Táýelsizdikke qyzmet etý – ár qazaqtyń boryshy

Ulttyq memlekettiginen aıy­ry­lyp, bodandyqtyń buraýyn kór­gen halyqtar úshin aıtqanda, táýel­siz­dikten artyq, derbestikten qym­bat esh nárse bolmaq emes. О́ıtkeni, tek memlekettik táýel­sizdik qana ult­tyń ult bo­lyp saqtalýynyń, el bo­lyp damý­dyń kepili bola alady. Bul tarıhı aksıoma. Buǵan bir ǵasyr jar­tylaı otar bolǵan Qytaı men eki ǵasyr klassıkalyq otar bol­ǵan Úndistandy mysalǵa keltirýge bo­la­dy. Ol memleketterdiń táýel­­sizdik alǵannan keıin nebári jarty ǵasyrlyq damý arqyly álem­niń al­dyńǵy qataryndaǵy qýatty, alyp elge aınalǵanyna kýá bolyp otyr­ǵan joqpyz ba?! Osy memleketter sııaqty Qa­zaq­stan da keshteý bolsa da HH ǵasyrdyń sońyna taman óz táýel­sizdigine qol jetkizdi. 1991 jylǵy 16 jeltoqsan kúni Prezıdent Nur­sultan Nazarbaev Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń táýelsizdigin ja­rııa­laǵanda, jaqsy bilemin, Qy­taı­daǵy qazaqtardyń qýany­shyn­da shek bolǵan joq, olar ózderiniń kókten tilegenin jerden tapqan­daı shattandy. Qandastarymyz Qa­zaqstannyń táýelsizdiginen hal­qy­myzdyń jarqyn bolashaǵyn kór­gen­deı boldy, tuńǵysh Prezıdent Nursultan  Nazarbaevqa bar úmi­tin artyp, izgi tileýin tiledi. Qazaqstan táýelsizdik aldy, en­digi jerde ulttyq táýelsizdikti nyǵaıtýǵa, derbes memleketin da­mytýǵa árbir qazaq óziniń aqyl-pa­rasaty men kúsh-qaıratyn qosý­ǵa boryshty dep túsindim óz ba­sym. Jaı túsinip qana qoıǵan joqpyn, Qazaqstanǵa kelip eńbek etýge sheshim qabyldadym. Ol kezde men Qytaı Shyńjań Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasynda ınstıtýt dırektorynyń ǵylymǵa jaýap­ty orynbasary, QHR jastar syı­ly­ǵynyń laýreaty edim. Onyń ústi­ne eki jylǵa Japonııaǵa baryp, ondaǵy áriptesterimmen birlesip, ǵylymı-zertteý jumystaryn júr­gizýge kelisip qoıǵan bolatynmyn. Biraq men elim táýelsizdik alyp jat­qanda Japonııaǵa baryp qaı­teıin dedim de, 1992 jyly qara­sha­da Almatyǵa keldim. Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym aka­demııasynan shaqyrtý alyp, 1993 jyly sáýir aıynda elge qaı­ta oralyp, Sh.Ýálıhanov atynda­ǵy Tarıh jáne etnologııa ınstı­tý­tyna doktorant bolyp ornalas­tym. Ol kezde qoǵam ózgerip, aqsha aýysyp jatqan, halyq azyq-túlik, taýar tapshylyǵynan abdyrap qal­ǵan, kóptegen jastar ǵy­lym­nan saýdaǵa ketip jatqan kez edi. Biraq men ózimniń mamandyǵym boıynsha elime úles qossam degen ustanymnan taımadym, saýdaǵa barmadym, kezdesken qıynshy­lyq­ty «kóppen kórgen uly toı» dep eseptedim. Shynymdy aıtsam, elge kelgen qýanyshtyń áseri me, ol kezde pálendeı qıynshylyqty sezingen de joqpyn. Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynda ǵylymı zertteýimdi jalǵastyra júrip, 1993-1996 jyldary Aby­laı han atyndaǵy Álem tilderi ýnı­versıtetinde japon tilinen qazaq tobyna dáris berdim. Bul Qazaq­stan­da qazaq tilinde japon tilin oqytqan alǵashqy kýrs boldy. Maǵan Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Zańy boıynsha ǵylymı dáre­jeler qorǵaýǵa týra keldi. So­nymen 1995 jyly sáýir aıyn­da «Qazaq-Qytaı qarym-qaty­nas­tarynyń damý tarıhy (HVIII-HH ǵasyrlar aralyǵynda)» degen ta­qy­rypta tarıh ǵylymdarynyń kan­dı­daty ǵylymı dárejesin qor­­­ǵa­dym. Bul jumys otandyq tarıh ǵylymynda, tyń derekter negizinde qazaq-qytaı qarym-qa­tynastar tarıhyn júıeli túrde zerttegen alǵashqy eńbek bolyp sanaldy. 2001 jyly jeltoqsan aıynda «Qytaıdaǵy qazaqtardyń qoǵam­dyq tarıhy (1860-1920 jj.)» degen taqyrypta tarıh ǵy­lym­­dary­nyń doktory ǵylymı dárejesin qorǵadym. Bul jumy­sym QR BǴM Joǵary attestasııalaý komıteti tarapynan 2001 jyl­ǵy «eń úzdik doktorlyq dıssertasııa» bolyp baǵalandy. Men 2000 jyldan Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde dosent, professor retinde oqytýshylyqpen shuǵyldanyp, as­pırant, magıstrant jáne PhD dok­toranttarǵa ǵylymı jetekshilik etip kelemin. Qazirge deıin meniń ǵy­lymı jetekshiligimmen  14 magıstrant, 4 ǵylym kandı­da­ty, 2 PhD doktor ózderiniń ǵy­lymı dárejesin abyroımen qor­ǵady. Ýnıversıtette ustazdyq etýmen qatar, ǵylymı zertteý jumy­syn da jalǵastyryp kelemin. Qa­zirge deıin ınstıtýttardaǵy árip­tes mamandarmen birlese otyryp, 5 memlekettik grantty jeńip alyp, ǵylymı-zertteý jumysyn júrgizdim. Bular: Qazaq memle­ket­ti­liginiń tarıhı sabaqtastyǵy, qazaq dıasporasy máseleleri, qa­zaq tarıhynyń ózekti máseleleri, dıplomatııalyq qatynastar jáne qytaıtaný máseleler salasyn qam­tıdy. Adal eńbek baǵalanbaı qal­maı­dy eken. Men konkýrs  bo­ıyn­sha 2008 jyly Ál-Farabı atyn­daǵy QazUÝ-niń eń úzdik oqytý­shysy boldym, 2009 jyly Qazaq­stan Respýblıkasy Joǵary oqý oryndarynyń úzdik oqytýshy jeńimpazy atandym. Qazirgi Qazaqstanda jeke adam­dardyń (ındıvıdıýmderdiń) óz talantyn kórsetýge, múmkindigin ashýǵa, armanyn oryndaýǵa tolyq negiz bar dep sanaımyn. Mysaly, meniń eki balam Úrimshide qytaı mektebiniń bireýi onynshy, ekinshisi jetinshi synybyn bitirip kelip, Almatydaǵy Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy № 12 mektep-gımnazııasynda oqýlaryn jalǵastyrdy. Olar konkýrs arqyly memlekettik grantqa ıe bolyp, joǵary oqý oryndary­nyń bakalavrıat, magıstrant já­ne aspırantýrasyn bitirdi. Qazir magıstratýrany bitirgen qyzym Záýre QazUÝ-degi shet tilderi ka­fedra­synda aǵylshyn tiliniń oqy­tý­shysy, al arhıtektýra ma­man­dy­ǵy boıynsha aspırantýra­ny bitirgen ulym Mardan «Qazaq atomó­ner­kásip» salasynda jumys isteıdi. Árıne, ár urpaqtyń óz armany bar ǵoı. Degenmen  meniń túsi­nigim boıynsha, árbir qazaq bala­sy táýelsiz Qazaqstannyń damýy úshin eńbek etýge boryshty. Meıli ol qaı jerde ómir súrse de, beıne evreılerdiń Izraıl úshin, qytaı dıasporasy – hýasıaolardyń qy­taı úshin emirene eńbek etetini sııaq­ty. Sonda ǵana egemen eli­miz­diń táýelsizdigi berik, bolashaǵy nurly bolady. Nábıjan MUQAMETHANULY, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń halyqaralyq qatynastar fakýltetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory.