«Ana tiliń artyq eken altynnan»

Chelıabi oblysynyń Verhneýralsk aýdanynda  tuńǵysh ret «Qazaq tili muǵalimi» baıqaýy ótti Chelıabi oblysynyń qazaq­tary  bul joly  Verhneýralsk  aýdanynyń ortalyǵynda bas qosty. Osyndaǵy  mádenıet úıi­niń zaly  ana til dep shóldegen aǵaıynǵa lyq toldy. «Qazaq tiliniń muǵalimi» atty baıqaýda baǵyn synaý úshin Qyzyl, Agapov, Noǵaıbaq, Chesmınskıı já­ne Verhneýralskıı aýdan­dary­nan kelgen bes muǵalim jıǵan-tergen tájirıbeleri men osy kezge deıin júrgizgen jumys­tary­nyń nátıjesin tarazy ba­syna saldy.  Aldymen  baıqaýǵa qatysqan Gúlshat Abdýllına, Al­tynshash Tasqaranova, Raıhan Borantaeva,  Asylaıym Kúmis­baeva, Gúlsara  Turǵanova sahnada ótkizgen  «ashyq sabaqty» zal­daǵy jınalǵan jurt qoıy­lym tamashalaǵandaı,  siltideı tynyp otyryp tyńdady.  Muǵa­lim­derdiń  árqaısysy «maqal-má­tel», «qazaq tiline tán árip­ter», «jeti ata jáne urpaqtar», «qazaqtyń salt-dástúrleri»  sııaq­ty taqyryptardy tilge tıek etti. Aıta ketetin bir jaıt, osy baıqaýǵa qatysqan  muǵalimder­diń  barlyǵy da qazaq tiliniń ma­ma­ny emes. Olar  orys mektepterinde orys tili men ádebıe­ti­nen, nemis-fransýz tilinen sa­baq beredi, mádenıet salasyn­da  jumys isteıdi. Ulttyq patrıotızm, ana tilge  degen ińkárlik olar­dy osyndaı qyzyqty iske, batyl qadamǵa alyp kelgen. Sondyqtan olardyń óziniń de keıde súrinip ketip jatqany keshirimdi kórindi. «Qazaq tili muǵalimi» baı­qaýy  Chelıabi qalasyndaǵy qazaq­tar­dyń «Azamat» ulttyq-má­de­nı ortalyǵy men Qostanaı ob­lys­tyq Tilderdi damytý basqar­masy birlesip jasaǵan jumy­sy­nyń nátıjesi deýge bolady. Ol tym áride emes, 2009 jyly bastalǵan. – О́tken jyly ǵana jaz aıynda  chelıabilik  muǵalimderge 30 saǵattyq semınar ótkizip qaıt­qan edim. Qazaq tilin oqytý­dyń ádistemelerin reseılik us­tazdar jaqsy qabyldaǵan. Sodan beri bir jyldan asa ýaqytta olar ózderi turǵan jerdegi qazaq balalaryna, tilekterine qaraı eresekterge de qazaq tilinen sa­baq júrgizdi jáne semınardan buryn  reseılik muǵalimder Qos­tanaıǵa kelip, bir apta qazaq tili sabaǵyn oqyp ketken edi. Mine, alǵashqy konkýrsta sol eńbek­tiń esh ketpegenin, onyń nátı­je­sin kórdik. Men  osy bes muǵalim oqytqan 25 baladan baıqaý sheń­be­rin­de test aldym. Olardyń bar­lyǵy da biz daıyndaǵan suraq­tarǵa jaqsy jaýap berdi. «Ekilik» alǵan eshkim joq. Al  Raıhan Bo­rantaevanyń shákirtteri til syn­dyryp qalǵanyn kórsetti, – deıdi  Qostanaı oblystyq  tilderdi da­my­tý  basqarmasynyń bas mama­ny Baqytgúl Súleımenova. Chelıabi oblysyna shashyraı qon­ǵan qazaqtardyń búgingi tildik ortasy tym jutań. Qazaqtar tu­tas otyrǵan aýyldardyń ózinde jas­tar tildi umyta bastaǵan, balalar  sóılemeıdi. Mysaly, baı­qaýǵa qatysýshy Gúlshat Abdýllına qyzmet isteıtin Qyzyl aýda­ny­nyń   Zıngeıka  poselkesidegi or­ta mektep oqýshylarynyń 80 pa­ıyzy qazaq balalary. Ustaz­dyń aıtýyn­sha, solardyń eshqaı­sysy da ana tilin bilmeıdi. Al Raı­han Borantaeva turatyn  No­ǵaı­baq aýylyn­daǵy seksen úıli  Qyzyl qazaq aýy­ly oryssha sóıleıdi. Uıymdastyrýshylar baıqaý­dyń ekinshi bóligin  osy sharanyń qo­rytyndysyna ári ony aǵaıyn­nyń sýsap otyratyn án-bı keshine aınaldyrdy. Baıqaýǵa qatysý­shy­lar sahnaǵa óz shákirtterimen  shyq­ty. Shákirtter oryssha maqammen qazaqsha án aıtyp, bı  bıledi. Qos­tanaıdaǵy Tilderdi damytý basqar­masy  mamandarynyń saraptaýy­men muǵalimder arasynda birinshi oryndy Noǵaıbaq aýdanynan kelgen Raıhan Borantaeva aldy. Qal­ǵan tórt ustazdyń da  artyq­shy­lyqtary atap aıtyldy. Baıqaýǵa arnaıy kelgen Bilim men ǵylym mınıstrligi mektepke deıingi jáne orta bilim depar­ta­mentiniń  bas sarapshysy Roza Bat­tal «Qazaq tili muǵalimi» baı­qaýynyń ótýin, oǵan bastamashy bol­ǵan  chelıabilik qazaqtardyń «Aza­mat» ulttyq-mádenı ortaly­ǵy­nyń jetekshisi Bolat Hasanov­tyń  eńbegin joǵary baǵalady. – Búgingi baıqaý úlken istiń bastamasy, – dedi Roza Muhamed­janqyzy. – Qazaqstanda shette júr­gen qazaqtardy qoldaý jónin­de úlken baǵdarlama bar. Sonyń sheńberinde jyl saıyn  qazaq tilinen halyqaralyq olımpıada ótkizilip turady. Bıyl ol shara segizinshi ret Almatyda ótti. Endi osy olımpıadaǵa keler jyly chelıabilik qandastar da qatysady degen úmittemin. Jeńimpaz bolǵan balalarǵa  Qazaqstandaǵy joǵar­ǵy oqý oryndaryna grant beriledi. Endi qazaq tilin oqytýdy bastap otyrǵan osy muǵalimderge biz­diń tarapymyzdan  qoldaý bolady. Roza Battal chelıabilik muǵalim­derdi 17 qazanda Qyzylorda qala­synda ótetin qazaq tili men áde­bıeti páni  muǵalimderiniń  semı­na­ryna shaqyrsa, chelıabilik bala­lardy 7-8 qyrkúıekte Jıdebaıda jyl saıyn dástúrli ótetin Abaı oqýlaryna qatysýǵa  múmkindik bar ekendiginen habardar etti.  Negizi reseılik qazaqtar ana tilinen ajyrap bara jatyr. Altaı ólkesiniń Qulyndy aýylynda shaǵyn qazaq mektebi bar. Omby oblysyndaǵy on jeti mektepte qazaq tili páni júrgiziledi. Al keń baıtaq Reseıdiń  qalǵan barlyq  shalǵaıynda tarydaı shashylyp jatqan mıllıonǵa tarta qandas­tarymyz ana tilinen beıhabar. Al chelıabilik qazaqtar osy turǵydan alǵanda  úlken is bastap otyr. – «Qazaq tili muǵalimi» baı­qaýyn ótkizgende aldymyzǵa tórt maqsat qoıǵan edik. Eń aldymen qazaq tilin úıretýge den qoıǵan muǵalimderge qoldaý kórsetý bol­dy. Ekinshiden, balalardyń ara­syn­da qazaq tiliniń bedelin art­tyrý bolsa, úshinshiden  jergilikti  bıliktiń nazaryn ózimizdiń ózek­ti isimizge burý, tórtinshiden Chelıabi oblysyndaǵy qazaqtardyń nazaryn  ana tilge aýdarý boldy. Búgin osynyń barlyǵyna qol jet­kizýge bolatyndyǵyna senip tur­myz. Biz bıyl bıýdjetten qa­ra­jat ala almadyq. Munyń bar­lyǵy da  demeýshilerdiń kómegi­men ótti. Qazaqtarymyzdyń ara­s­yndaǵy bedeldi, yqpaldy kisiler, belgili  bıznesmender  sha­ra­ǵa qalmaı keldi. Endi quramy yqpaldy adamdar men kásip­ker­lerden turatyn  qamqorlyq keńe­sin quramyz, – deıdi Bolat Hasanov. Qazaqstannyń respýblıka­lyq bıýdjetinen bólingen qar­jyǵa shettegi qazaqtarǵa  oqý­lyq kitaptar da jiberilip tura­dy. Sondaı  kitaptardyń birsy­py­rasyn ótken jyly «Azamat» ulttyq-mádenı ortalyǵymen ty­­ǵyz baılanys ornatqan Qos­ta­naı oblystyq tilderdi damytý bas­qarmasynyń  bastyǵy Janbolat Úmbetovtiń  basshyly­ǵy­men  chelıa­­bilik muǵalimderge jetkizilgen bolatyn. Osy basqarmanyń uıymdastyrýymen byltyr jaz aılarynda Qostanaı oblysyn­daǵy balalar  lagerine  Chelıabi oblysyndaǵy mektep oqýshy­lary kelip demaldy. Ondaǵy maqsat chelıabilik qandastardyń balalary qostanaılyq qurby­larymen aralasyp, til ustart­syn degen maqsattan týdy. – Qostanaılyqtardyń arqa­syn­da Qazaqstannan kóp kitap aldyq. Alaıda sol oqýlyq­tar­dyń barlyǵy derlik qazaq tildi ortadaǵy til úırenýshilerge ar­nalǵan. Al bizge qazaq tildi or­tasy joqtarǵa arnalǵan oqýlyq­tar qajet. О́ıtkeni, ol kitap­tar­dy biz, muǵalimder ózimiz de túsinbeımiz, – degen  verhneýralskilik Altynshash Tasqaran­ova­nyń pikiri de aldaǵy ýaqytta  qaperge alarlyq. Baıqaýdyń ekinshi kezeginde Qostanaı oblystyq fılarmo­nııa­synyń  ártisteri chelıabilik kó­rermenderdi ana tiliniń qudire­tin­deı án men jyrǵa sýsyndatty. Mádenıet úıine tańerteńgi saǵat 10-da kirgen  qandastarymyz kesh­ki 18-ge deıin tapjylmaı oty­ryp, qazaq tili báıgesin, qa­zaqtyń áni men bıin tamasha­la­dy. Ras, baıqaýymyzsha,  Chelıabi oblysynda turatyn qandastar­dyń turmysy jaman kórinbeıdi. Biraq sanalynyń qajeti tek mal­men ótele me? Osy keshte Noǵaıbaq aýdanynan kelgen bir qaradomalaq taqpaqtap aıtqan «Ana tiliń artyq eken al­tynnan» degen bir aýyz sóz  ár qandastyń kóńilinde qalyp qoıǵandaı boldy. Qostanaı–Verhne-Ýralsk–Qostanaı.