Igi ister bıik maqsattarǵa jeteleıdi

Prezıdent N.Á.Nazarbaev «Bola­shaq­tyń irgesin birge qalaımyz» atty bıylǵy Joldaýynda bilim men ǵylym máselesine erekshe mán bergeni belgili. Ásirese, bilim saıasatyn iske asyrý týraly usynystary Qazaqstanda ór­kenıetti memleket qurý isin jan­dandyra túspek. Osyǵan oraı Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń bilim saıa­satynyń iske asyrylýyn Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti ujymynyń jumystarynan baıqaýǵa bolady. Bul shańyraqtan jyl saıyn myń­daǵan jas mamandar túlep ushyp, keń-baıtaq elimizdiń ár túrli aımaqtaryńda bilim, ǵylym, taǵy basqa kóptegen salalarda jemisti eńbekter atqarady, qazir de atqarýda. Olardyń ishinde esimderi tek elimizde ǵana emes, álemniń biraz jerlerine belgili bolǵan uly tul­ǵalarymyz da barshylyq. Búgingi kúnge deıin ýnı­versıtetimizdiń tarıh tal­qysynyń talaı-talaı syndarynan mú­dirmeı ótkeni kóp­shilikke aıan. Keńes ımperııasyn dúr silkindirgen 1986 jyl­ǵy Jeltoqsan oqı­ǵasy men eli­mizdiń óz táýelsizdigin jarııalap, egemendikke jol tartqan qıyn jyldary da ýnıversıtetimizde biraz ıgi isterdiń atqarylǵandyǵyn eshkim de joqqa shyǵarmaıdy. Degenmen osy kezeń­derde «qazaq» – degen qasıetti attan aıy­ry­lyp, «Almaty ýnıversıteti» bo­lyp kishireıip qalǵanymyz da, eli­mizdiń pedagogıka salasynda burynǵy jetekshilik rólin álsiretip alǵanymyz da tarıhı shyndyq. Bul áttegenaıdy Elbasy N.­Á.Nazarbaev túzetip berdi. Prezıdent óziniń kóregendigin, bolashaqty boljaı ala­tyn danalyǵyn tanytyp, qara sha­ńyraqtyń 75 jyldyq mereıtoıy qar­sańynda «Almaty memlekettik ýnıversıtetin» Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetine aınaldyrý týraly jar­lyǵyn jarııalap, kópshilikti bir qýan­typ tastaǵan bolatyn. Sonymen, 2008 jyldyń kókteminde ýnıversıtet rektory bolyp pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Serik Pirálıev taǵaıyndaldy. Elbasy jańa rektordy taǵaıyndaý sátinde oǵan joǵary bilim shańyraǵynyń elimizdegi peda­gogıkalyq saladaǵy burynǵy jetekshilik rólin qaıta qalpyna keltirýdi jáne álemdik joǵary bilim deńgeıine umtylýdy qadap tapsyrǵanyn da bilemiz. Ádette jańadan kelgen rektordyń fakýltet dekandaryn óz qalaýynsha aýystyra bastaıtyndyǵy kópshilikke belgili jaǵdaı bolsa kerek. Biraq ýnıversıtet basshysy bul máselede ujym kútpegen tosyn sheshim qabyldap, táýelsiz elimizde birtindep qalyptasyp kele jatqan demokratııa men jarııa­lylyqtyń, ádilettiliktiń jaqsy bir úlgisin kórsetti. Ol fakýltet ujymdaryna balama­ly jaǵdaıda konkýrs arqyly óz de­kandaryńyzdy saılap alyńyzdar dep úlken senim artty. Ashyq jınalysta saılaý emes, usynylǵan kandıdatý­ralarǵa búkil ujym bolyp jasyryn daýys berý arqyly saılaý ótkizildi. Sonymen biraz fakýltetter osy múm­kindikti paıdalana otyryp óz dekan­daryn saılap ta úlgerdi. Keıinnen mundaı tájirıbe kafedra meńgerý­shi­lerin konkýrstyq negizde saılaý bary­synda da qoldanyla bastady. Osyndaı jolmen saılanǵan laýazymdar ǵana ýnıversıtet ǵylymı keńesiniń kelisimimen, rektordyń buıryǵymen bekitiletin boldy. Jańa basshy ýnıversıtettiń eń joǵary basqarý organy ár fakýltet professorlary men oqytýshylarynan, stýdentter ókilinen quralǵan 70-ten astam múshesi bar ǵylymı keńes ekenin qadap aıtty, ony sóz júzinde emes, is júzinde de qolǵa alatyndyǵyn, óziniń usynystary men sheshimderin keńes talqysyna salyp qoldaý tapqan jaǵ­daıda ǵana iske asyratyndyǵyn resmı túrde málimdedi. Bul solaı boldy da. Osy ýaqyt ishinde ǵylymı keńes talqysynda qoldaý tapqan rektordyń tyń usynystary boıynsha biraz keleli de ıgi isterdiń atqarylǵanyna ýnıversıtet ujymy kýá bolyp otyr. Ǵylymı keńestiń sheshimimen syrt­tan tájirıbeli sarapshylar shaqy­rylyp, táýelsiz jaǵdaıda aýdıt júrgizý arqyly ýnıversıtetimizdiń qurylym­dary men san qyrly salalaryna jan-jaqty tekserý júrgizilip, onda anyq­talǵan kemshilikter men keıbir keleń­sizdikter ashyq aıtylyp, olarmen kú­resý joldary, ony endigi jerde bol­dyrmaý sharalary qarastyryldy. Ýnıversıtet basshysynyń sheshimimen ár fakýltette rektor poshtasynyń jáshigi qoıylyp ujymnyń barlyq músheleri men stýdentteri óz usynys­taryn, pikirlerin, oryn alyp otyrǵan kemshilikter týraly hat arqyly málim­deýge múmkindik aldy. Synaq kezinde keıbir stýdentterdiń emtıhandardan bilimi arqyly emes, basqa zańsyz joldarmen ótip ketýi, al oǵan jeke­legen oqytýshylardyń jol berýi sııaqty keleńsiz jaǵdaılardy boldyrmaý maq­satynda emtıhandardyń barlyǵyn bir ortalyqta táýelsiz jaǵdaıda kompıýter arqyly ótkizý sharalary uıymdas­ty­ryl­dy. Jarııalylyq pen ádildiktiń bir belgisi, ýnıversıtetimizdiń profes­sor­lary men oqytýshylaryn ǵylym men bilimge sińir­gen eńbekteri, jetken jetistikteri úshin marapattaý jaǵdaıynda baı­qaldy. Endigi jerde ujym múshelerin ár túrli nagra­dalarǵa usyný áýeli kafedrada, fakýltetterde jan-jaqty talqylanyp, ǵylymı keńes talqysynan ótkennen soń ǵana rektor oǵan ári qaraı usynys jasaıtyn boldy. Bilim berý salasynyń bir kepili, ol oqý oryndarynyń materıaldyq-tehnı­kalyq jaǵdaıyna baılanysty ekeni belgili. Keıingi 30-40 jyl boıy jańǵyr­tyl­maǵan zerthanalyq qural-jabdyqtar ýnıversıtet ujymynyń tikeleı baqylaýy­men qazirgi zamanaýı laboratorııalyq jabdyqtarmen jańǵyrtyldy. Sońǵy úsh jyldan beri ýnıversıtetimizdegi tárbıe jumysy jańa tálimgerlik júıege kóshirildi. Bul boıynsha rektordan bastap qatardaǵy oqytýshyǵa deıin ár­qaısysyna 10 stýdentten bólinip beriledi de, olardyń endigi jerdegi oqý úlgerimi, tynys-tirshiligi, turmysy bári tálim­gerdiń nazarynda bolady. Negizgi talap, kez kelgen stýdent, kez kelgen ýaqytta óziniń tálimgerine tolǵandyrǵan máselesi bo­ıynsha jolyǵyp, aqyl-keńes ala ala­tyn­daı jaǵdaı jasaý. Buǵan ásirese shal­ǵaı aýyldardan kelgen stýdentter ózi oqyp júrgen bilim ordasynan taǵy bir qam­qor­shysyn, ata-anasyn tapqandaı qýanyp júr. Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq peda­gogıkalyq ýnıversıteti elimizdegi peda­gogıkalyq oqý oryndarynyń kóshbas­shysy, ba­zalyq ortalyǵy bolǵandyqtan, biz orta bilim júıesin 12 jyldyqqa kóshirý máse­lesinen tys qala almaıtyn­dyǵymyz anyq. Osy salada birqatar ıgilikti ister de atqaryldy. Atap aıtqanda, ýnıversıtetimiz elimizdegi basqa da peda­gogıkalyq joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylarymen, ǵalymdarymen birlese otyryp 12 jyldyq bilim berýdiń jalpyǵa mindetti memlekettik stan­dartyn jasap shyǵardy jáne onyń ár deńgeıi boıynsha saraptama jumys­taryn júzege asyrdy. Keıingi eki jylda ýnıversıtet bakalavrıat, magıstratýra, doktoran­týranyń 48 pe­dagogıkalyq mamandyqtary boıynsha memlekettik stan­darttyń jobasyn daıyn­dap, mınıstrlikke bekitýge usyn­dy. Son­daı-aq bizdiń professor-oqy­týshy­lary­myz 12 jyldyq mekteptiń barlyq negizgi pánderiniń tıptik oqý baǵ­darlamalaryn daıyndap otyr. Ýnıversıtet ujymynyń qatysýymen 12 jyldyq mek­teptiń negizgi oqý pánderi boıynsha 300-den asa oqý­lyqtar, oqý-ádistemelik quraldar, ju­mys dápter­leri, hrestomatııalar da­ıyn­dalyp, basyp shyǵaryldy. Qazirgi tańda ýnıversıtet ujymy 48 pedagogıkalyq mamandyq boıynsha oqý baǵdarlamalaryn bitirip, oqý jos­par­laryn, oqýlyqtaryn daıyndaý ús­tin­de. Oqý ornymyzdyń bazasynda arnaıy ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn ashyp, sol mekemede ár mamandyq bo­ıynsha mektepke deıingi bilimnen bastap magıs­tratýraǵa deıingi pánder­diń biregeı júıesi ázirlenýde. Elbasy N.Á.Nazarbaev bylaı degen bolatyn: «Biz ózimizdiń ulttyq oılaý júıe­mizdi, tarıhı tanymymyzdy, rýhanı mádenıetimizdi barynsha tereń da­myta otyryp, barlyq salada rýhanı táýelsizdikke jetýimiz kerek». Shynyn aıtý kerek, táýelsizdik alǵanymyzǵa jıyrma jyldaı ýaqyt ótse de bizdiń oı-tanymymyzda osy másele jetispeı tur. Ony jetistirýge jeteleıtin nárse tárbıe isi, anyǵyraǵy ulttyq tárbıe júıesi jasalyp, jolǵa qoıylýy tıis. Uly jazýshy M.Áýezov: «Ult bolamyn deseń, besigińdi túze», dep beker aıt­paǵan. Otbasynan bastap baqsha­daǵy, mekteptegi, kolledjder men joǵarǵy oqý oryndardaǵy oqý-tárbıe jumysy jolǵa qoıylyp, buǵan jalpy­halyq­tyq, memlekettik betburys jasalýy qajet. Onyń kilti – mektepte. О́ıtkeni mektep belgili bir júıeniń ǵana tapsyrmasyn oryndap, qarap otyratyn oryn emes, naǵyz adamdy tárbıelep ósiretin, demokratııalyq qoǵamnyń aza­matyn qalyptastyryp, tárbıelep shy­ǵaratyn kıeli shańyraq. Mekteptegi basty tulǵa – muǵalim. Mine, bizdiń ýnıversıtet, negizinen, osyndaı tulǵa­lardy tárbıelep shyǵaratyn elimizdegi eń úlken qarashańyraq. Sondyqtan ýnıversıtetimizdiń ǵylymı keńesiniń 2009 jyldyń 20 qarashadaǵy sheshimimen 2009-2010 oqý jyly tárbıe jyly dep jarııalanǵan bolatyn. Tárbıe jyly aıasynda ýnıversıtet kóleminde kóptegen ıgilikti is-sharalar júzege asy­ryldy. Atap aıtatyn bolsaq, stý­dentterdiń «Etıkalyq kodeksi» qabyl­dandy, ulttyq tárbıe qundy­lyqtary men halyqtyq pedagogıkaǵa negizdelgen «Ulttyq tárbıe» páni oqý úrdisine engizildi. Osyǵan baılanysty «Ulttyq tárbıe» kafedrasy ashylyp, búkil respýblıkaǵa taraıtyn osy attas ǵylymı-kópshilik jýrnaly shyǵaryla bastady. Osy oraıda Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversı­tetiniń bazasynda «Ulttyq tárbıe jónindegi respýblıkalyq úılestirý keńesi» qurylǵanyn atap ótken jón. Qazirgi kezde bizdiń oqý ornymyz ýnıversıtetterdiń halyqaralyq qa­ýym­dastyqtaryna múshe bolyp otyr. Ita­lııanyń Bolon ýnıversıtetinde ýnı­versıtetterdiń uly hartııasyna qol qoıý arqyly bilim berýdiń álemdik keńistigine enýdiń qadamdary jasaldy. Bolon Deklarasııasynyń talaptaryna sáıkes ýnıversıtetimizdiń qurylymy­na birsy­pyra ózgerister engizildi, al­daǵy iste­rimizdiń strategııalyq baǵyt­tary belgilendi. Sóıtip Elbasymyz usynǵan bilim berý reformalary aıa­synda ǵylym men tájirıbeniń birligi, eń ozyq ınnovasııa­lyq tehnologııa­lardy, aqparattyq jáne esepteý teh­nıkalaryn engizý júzege asyrylýda. Stýdentterdiń, magıstrant­tardyń, dok­toranttardyń, profes­sor­lyq-oqytý­shy­­lyq quramynyń kompıýter men elektrondy tehnıkany meń­gerýine, álem­­dik Internet júıesine erkin enip qalaǵan aqparat derekterin qıyn­dyqsyz taýyp alýyna qol jetkizildi. Sonymen qatar fızıka-matematıka ma­man­dyqtaryn aǵylshyn tilinde oqy­týdy júzege asyra bastady, endi bıologııa, geografııa, pedagogıka, psıhologııa maman­dyqtaryn da aǵylshynsha oqy­týdy uıym­dastyrýdy qolǵa alyp otyr. Ýnıversıtettiń zııaly qaýymy, bilikti de bilimdi ustazdary, yntymaqty, salamatty ujymy «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp», táýelsiz elimizdiń kógildir baıraǵyn bıik ustap, Elbasy N.Á.Nazarbaev alǵa qoıǵan bıik maqsattarǵa qaraı jol tarta bermek. Raýshanbek ÁBSATTAROV, Abaı atyndaǵy Qazaq UPÝ Magıstratýra jáne PhD doktorantýra ınstıtýtynyń kafedra meńgerýshisi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor.