Tańqaldyrǵan, tamsandyrǵan – Úndistan

Bıylǵy jyldyń sáýir aıynda Úndistan premer-mınıstri Manmohan Sınghtyń elimizge sapary kezinde Aqordada Prezıdent Nur­sultan Nazarbaevpen kezdeskeni kóp­shi­lik­ke belgili. Sol kezdesýde kóterilgen eki­jaqty qa­rym-qatynastardy damytýdaǵy áńgime ti­niniń biri bolǵan másele endi naqty júzege asy­rylyp, úndi jerinde Qazaqstan máde­nıe­tiniń kúnderi tabysty ótti. Mamyr aıynyń 9-14-i ara­ly­ǵynda Úndistan as­tanasy Nıý-Delı qalasynda Qa­zaq­stan Res­pýblıkasy Má­de­nıet mı­nıs­tr­liginiń uıym­dasty­rýy­­men Qa­zaq­stannyń máde­nıet kún­deri ótkizildi. Onyń betashar sharasy – Delıdiń or­ta­lyq kóshe­leri­niń biri – Abaı kó­she­sinen oryn tepken «Taj Palase» qonaqúıinde ashyl­ǵan Altyn jáne baǵaly me­tal­dar­dyń mem­lekettik mura­jaıy men «Qulanshy» qazirgi zaman­ǵy mádenıet ortalyǵynyń kórmeleri boldy Sát sapar Qazaqstan mádenıeti kún­­derine qatysatyn júz­ shaq­ty adam Almaty áýejaıynan Delıge apa­ratyn ushaqqa otyr­dyq. Dúnıede qııaldan júırik ne bar de­se­ńiz­shi?! Ushqyr oı qııalyńdaǵy Ún­distan men oqy­ǵan­daryńnan, úndi fılmderinen kórgen ǵajaıyp ásemdikti kóz al­dyńa ákeledi. Endi osynaý ǵa­jaı­yp eldiń adam­da­ry qazaq má­de­nıetin óz kózderimen kórip, odan sýsyndaıtynyn oılaǵanda, kóńi­liń kókke qalyqtap, terbele túsedi. Úsh saǵat ótkende ushaqtyń Delı áýejaıyna qonýǵa bet al­ǵanyn estı sala tómenge kóz tiktik. Jypyrlaǵan, jymyń­da­ǵan túngi qala ottarynyń shegi bol­saıshy. Ushaǵymyz jarty sa­ǵat­taı Delıdiń ústimen ushyp keledi. Ushaq ıllıýmınatorynan qaı jaǵyńyzǵa qarasańyz da kók­jıek­ke deıin jymyńdaǵan ottar. Delıdiń alyptyǵyna eriksiz tań­daı qaǵasyz. Árıne, irgesi qalan­ǵanyna bizdiń dáýirimizge deıingi 3000 jyl delinetin 1483 sharshy shaqyrym aýdandy alyp jatqan qazirgi Delı 7 kóne qalanyń ornyna sa­lyn­ǵan. Onyń ishinde ıslam­dyq mádenıet pen túrki­lerdiń de izi saırap jatyr. Dhıllıka – Dehlız – Dehalı – Dıllı nemese Delı Áýejaıǵa ushaq kelip qon­ǵanda saǵat keshki 21-den endi ǵana asyp bara jatqan bo­la­tyn. Bizdi Úndistandaǵy Qa­zaq­stan elshiliginiń qyzmet­kerleri qarsy alyp, daıar turǵan avtobýstarǵa bastady. Kesh túskenine qaramastan, áýejaıdyń syrtqy esigin asha bergendegi betke urǵan ystyq lep sýbtropıkaǵa kelgenimizdi birden esimizge sal­dy. Kólikterge otyryp, túngi Delıdiń ajaryna qarap, terezeden kóz almaımyz. Áne, Úndistan jerine aıaq basqan jandardyń qalamyna iligetin ataqty rıkshalar. Biraq ótken ǵasyrlarda­ǵy­daı jaıaý, qaratabandap myqshyńdaǵan rıksha emes, velosıpedke otyryp, pedaldy aı­nal­­dy­ryp bara jatqan jańa myńjyldyqtyń rık­shasy. Áne, rıksha arbasyna birneshe adam­dy otyrǵyzyp, tartyp barady. Apyr-aı, my­nadaı ystyqta júk tartý ońaı emes-aý, baıǵustyń jany qandaı siri edi dep eriksiz tańdanasyń. Velorıkshanyń jetilgen túri motorıkshalar da kezdesip jatyr. Jan-jaǵy ashyq, úsh aıaqty motorıksha aldyńǵydaı emes, kádimgi máshıne­ler­degideı jyldamdyqpen ketip barady. Aýa sýytqysh kondısıoneri joq bul kóliktiń jol­aqysy da arzan eken. Biraq ár baǵdarshamǵa toqtaǵan kezde jan-jaǵyńnan jetip kelip qol jaıǵan qaıyrshylar esińizdi alady. О́ıtkeni, 1 mıllıard 200 myń halqynyń 68 paıyzy óte kedeı sanalatyn elde qaıyrshylardan aıaq alyp júrgisiz. Al kúnine 20 rýpıı, ıaǵnı 80 teń­ge kóleminde tabysy bar jan bul statıs­tıkaǵa ilikpeıdi eken. Sýsap ketkende satyp alǵan bir lıtr sýymyz 10 rýpıı boldy, endi ózińiz ári qaraı esepteı berińiz. Biraq úndi halqy keremet beıbitsúıgish, bi­reýiniń qabaq shytqanyn, daýys kóterip bir-bi­rimen daýlasqanyn esh kórmeısiz. Kóshelerinde bizdegi tárizdi jolda júrý erejeleri atymen joq. Júrip kele jatqan kóliginiń oń jaǵy­nan da, sol jaǵynan da zý etip eki aıaqty motosıklder men mopedter, skýterler ótip jatady. Soǵan qa­ramastan, birde-bir jol apaty kózińizge sha­lynbaıdy. Tipti, birde biz otyrǵan kólik bury­lysqa kelgende óte jaqyn turǵan máshıneniń aı­nasyn qaıyryp ketti. Joq, siz ben biz oılaǵandaı emes, eshkim kóliginen atyp shyǵyp keńirdegin sozyp aıqaılasqan joq, bir-birine bastaryn ızesip, eki júrgizýshi júris­terin toqtatpastan ári qaraı joldaryn jalǵastyra berdi. Munyń syry, bálkim, ejelden úndi jerinde birneshe dinniń qatar órbip kele jatqandyǵyna baılanysty bolsa kerek. Úndistannyń tarıhy­na qarap otyrsaq, onyń dúnıedegi eń kóne má­de­nıet besiginiń biri bolǵanyn kóremiz. Alaıda, XII ǵasyrǵa deıin úndi jerinde ortalyq­tan­dyrylǵan iri memleket bolmaǵan. Esesine, usaq-usaq kinázdikter bir-birimen birde jaý­lasyp, birde beıbit qatar ómir súrgen. Al úndi jerinde tutas memlekettiń negiziniń qalanýy, onyń kórshilerine tanylyp, dıplomatııalyq qatynastar ornatýy XII ǵasyrdaǵy Delı sultanatynan bastaý alady. Jalpy, qala Delı ataýyn 736 jyldan bastap ıelengen kórinedi. Alǵashynda Dhıllıka, odan Dehlız-Dehalı-Dıllı atanǵan. Bizdiń tilimizdegi maǵynasy tabaldyryq, shekara degendi bildiretin qala taǵdyry 1193 jyly Ortalyq Azııadan shyqqan Muhammed Gýrı men onyń qolbasshysy keıin osy sultanattyń basshysy Kutypaddın Aıbek kelýimen ózgeredi. Sulta­nat qurylyp, onyń irgesi keńeıip, memlekettiń dini bolyp ıslam bekitiledi. Jańa basqarýshy kóp­tegen meshitter men saraılar turǵyzyp, tas­tan oıý órgen, qusnı jazýmen ádiptelgen Qu­ran aıattary bar ásem ǵımarattar boı kóteredi. Qalada ǵalymdar, sáýletshiler men óner adamdary qurmetke bólenedi. 1206 jyldan bastap Delı sultanattyń astanasy bolady. Qalada kúni búginge deıin álemdik mánge ıe 60000 eskertkish bar, solardyń ishinde Gınnes­tiń rekordtar kitabynda dúnıejúzinde kirpish­ten turǵyzylǵan eń bıik ǵımarat deıtin Qu­typ mınareti saqtalǵan. Onyń turǵyzylýy da qyzyqty, mınarettiń qasyna taıanǵan adam onyń tórt ret bólinip turǵyzylǵanyn kóredi. Se­bebi, ár bıleýshi dınastııasy óz kirpishterin qalap otyrǵan. Qutyp balasy Eltutmysh bas­qar­ǵan (1211-1227) jyldary Delı sultanaty tipten ósip, órkendeıdi. 1290 jyly bılik basyna ekinshi bir túr­kiler – Hılja dınastııasy keledi. Olar iri reformalar júrgizip, Delıdi jańartyp, Haýs Khas atymen belgili saýda bazaryn, ortalyǵyn ashady. Sultanat damýy qaryshtaǵan kezeń bolady. Bul – Delıdiń Sırı degen ataýmen belgili ekinshi damý kezeńi edi. Úndistan tarıhynda erekshe oryn alatyn kezeń Uly moǵol memleketiniń qurylýy bol­dy. 1500 jyly Deshti qypshaq hany Mu­hamed Shaıbanıden yǵysqan Babyr sultan 1518-1525 jyldar aralyǵynda Úndistanǵa 5 ret joryq jasap, 1526 jyly Lahordy alǵan­nan keıin tez arada Penjab, Agra, Delı qala­laryna kelip kiredi. 1483 jyly 14 fevralda Ferǵana ámiri Bar­las rýynan shyqqan Omar Sheıhtyń ot­ba­syn­da dúnıege kelgen Babyrdyń sońynda óz rý­lastary jáne dýlat, qypshaq, arǵynnan ja­saq­talǵan áskeri bar edi. Túrki áleminiń bıik tul­ǵasy Babyr uly ımperııa qurýshy jáne bıleýshi ǵana emes, artyna ensıklopedııalyq «Babyrname», «Mýmbaın» syndy shyǵarmalar qaldyrǵan asa bir zııaly tulǵa. Sol kezdegi ısi túrkiniń ádebı tili – shaǵataı tilinde jazylǵan «Babyrname» ári tarıhı, ári ádebı shyǵarma bolatyn. Onda Ortalyq Azııa, Aýǵanstan, Pákis­tan, Úndistan halyqtarynyń tarıhy men etno­grafııasyna, jaǵyrapııasyna qatysty qundy málimettermen birge Deshti Qypshaqty mekendegen rý, taıpalarǵa qatysty da tarıhı derekter bar. Babyr negizin qalaǵan Uly moǵol ımperııasy aǵylshyndar Úndistandy jaýlap alǵansha 1858 jylǵa deıin ómir súrdi. Nıý-Delıdegi Abaı kóshesinen bastalǵan mádenıet kúnderi Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet mınıstrligi men «Qazaq áýenderi» uıymdastyrǵan mádenıet kúnderiniń baǵdarlamasy úndi jur­tyna qazaq óneriniń qaı qyryn da jarqyrata kórsetýge baǵyttalypty. Sany jaǵynan dúnıejúzinde Qytaıdan keıin ekinshi oryndaǵy Úndistan jedel damyp kele jatqan elderdiń qataryna jatady. Bizdiń halqymyzdyń úndi mádenıetinen birshama ha­ba­ry bolǵanymen, úndilikter úshin qazaq máde­nıeti múldem beıtanys. Osy bir olqylyqtyń ornyn toltyrýdy kózdegen elimizdiń Mádenıet mınıstrligi qazaq sahnasynyń maıtalman­da­ryn, úzdik óner murajaılaryn, elimizdiń dúldúl orkestrlerin Delıge alyp keldi. Halyq aspaptary, saz ben án, bı ónerin Nurǵısa Tilendıev atyndaǵy «Otyrar sazy» orkestri óz boıaýymen usynsa, «Qazaqstan Ka­meratasy» memlekettik ansambli men Kúlásh Baı­seıitova atyndaǵy opera jáne balet tea­try­nyń ártisteri klassıkalyq shyǵarmalardy kórermenderdiń nazaryna usynýy ádemi oı­lastyrylǵan. Qazaq mýzyka, plastıka óner­le­riniń bıik deńgeıine tánti etkizetin týyndylar tańdalyp alynǵan eken. Mádenıet kúnderiniń ashylý rásimi de óte utymdy shyqty. Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń 2002 jyly osy elge sapary kezinde Abaı atyn ıelengen kóshe­de­gi bes juldyzdy «Taj Palace» qonaqúıiniń «Jahangır» zalyna qazaq mádenıeti kúnderine qyzyǵýshylyqtary mol úndilik dos peıildi jan­dar kóptep jınalypty. Olardyń nazaryna elimizdiń Altyn jáne baǵaly metaldardyń memlekettik mura­jaıy­nyń jádigerleri men Qazirgi zamanǵy «Qu­lan­shy» mádenıet or­ta­ly­ǵy aparǵan sýretshi Láıla Mahat sal­ǵan kartınalar usy­nyldy. Sonymen, Nıý-Delıdegi Abaı kóshesinde qazaq mádenıeti kúnderi bastalyp ketti. Mádenıet kúnderiniń saltanatty ashylý rásiminde sóz sóılegen Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Mu­ham­med Qazaqstan óziniń táýelsizdigin alǵany­na 20 jyl ǵana tolǵan jas memleket, alaıda bizdiń tarıhymyz kóne zamannan bastaý alady deı kele, Úndistan men Qazaq eli arasyndaǵy san ǵasyrlyq tarıhı tamyrǵa toqtalǵan mınıstr odan ári jańa zamanda úndi men qazaq jurtynyń birin-biri tanýynyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Saltanatty rásimge Úndistannyń Mádenıet mınıstri Kýmarı Seldja hanym qatysyp sóz sóıledi. Úndilikter nazaryna bizdiń dáýirimizge deıingi VIII ǵasyrdyń aıaǵy men VII ǵasyr basyn­daǵy halqymyz úshin asa qymbat jádigerlerdiń biri Shilikti qorǵanynan tabylǵan Altyn adam bastaǵan tarıhı eksponattar usynyldy. Qar­ǵa­ly, Shilikti, Jalaýly, Esikten tabylǵan ań stılindegi altyn buıymdarmen qatar, kórmeni tamashalaýshylar nazaryna qazaq áıelderi men erleriniń taza kúmis áshekeı buıymdary, erturmannyń kúmistelgen elementteri qoıyldy. Kórmeni ózimiz de qosylyp tamashalaı jú­rip, Altyn jáne baǵaly metaldardyń memlekettik murajaıynyń dırektory Gaýhar Sa­dybaıdan qoıylǵan eksponattardyń qandaı ne­gizde alynǵanyn suradyq. «Jalpy osy kór­mege daıyndalarda úndi mádenıeti, qoldan­ba­ly óneri týraly biraz málimettermen tanysýǵa týra keldi. Sonda baıqaǵanym, úndilikterde bizdermen biraz uqsastyqtar bar eken. Qansha degenmen bir qurlyqtanbyz, onyń ústine úndi mádenıetine bizdiń babalarymyzdyń da qosqan úlesi bar ǵoı. Sondyqtan kóne zamandaǵy al­tyn buıymdarmen qatar, bertindegi, sońǵy eki ǵasyrdaǵy kúmis zattardy da ákeldik», degen bolatyn. Gaýhar Qasıqyzynyń sózimen ózin doktor Rıta dep tanystyrǵan óner zertteý­shisiniń pikiri úndes shyqty. Ol kórmege tań-tamasha qalyp otyrǵanyn aıta kele: «Kóne zamandardaǵy qazaq jerin mekendegen taıpalar, sizderdiń ata-babalaryńyz osyndaı altyn buıymdar jasaı alǵandyǵy mádenıetterińiz­diń tamyrynyń qanshalyqty tereńde jatqa­nyn kórsetedi. Altyndy sol zamandarda degenine kóndirip, ǵajaıyp órnek tókken dala sheberleri urpaqtaryna ólmeıtin mura qaldy­ryp­ty. Al kúmisten jasalǵan áshekeıler tipten keremet. Osylardyń kez kelgenin úndilik syl­qym­dar boıyna uıalmaı japsyratyndaı, óte ásem. Jáne bir ǵajaby, kúmis buıymdardaǵy oıýlar maǵan óte jaqyn kórindi. Ishinen bizdiń halqymyzda kezdesetin elementterge jolyq­tym, bul bizderdiń tarıhı tamyrlas jurt ekenimizdi bildirgendeı. Ásirese, kúmistelgen at ábzelindegi uqsastyq ǵajap. Taǵy bir qyzyq­qanym – Qazaqstannyń búgingi beıneleý óneri­niń deńgeıinen habar berer sýretshi Láıla Ma­hattyń kartınalary boldy. Osy sýretterden qazaqtyń keń dalasyn, kók aspanyn, qazaq­tar­dyń jan-dúnıesiniń qanshalyqty darqan ekendigin kórgendeı boldym. Qysqasy, sizderdiń tarıhı jádigerlerińizben qazirgi kórkemsýret­te­rińizdiń dárejesi óte qyzyqty. Men ózim úshin biraz jańalyqty dúnıeler taptym»,– deıdi ol. Kamerata – Gaýhar – Nurjamal jáne Vıchıgdana Kelesi kúni keshke «Habitat Centre» konsert zalyna klassıkalyq mýzykany súıer kirpııaz qaýym jınaldy. Dırıjer Pavel Tarasevıchtiń basshylyǵymen Almas Serkebaevtyń «Shalqy­ma­syn» syzylta jónelgen «Qazaqstan Kamera­tasy» memlekettik kameralyq orkestriniń alǵashqy notasynan-aq tógilgen saf ún konsert zalyn sulý syrǵa bóledi. Negizinen úndilikter ártisterdi qoshemettep, qol soǵýǵa salqyndaý keletin sııaqty. Oǵan Delıge kelgen kúnimizdiń ertesine Ejelgi dástúrli úndilik mádenıetter festıvali ótip jatyr degen soń ádeıilep baryp kórgen konsertte kóz jetkizgenbiz. Jáne bir ǵajaby, úndilik qaı shyǵarma da uzaq oryndalady eken. Bir bıdiń arasyndaǵy ánmen súıemeldenip otyryp oryndalýyna 30-40 mınótteı ýaqyt ketýi qalypty jaǵdaı kóri­ne­di. Alaıda, sahnaǵa sámbi taldaı Qazaqstannyń halyq ártisi Nurjamal Úsenbaeva shyǵyp, syńǵyrlaǵan únimen shyrqaı jónelgende úndilikter qoshemetterin aıaǵan joq. Al ataqty Radj Kapýr kınofılmindegi «Ichak Dana Beechak Dana» «Vıchıg dana, vıchıg dana, dana ýper dana» dep syzyltqanda birsy­pyrasy oryndarynda qozǵalaqtap, yrǵalyp otyrsa, meniń aldymdaǵy qatardaǵy úndilik áıel tipten qosylyp ta ketti. Azamat Jyltyrgózov pen Medet Shotabaevtar da qoshemetten qur qalǵan joq, al sahnaǵa laǵyl tastaı jarqyrap, Qazaqstannyń halyq ártisi Gaýhar Myrzabekova shyǵyp, Astor Pıa­s­sollanyń «Jyldyń tórt mezgilin» oryn­daǵandaǵy sátin tek kózben kórip, qulaqpen estý qajet. Shekarasy joq óner qudireti tyńdaý­shysyn tylsym qushaǵyna eriksiz endirgen. Kamerata repertýaryna álemdik klassıka­nyń úzdik týyndylary Mosarttyń, Rossını­diń, Verdıdiń, Vıvaldıdiń shyǵarmalarymen qatar qazaq mýzykasynyń asyldary da aly­nypty. 12 mamyr kúni Delı ýaqytymen keshki 19-da elimizdiń eń úzdik oryndaýshylaryn bir sah­na­ǵa jıǵan gala konsert bastaldy. Onda joǵa­ry­da atalǵan «Otyrar sazy», «Qazaqstan Kamera­ta­sy» orkestrleriniń súıemeldeýimen Qazaq­stan­nyń halyq ártisteri Nurjamal Úsenbaeva, Gaýhar Myrzabekova, Qazaqstannyń eńbek si­ńir­gen qaıratkerleri Gúlzıra Bókeıhan, Gúl­faı­rýz Qurmanǵojaeva, respýblıkalyq jáne halyqaralyq konkýrstardyń laýreattary Dilbar Burhanova, Aqmaral Qaınazarova, Kúmis Ba­zarbaeva, Medet Shotabaev, Serjan Kaýkov, Mádına Baspaeva, Taır Gataýov, Azamat Jyl­tyr­gózov syndy maıtalmandar óz ónerlerin úndilikter nazaryna usyndy. Konsertke Úndis­tan­nyń Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Sanjaı Sıngh, Úndistan Parlamentiniń depý­tat­tary, saıasatkerler qatysyp otyrdy. 3000 adamdyq «Siri Fort» konsert zalynyń tórine jaıǵasqan «Otyrar sazy» gala konsertti Túrkeshtiń «Kóńil­asharymen» dúbirlete ashqan bolsa, endi bir sát sahnaǵa qazaq qy­zyna tán ıbaly, jumsaq jymıysymen Gúlzıra Bó­keı­han shyqqan. Nur­ǵısa Tilen­dıevtiń «Qustar ánin» Gúlzıra shyr­qaǵanda, Abaıdyń «Aıttym sálem, qa­lam­qa­syn» Medet Shotabaev salǵanda bul án­der tek osy kómeıler úshin ǵana jazyl­ǵan ba der­siń. Kameralyq orkestrmen birge Yqylastyń «Jez­­kıigin» qobyzda oryndaǵan Baljan Júni­sova, Zarına Rústemova, Ásel Ra­hymjanova óner­leri de qandaı qurmetke bolsa da laıyq boldy. Aıtpaqshy, konsertterde úndi bıin úıre­ný­di ómiriniń máni etken, qazirgi kúni Úndis­tan­nyń Chennaı qalasynda magıstratýrada oqyp júrgen Aqmaral Qaınazarova da óz ónerin kór­setti. Gala konsert qazaq mádenıetin úndilik­ter­ge bar qyrymen tanytqan keremet kesh boldy, zalda konsert tyńdap otyryp, ózińniń osyndaı ónerli eldiń bir bólshegi ekendigińdi oılap, keýdeńe jyp-jyly sáýleli nur quıylyp jatqandaı sezinesiń. Abaıǵa taǵzym Joǵaryda aıtylǵandaı, Nıý-Delıdiń dál or­talyǵynda Abaı atynda kóshe bar. Osy kósheniń bastaýynda Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Prezıdenti Nursultan Na­zarbaevtyń 2002 jyldyń 12 aqpanyn­da kelgen saparynda kóshege Abaı esimi berildi degen qara mármárdan qashalyp jazylǵan tas turǵanyn kelgen kúnniń ertesine jýrnalıster toby kórip, qasyna sý­­retke túsken bolatyn­byz. Jalpy, Delıde Atatúrik, Manas atyndaǵy kósheler, Tolstoıdyń eskertkishi bar eken. Manas kóshesi Abaı­men qatar ja­tyr, biraq uzyndyǵy odan qysqa eken. Al úndilikterdiń ózderiniń tarıhyna qatysty eskerkishter sany múlde kóp. Mádenıet kúnderiniń 3-shi kúninde Máde­nıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed pen eli­mizdiń Úndistandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Dýlat Qýanyshev Abaı kóshesindegi jo­ǵa­ryda atalǵan tasqa gúl shoqtaryn qoıyp, hal­qy­myzdyń kemeńger ulynyń rýhyna bastaryn ıdi. Úndistannyń óz tarıhyna qatysy bar tulǵalardy qurmetteý joly óte joǵary deńgeıde ekenin baıqadyq. Neshe jerden jaýlaýshy bolsa da, eger sol eldiń mádenıetine qosqan shókimdeı de úlesi tabylsa, onyń esimi umytylmaıdy. Qaı mádenıettiń, qaı dinniń eskertkishine de qurmetpen qaraıdy. Tuz joryǵy – Ult ákesi – Mahatma Gandı Gandı, Mohandas Karamchand (1869-1948) Rabındranat Tagordyń «Mahatma (Uly – A.T.)» dep ataýymen óz halqyna da, álemge de Mahatma Gandı esimimen belgili, qandaı da bir kúsh kórsetýdi qııanat, qylmys dep tanyǵan ult kósemi. Gandı usynǵan ult bostandyǵy úshin kúrestiń negizgi taktıkasy «Ahımsa», Satıagraha», «Brahmacharııadan» turdy. «Ahımsa» kúsh kórsetpeý, eshkimge eshqashan da jamanshylyq jasamaý, bireýdi jazyqsyzdan jazyqsyz azapqa túsirmeý» degen sııaqty tereń fılosofııalyq maǵynaǵa ıe bolsa, «Satıagraha» – aqıqat úshin taısalmaý, oǵan arqa súıeý, al, «Brahmacharııa» – Jaratýshyǵa jaqyn kelý, ja­nyń men tániń qalaıtyn eliktirgish qumarlyq túrlerinen ada bolý, páktikti saqtaý. Osynyń ishinde «Satıagraha» Gandıdiń kúres jolyndaǵy ózi engizgen termıni. Eger Mahatma Gandıdiń ómiri jaıynda jaz­ǵan Jumash Kenebaıdyń aıtqanyna súıensek, ult ákesi basshylyǵymen Satıagraha qozǵaly­sy­nyń músheleri aǵylshyndar tarapynan kórsetilip jatqan barlyq ádiletsizdikke ún-túnsiz, kúsh kórsetýsiz qarsylyq kórsetý, uryp jatsa da, óltirip jatsa da, abaqtylarǵa qamap jatsa da tis jarmaý, otyryp alý sııaqty ádisterdi keńinen qoldanady. Úndistanǵa syrttan basqynshylyr tarapy­nan ákelingen barlyq taýarlardy tutynbaı, kereksiz etip, tek qana úndiniń taýarlaryn tuty­ný, úndi tilinde sóıleý sııaqty Mahatma Gandı­diń Satıagraha qozǵalysy qoıǵan talap­tary aǵylshyn otarlaýshylaryn tyǵyryqqa tireıdi. Otarlaýshylardyń syrttan ákelgen taýar­lary-mundaǵylarǵa múldem kereksiz bo­lyp, Anglııa­daǵy iri alpaýyttardyń ózi shash etek­ten shy­ǵyn­ǵa batyp, óz úkimetine eriksiz narazylyq kórsete bastaıdy. Bılik pen ha­lyq arasyndaǵy uzaqqa sozylǵan teketires aǵyl­shyndardy otar elderin tastap, eriksiz bas­saýǵalaýǵa alyp keledi. Mine, qantógissiz, kúsh kórsetýsiz bostandyqqa jetý dep osyny aıtsa kerek. Bul – sózsiz Mahatma Gandı bastaǵan Satıagraha qozǵalysynyń basty jeńisi. Ultyn oıata bilgen, sol joldaǵy jeńiske qan tókpeı jetýdi murat tutqan Mahatma Gandıdiń Satıagraha – Tuz joryǵyna arnalǵan Delı ortalyǵyndaǵy eskertkish naǵyz ulylyqqa jasalǵan taǵzym bolyp shyǵypty. 1930 jyly Mahatma Gandı úndegen tuzǵa sa­parynyń týýy – Úndistan jerindegi tuzdy ún­dilikterge óndirýge tyıym salǵan talapqa qar­sylyq bolatyn. Aldymen birneshe ret otar­laýshy ókimetpen kelissózge barýdan esh nátıje shyqpaǵan soń Gandı teńiz jaǵasyndaǵy topy­raq­tyń betine tuzy shyǵyp jatqan Dandı qa­la­syna barýǵa otandastaryn shaqyrady. Alǵa­shynda Gandı jobasyna mıyǵynan kúle qara­ǵan brıtandyqtar 78 seriktesimen joryqqa shyqqan Gandı tobynyń san mıllıondaǵan narazy topqa aınalǵanyn kóredi. Bul shynynda da eshqandaı kúsh kórsetýsiz jasalǵan qar­sy­lyq bolatyn. Mine, Delıde qolyna taıaǵyn ustaǵan qart Mahatma bastaǵan, sońynan birin-biri súıep, jeteleı tuzǵa bet alǵan adamdar beınelenipti. Eshkim kommentarıı bermesten anyq uǵynatyn, halyqtyń júregine sáýle ja­ǵatyn tamasha eskertkish. Osyǵan qarap turyp, bizderde nege osyndaı tarıhı oqıǵalarǵa arnalǵan, bir ózi bir tarıhı romannyń júgin kóterer maǵynaly eskertkishter joq dep qynjyldyq. Qııalymyzdyń bar jetken jeri at ústinde otyrǵan batyr ǵana bolǵany ma?! «Darhanǵa, Ánýarǵa, Talǵatqa, Asylbekke sálemimdi jetkizińizshi!» – Men qazaqtyń dámin tattym. 2004-2008 jyldary áýeli Qulsary-Dossor jol quryly­syn­da, odan Atyraý áýejaıyn salýǵa qatys­tym. Qazaq mýzykasyn janym súıedi, «Taıms» gazetinen qazaq mádenıeti kúnderi ótip jatyr degendi estı sala osynda jettim. Aty jónim – Andjeı Hazarıka, Qulsarydaǵy dostarym – Asylbekke, Dar­hanǵa, Ánýarǵa, Talǵatqa sálemimdi jetkizi­ńiz­shi! – deıdi úndilik azamat taza qazaq tilinde. 4 jyldyń ishinde jat eldiń azamaty tildi úırenip alǵany, osyndaǵy tili synbaǵandarǵa úlgi bolarlyqtaı eken. Al joǵaryda aıtylǵan «Taıms» gazetiniń tilshisi, áriptesimiz Nazym Týkral: «Men osyǵan deıin Qazaqstan atty memleket bar ekenin bilgenimmen, onyń má­de­nıe­timen esh tanys emes edim. Osy kúnderi hal­qyńyzdyń baı mádenı murasy jáne ony laı­yqty jalǵastyrýshylary bar ekenin kórdim. Sizder qazaqstandyqtardyń úndi mádenıetinen mol habary barlyǵyn aıtasyzdar. Al men osy ýaqytqa deıin qazaq kınosyn kórmeppin. Ún­di­lik­terdiń álemge tanylýynda kınonyń alar úlesi mol. Nege sizderge qazaqtyń mádenıetin, salt-dástúri men ǵurpynan, búgingi tirshiliginen habar beretin fılmder túsirip taratpasqa? Tipti bizdiń Bollıvýdpen birigip, tarıhı nemese basqa da bir fılmder shyǵarylsa, ol eki halyqty jaqyndastyra túser edi ǵoı», deıdi. Meniń oıyma osy tusta qazaqtardy jaǵym­syz, jaltaq, kúlkili etip kórsetetin otandyq kı­notýyndylar oraldy. Al úndi fılmderin kór­gen jandardyń osy bir elge qyzyǵý­shy­lyqtary, qurmeti oıanyp jatady emes pe. Qaıshylyǵy mol, kedeıi men baıy­nyń ara­sy jer men kókteı, eko­no­mı­kasynyń qaryshtap damýynyń kór­setkishteri boıynsha álemde 5-shi orynǵa ıe, zamanaýı IT tehnologııalarmen, farmokologııada úl­ken jetistikteri bar, ǵa­ryshty ıgerip jatqan, zor áleýet ıesi, kóne má­denıet besigi Úndistan ǵajaıyp­ta­ry tań­ǵal­dy­ra­dy, tamsan­dy­rady. Anar TО́LEÝHANQYZY, Astana–Almaty–Delı–Almaty–Astana.