵan ózekti máseleni sheshý jolynda bul qalada qolǵa alynǵan jobalar az emes. Osyǵan oraı qala ákiminiń orynbasary Erbol Shormanov­tyń qalanyń ekologııalyq ahýa­lyna qatysty aqparlary optımıstik turǵyda órbidi. Onyń málimdeýinshe, Almaty 2012 jylǵa qaraı tolyq gaz­dan­dy­rylyp bitedi. Al TES-2 zamanaýı shań taza­laı­tyn quryl­ǵy­larmen jab­dyqtalatyn bo­lady. Bıylǵy jyldyń ózinde 18 shaqyrymǵa jýyq ózen ja­ǵa­laýlary men sý qoımalary jóndelmek. Áýejaı men Saıran kóli ınvestorlar esebinen retke kel­tirilmek. 60,6 shaqyrym bo­latyn aryq­tar men jań­byr sýy jú­re­tin kana­lı­za­sııa­­lardyń qu­rylysy men olar­dy jóndeý jumystary qol­ǵa alynǵaly otyr. О́ıtkeni, jıi jańbyr jaý­a­tyn qalada qas pen kózdiń arasynda qala kóshelerinde kózi bitelgen aryq­tardan kó­l­shikter paıda bolyp, kósheniń kelesi betine ót­kel bermeı tu­ryp alatyny da jasyryn emes. Eń bastysy – halqy kún saı­yn kóbeıip kele jatqan qa­lanyń tur­mys­tyq qaldyq­tar­dy óńdeý úshin Ile aýdanynda kólemi 245 gek­tarlyq polıgon salynbaq. Onyń aınala­sy­na jasyl jelekter otyrǵyzylady. Shor­manov­tyń aıtýyna qaraǵanda, qaladaǵy 1 300 000 aǵashtyń 40 myńǵa jý­y­­ǵy kesip tastaýdy qajet etedi. Onyń ishinde qala turǵyndaryna qaýip tóndirip turǵan 4 myńdaı kári aǵash bıyl qoparylyp tas­talmaq. Onyń ornyna 27 myń túp jas kóshet otyrǵyzylyp, aýmaǵy 180 myń sharshy metrden astam gúlzarlar qalalyqtardyń kóz qýanyshyna aınalady. О́z kezegi kelgende Almaty qa­lasy ishki ister departamentiniń bastyǵy Erlan Turǵymbaev ót­ken jyldyń osy kezeńimen sa­lystyrǵanda qylmystyq áreket­ter 7,4 paıyzǵa ulǵaıǵanyn alǵa tartty. Bul – qylmys kóbeıdi degen sóz emes. Munyń máni jańa júıeniń engizilýine qatysty bo­lyp tabylady. Qylmystyq oqı­ǵa­lar men áreketter týraly habarlamalar men ótinimderdi elek­trondyq ádispen tirkeý, quqyq qorǵaý qyzmetker­leri­niń syrtta júr­gizgen belsendi áre­ket­te­ri osyn­daı keleńsiz isterdiń betin kóptep ashýǵa sebin tıgizgen. Qysqasy, Elbasyna zańǵa qaıshy áreketterdi ashýda jańa júıe nátıje bere bastaǵany málim­deldi. Munan da bólek, polısııa general-maıory quqyq qorǵaý qyzmetkerleri páter tonaýmen, urlyq-qarlyqpen, álimjettikpen, uıymdasqan qylmyspen, kólik urlaýmen, esirtki satýmen aına­ly­syp kelgen 94 qylmystyq topty qolǵa túsirgenin málimdedi. Osy ýaqytqa deıin Almatyǵa qatysty dástúrli túrde talqy­na­lyp kelgen taqyryptardyń birine resmı túrde qalanyń seıs­mo­logııalyq jaǵdaıy da qosylyp otyr. Jýyrda ǵana qalalyq­tar­dy jyly tóseginen julyp alyp, táýlik boıy syrtta sendeltip qoı­ǵan jer silkinisi bul máselege júrdim-bardym qaraýǵa bolmaı­ty­nyn kezekti ret eske salyp ketti. «Seısmologııa ınstıtýty» JShS deıtin dúdámal ataýǵa ıe mekemeniń dırektory Tańatqan Abaǵanov Almaty qalasynyń qazirgi seısmıkalyq kartasy 1983 jyly jasalǵanyn jáne onyń múlde kádege jaramaı qal­ǵanyn aıtady. Esesine osy ara­lyqta shahar eki ese ulǵaıdy. Al jańa qalanyń tektonıkalyq ja­ry­lýǵa beıim aýmaqtarynyń endikteri, jarylýǵa beıim jer­ler­diń aınalasyndaǵy nysandarǵa áseri jaıly mańyzdy sıpattamalar jónindegi málimetter joqtyń qasy. Degenmen, mamannyń má­lim­deýinshe, jańa seısmıkalyq kartany jasaýǵa áli de kesh emes. О́ıtkeni, taıaý bolashaqta Jetisý óńirinde kúshi 7 balldan joǵary jer silkinisi bolmaıtyn kórinedi. Mine, úlken shahardyń jaı-kúıi talqylanǵan alqaly jıynǵa qatysty áńgimeniń bir parasy osyndaı. Aınash ESALI. Almaty. ----------------------------------------- Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.