Ekibastuz ataýy qaıdan shyqqan?!

Ekibastuz qalasynyń ataýy sol qalaǵa jaqyn ornalasqan ózine attas kóldiń atymen atalatyny jalpyǵa belgili. Al sol kóldiń ózi sol atqa qalaı ıe bolǵany týraly birneshe nusqa bar. Aıtylyp júrgen joramaldardyń ishindegi shyn­dyq­qa eń jaqyn keletini Ekibastuz qalasynyń qur­metti azamaty, zertteýshi-ólketanýshysy Serik Jaq­sy­baevtyń nusqasy bolyp tabylady. Osy áńgime jó­ninde ol kisiniń aıtqany mynaý: «Ekibastuz kóli ataýy­nyń shyǵý tarıhyn zertteý meni myna qory­tyndyǵa ákeldi. Eger syzbadaǵy Ekibastuz kóliniń naqty konfıgýrasııasyna qaraıtyn bol­sańyz, onyń ońtústik-batys pen soltústik-batys jaǵynda samaı súıeginiń eki emizigi tárizdi janama ósin­dige uqsas eki shyǵa­naǵy bar. Solarǵa qa­rap kóldiń buryn jaıylma kezinde sý­ǵa tolatyn eki kózi bol­ǵanyn joramal­daý­ǵa bolady. Al basqa jaǵynan al­saq, bul joramal qazaq­tyń «bas» sózi orys tilindegi «ıstok» (qaınar kózi) maǵynasynda qoldanylatynymen de rastalady. Sondyqtan bul kól alǵashqyda “eki basty tuzdy kól” atalǵan bolýy kerek, orys tiline aýdarǵanda “solennoe ozero s dvýmıa ıstokamı”. Ýaqyt óte kele bul ataý birigip ketken. Sóıtip, kóldiń qazirgishe atalýy – Ekibastuz bolyp ketken». Biraq, osy logıkalyq durys tujyrymdalǵan joramalǵa derekti dálelder jetispeıdi. Osyndaı jetispeýshilik eki bas (kesek) kómilgen tuz týraly aıtylatyn ańyzda da jáne bul másele jónindegi barlyq basqa da nusqalarda bar. Túrli muraǵattardaǵy ter tókken uzaq izdenisterden keıin osy joldardyń avtoryna XIX ǵasyrdyń sırek materıaldarymen tanysý múmkindigi tıdi, onda bizdiń ólkeniń ótken ómiri týraly óte qyzyqty málimetter bar. Ásirese, 1860-1885 jyldardaǵy óte sırek kezdesetin áskerı-topografııalyq kartasynyń mańyzy zor, ony Reseı ımperııasynyń Sibir general-gýbernator­lyǵynyń generaldyq shtab ofıserleri qurǵan eken. 1878 jylǵy 10-shaqyrymdyq kartanyń (1860 jylǵy áskerı-topografııalyq túsirýlerdiń plansheti boıynsha qurylǵan) úzindisinde ol ýaqytta Ekibastuz atty kóldiń bolmaǵany anyq kórinip tur. Bul ashy kól ol kezde Qarabıdaıyq atalǵan. Sondaı-aq tómen­de Qarabıdaıyq degen tushy kól de kórsetilgen. 1878 jyldyń túsirilimderiniń ózinde-aq ataýlary birdeı eki kóldi aıyrý úshin olardyń bireýine «tuz» sóziniń jalǵanǵanyn kórýge bolady. Ol Qarabıdaıyq-tuz bolyp tur. Qarabıdaıyq-tuz kóliniń soltústik-batysynda 3500-3700 metrlik qashyqtyqta Ekibas degen zırat ataýy jazylǵan (sol ýaqyttaǵy kartalarda «m» árpimen zırattar belgilenetin). 1885 jylǵy topografııalyq kartanyń (1878 jylǵy túsirilimniń plansheti boıynsha qurylǵan) úzindisine úńilseńiz, tuzdy kól Qarabıdaıyq-tuz kóliniń birtindep «Ekı­bas» (kartada jaqshaǵa alynyp kórsetilgen) kóline aınalǵany kórinip tur. «Ekibas» atty zırattyń orny da kartada kórsetilgen. Sóıtip, ataýlary birdeı eki kóldi naqty aıyrý qajettiligine baılanysty Qarabıdaıyq tuzdy kóline jobamen alǵanda 1860 pen 1878 jyldar aralyǵynda jaqyn jerdegi zırat ataýy boıynsha Ekibas ataýy bekitilgeni ábden anyq bolyp tur. Bizdiń oblystaǵy jáne búkil Qazaqstan boıynsha gıdronımderdiń kópshiligi osy prınsıp boıynsha qurastyrylǵan. Endi kólge de, qalaǵa da, shyndyǵynda, este qalardaı at berilgen osy Ekibas degen jumbaq ataýdyń ózi de qyzyǵýshylyq týǵyzary anyq. Bul jerde XIX ǵasyrdyń áskerı-topografııalyq kartalaryna baǵdar úshin aýqymdy (enimen de, bıiktigimen de) kólemi bar zırattardyń ataýy ǵana engizilgenin aıta ketken durys. Mundaı keseneler óte bedeldi ári ataqty qyr turǵyndary – bıler, batyrlar, bolystarǵa ǵana turǵyzylǵany túsinikti. Reseı ofıser-topograftary (kóbi qazaq tilin bilmeıtinder) barlyq jazba-ataýlardy aýyzsha estigenderi boıynsha jazyp otyrǵan jáne kóbinese fonetıkalyq qateler jibergen, ol osy jaǵdaıda da oryn alǵany kórinedi. Ekibas (Ekıbas) degen at qyr turǵyndary arasynda qoldanylmaıtyn, biraq jergilikti qazaq rýlarynyń shejiresinde uqsas Úkibas degen at jıi kezdesedi. Al endi, bul tarıhı keıipkerdiń osy aımaqtyń týmasy ekeninde kúmán joq, óıtkeni, kesenesiniń onyń týǵan jerinde ǵana turǵyzylatyny anyq. Qazirgi Ekibastuz qalasy men kóliniń tóńiregi XIX ǵasyrdyń birinshi jartysynda Baıanaýyl ishki okrýgine jatqyzylǵan jáne Aqbýra-Tulpar-Qozǵan bolysynyń quramyna enetin. Bul jerlerdi Aqbýra, Tulpar jáne Maılyton degen bólimsheleri bar keń taraǵan Qulboldy rýy jazǵy jaıylym retinde paıdalanǵan. Eger Qulboldy rýynyń shejiresine qarar bolsaq, osy jerlerde kóship júrgen Úkibas bıdiń atyn kezdestirýge bolady. Onyń ómir súrgen jyldary jobamen alǵanda tap sol XIX ǵasyrǵa keledi. Biraq bul tulǵanyń naqty sáıkestigin anyqtaý úshin osy bolystyqtyń 1830 jyldary halyqty tirkeý qujattaryn qaraý, sondaı-aq etnografııalyq jáne genealogııalyq materıaldar jınaý, ıaǵnı qosymsha zertteýler júrgizý qajet. Degenmen, osy qujattarǵa súıene otyryp qazirdiń ózinde Ekibastuz ataýynyń paıda bolýy týraly burynǵy nusqalardyń barlyǵynan bas tartýǵa jáne osy ataý-gıdronımge negiz bolǵan adamnyń aty ekendigin jáne bizdiń qalanyń aty bolyp bir kezde ómir súrgen Úkibas atty tulǵanyń aty saqtalǵanyn nyq aıtýǵa bolar edi. Dáýren AIаShINOV, ólketanýshy.