Qasireti qaıǵy shektirgen atom polıgony týraly jazylǵan maqalalar jınaǵy jaryq kórdi

Halyq bolyp qalyptasyp, qara jerdi basyp júrgeli qa­zaq­tyń bastan keshpegen sory, kórmegen quqaıy joq. Anta­la­ǵan jaýmen álmısaqtan beri aıqasyp, «attandaǵan» tirshilik keship, kúndiz kúlki, túnde uıqy kórmedi. HH ǵasyrǵa jetip, endi mamyrajaı tirshilik ke­shemin be degende, bir ash­tyq­tan soń bir ashtyq keship, taǵy da shybyndaı qyryldy. Odan sút betine shyǵar qaı­maǵyn qyryp, jaýtańdańǵan jal­tańkóz bolyp qaldy. Ońa­la almaı, eńsesi túsip júr­gen­de batystyń qyrǵyny jetip, taǵy da qyp-qyzyl ottyń or­ta­syna tústi. Odan... 40 jyl boıy týǵan jerdiń de, eldiń de esin shyǵaryp, jer-jahandy titiretip, dúrildegen atomyn jar­dy. Sóıtip, halqy ǵana emes, qazaqqa buıyrǵan jeri de bir tynshı almaı, únemi gú­rildeý men dirildeýdiń astyn­da boldy. Osy qyrǵynnyń bárinen aman qalyp, qazir táýelsiz sha­ńyraǵyn tigip otyrǵan qazaq Allasyna myń da bir táýbesin aıtyp, ózin baqytty sezinýi kerek qoı. Biraq 40 jyl boıy týǵan jerdi titiretken aj­da­hanyń qasireti áli de qalmaı, salǵan jarasy jazylmaı keledi. Abaı men Muhtar sekildi ulylaryn bergen, olardyń júzdegen daryndy shákirt­te­rin syılaǵan aqyl-oıynyń ozyq ortasynda 40 jyl boıy bolǵan jarylys 18 myń shar­shy shaqyrym aýmaqty qam­ty­ǵan eken. Bul – eýropalyq shaǵyn memleketterdiń aýma­ǵy­na teń kólem. Osy aýmaqta 470 ıadrolyq jáne termoıadrolyq jarylystar jasalǵan, onyń 352-si jer astynda bolsa, 118-si jer­diń ústinde, ashyqtan-ashyq ja­ryl­ǵan. Mundaı jarylys álem­niń basqa birde-bir óńirinde ja­sal­ǵan emes. Ǵalymdardyń anyq­taýyna qaraǵanda, mundaǵy ja­ry­lystardyń ıadrolyq qýaty Hı­rosımaǵa tastalǵan atom bom­ba­sy­nan 2,5 myń ese kóp. Osy ja­rylystar salǵan jaralar búkil Eýropa kúni búginge deıin záre­leri qalmaı zar ıleıtin Cherno­byl apatynyń zardabynan 116 ese artyq. Jarylystardyń halyqqa son­shalyq qasiret ákelip jatqanyn sol kezdegi ókimet jaqsy bildi, biraq bir jaqsylyq qylaıyq degendi oıǵa da almaǵan. Polıgonǵa jaqyn jatqan aýdan turǵyndary­nyń áleýmettik jaǵdaıyn jaq­sar­týǵa memleket 40 jyl boıy eshqandaı da qarjy bólmegen. Sonyń saldarynan mundaǵy ha­lyq­tyń arasynda naq atom ra­dıa­sııasynyń zardabynan bola­tyn aq qan, qyltamaq, asqazan ragy sekildi tolyp jatqan syr­qat túrleri elimizdiń basqa óńir­lerine qaraǵanda 40-50 paıyzǵa artyq. Eń zor qasirettiń biri neshetúrli kembaǵal jandardyń ómirge qaptap kelýi. Sondaı-aq, ózine-ózi qol jumsaý oqıǵalary da bul aımaqtarda orasan kóp. Mine, osy faktilerdiń bárin biz osy óńirde turatyn tilshimiz, Semeı qalasy men Abaı aýda­ny­nyń qurmetti azamaty, abzal azamat, qalamy ushqyr jýrnalıst Dáýlet Seısenulynyń Semeı atom polıgonynyń jabylǵanyna 20 jyl tolýyna oraı jaryq kórgen «Iаdrolyq synaq aımaǵy: keshe jáne búgin» atty maqalalar jınaǵynan alyp otyrmyz. Jı­naq­qa aýyzdan tumyldyryq aly­na bastaǵan gorbachevtik «qaıta qurý» jyldarynan beri jazy­lyp kele jatqan Semeı ıadro­lyq polıgonynyń qasiretteri, kóz kórgen, bastan keshken jandar­dyń aıtqan derekteri, ajdahanyń jabylýyna úles qosqan azamattar eńbegi jáne t.b. týraly jazylǵan maqala­lar, ocherkter, reportajdar engizilgen eken. Jınaq Semeı atom polı­gony, onyń halyq basyna sal­ǵan qasireti týraly tereńirek bilgisi keletin adamdarǵa mol maǵlumat beredi. Sonymen birge, tili jeńil, kórkem. Halyq arasynda aıtylǵan, nysanaǵa dóp tıgizetin nebir ashy mys­qyldy ótkir sózder de ezýińizge eriksiz kúlki úıiredi. Máselen, jospar kerek bolǵanda maldyń suraýy bolyp, adamdy elemegenge aıtylǵan «qoıshy sanda bar da, qoıshy sanatta joq», «aqyn aýylynan emes, atom aýlynanbyz» degen sııaqty dóp túsirgen sózderge qalaı kúl­mes­siz... «Yzaly kúlki – ol da qaıǵy» degen joq pa Abaı. Kitap eki bólimnen turady. Alǵashqysynyń ataýy «О́t­kenge – salaýat» delinip, onda negizinen polıgon qasiretteri jaıly maqalalar toptasty­ryl­ǵan. Al ekinshi bólim «Búginnen – shapaǵat» dep ata­lady. Onda negizinen Táýelsiz Qazaq memleketiniń japa shekken otandastarymyzǵa, el men jerge jasap jatqan qamqor­lyqtary jaıly jazylǵan dúnıeler ornalastyrylǵan. Jaqsybaı SAMRAT.