Rýh mádenıeti – asyl qazyna

Al, Elbasynyń «Bo­lashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy − «Jańa tur­pat­ty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyń­dy saqtaı bilý» dep sananyń jańǵyrýy jolyn­da atqarylar mindetterdi taıǵa tańba bas­qandaı aıqyndap bergen tarıhı qujat. 
Qazaqtyń Júsipbek Aımaýytovy osy­dan bir ǵasyr ýaqyt buryn aıtqan «Qazaq kúnel­tý jaǵynyń mádenıetinen mesheý qal­sa da, aqyl, qııal, sezim jaǵyna, bilim tili­men aıtqanda, rýh mádenıetine kende emes... Qazaqtyń jeriniń astynda asyl qazyna, ken baılyǵy mol dep ańyz qylysady. Son­daı mol qazyna qazaq eliniń ishinde de jatyr. Ol ne deseńiz ádebıet, án-kúı. Kún kórý tásilin syrttan juqtyryp, úırene berýge bolady. Rýh mádenıetin bótennen qaryz­ǵa ala berýge bolmaıdy. Alsa da, halyq­tyń kókeıine kópke deıin qonbaıdy. Ende­she, ózimizde bar dáýletti jaryqqa shyǵa­ryp, iske jaratýǵa talpyný kerek» degen sóz­deri Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynda aıtylǵan máse­le­lermen sabaqtas. Memleketimizdiń basty baılyǵy – adam kapıtalynyń negizgi ult­tyq tiregi sanalatyn rýhanııat. О́zimizde bar dúnıeni ıgerip, zaman talabyna saı izde­nis­pen qoǵamǵa paıdaly is jasaý – eli­miz­di órkenıetke jet­kizedi. Elbasy maqala­sy shyqqaly bar­lyq ujym ony jan-jaqty talqylaýda. Oń­tús­tiktegi ǵana emes, respýblıkadaǵy bilim qarashańyraqtarynyń biri, irgeli oqý ordasy – Ońtústik Qazaqstan mem­lekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń ujy­my da bul isten shet qalmady. Aldymen ujym bolyp oqyp, taldap, pikirtalasqa túsip, qorytyndysynda qandaı úles qosa alamyz degen saýalǵa jaýap berdi. Sonyń birnesheýimen bólispekpin. 
Birinshiden, bilim ordamyz qaıta qu­ryl­ǵan 2011 jyldan beri básekelik qabi­leti myq­ty, kompıýterlik saýatty, shet til­derin meń­gergen, mádenı ashyqtyq syn­dy qasıet­terge ıe tulǵa daıarlaýdy bas­ty ustanym etip keledi. «Sıfrly Qazaq­stannyń» zamanaýı kelbeti bolar urpaqty oqytyp, tárbıeleıtin bolashaq ustazdar úsh tilde bilim alyp, ulttyń aımaq­ta ǵana emes álemdik naryqtaǵy baǵa­syn bilimmen arttyrýǵa úlesterin qosýda. Instıtýt ujymy aldaǵy 5 jylda aǵy­l­shyn tilinde oqytýǵa tolyqtaı kóshý­di mejelep otyr. Bul iske daıyndyq jumys­tary 2012 jyldan bastalǵan. О́tken oqý jylynan bastap aǵylshyn fılologııasy arnaıy bólek fa­kýltet bolyp quryldy. Qazirgi tańda ınstıtýt bilimgerleriniń 38 paıyzy taza aǵylshyn tilinde oqýda. Ýaqyt talabyna saı úsh tilde erkin sóılep, bilim alǵan stýdentter oqyp júrip-aq jumyspen qamtylsa, bitirýshi túlekter alys-jaqyn shetelderde bilimin jalǵastyryp qana qoımaı, elimizde tabysty eńbek etý­de. Bul – Elbasy maqa­la­syndaǵy «Bolashaqta ult­tyń tabysty bolýy onyń tabıǵı baılyǵymen ǵana emes, adamdarynyń báse­kelik qabiletimen aıqyn­dalady» degen sózdiń búgingi dáleldemesi. 
Ekinshiden, ınstıtý­t­t­a oqıtyn jastardyń 90%-y − qyz balalar. Ulttyń ana­­sy bolyp tabylatyn qyz­darymyzdy ha­lyq­tyq dás­túrde tárbıelep, qazaqtyń kóne­­den kele jatqan ult­tyq ónerin ıgertý maq­satyn­da túrli úıirmeler jumys jasaıdy. Onda stýdentterimiz qazaq­tyń kilem, alasha, basqur, tańǵysh, jel baý, kerme jip, teke­met, tus kıiz, syrmaq, kilem, alasha, quraq kórpe syndy dúnıelerin, sonymen birge, ulttyq taǵamdaryn daıarlaýdy úı­ren­e­di. Al, ul balalarymyz mýzykalyq as­pap­­­­tar men astaýlardy, jıhazdardy jasaý­­­ǵa mashyqtanady. Paıǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.) hadısterinde aıtylǵan «bala­­­lary­ńyzdy qurmetteńizder, olardyń ádep­terin jaqsartyńyzdar, olardy jaqsy tár­bıe­leńizder» degen qaǵıdaǵa qylaý túsir­meýge umtylyp kelemiz. 
Úshinshiden, qazirgideı jahandaný zama­nynda ulttyq dúnıetanymymyzdy, sana­myzdy jańǵyrta otyryp, kemeldendirý – bizge ­úlken syn. Bolashaqtyń baǵdarlama­syna aınalǵan maqalada atalǵan ulttyq sananyń qalyptasyp, rýhty jańǵyrtýdyń taǵy bir joly – stýdentterdi óner arqy­ly estetıkalyq sulýlyqqa, ulttyq qundy­lyqtardy dáripteýge, qundylyqtardy saqtaýǵa tárbıeleý. Osy maqsatta ınstıtýtta stýdentterdiń áýesqoı «Nur-Shańyraq» teatry quryldy. Shymyldyǵy ınstıtýttyń 80 jyldyq mereıli merekesinde túrilmek bul teatr qazaq dramatýrgteriniń ǵana emes, sheteldiń klassıkalyq dúnıelerin de qoıýdy josparlap otyr. Búgingi tańda daıyndyq jumystary qyzý júrgizilýde. Teatr óneri arqyly ulttyq kodymyzdy, mádenıetimizdi saqtaı otyryp, bizdi keder­gilerge ushyratatyn jaıbaraqat minezden aryltýǵa yqpal etpekpiz.
Tórtinshiden, ulttyq rýhtyń mazmuny – óz ultyńa degen erekshe súıispenshilik. Ol súıis­penshilik bizge týǵan jerdiń topy­ra­ǵy­­men, aýasymen, taý-tasymen birge si­ńe­di. Elbasy bul týraly óziniń rýhanı jań­­­ǵy­­rýdy baǵdarsham etken maqalasynda «Týǵan jer» baǵdarlamasyn usyndy. Ult­ty súıý – Alla bergen daryn, qasıetpen jı­ǵan bilim-tájirıbeni eńbekpen eldiń ósip ór­ken­­deý jolyna jumsaý. Muny biz jete sezi­­­ne­miz. Ońtústik Qazaqstan memleket­tik pe­­da­­­go­­gıkalyq ınstıtýty Maqtaaral aýda­ny­­­nyń shalǵaıyndaǵy Myrzakent óńirinde aǵyl­shyn tilin úıretetin, ár synyp­qa ar­nal­ǵan robottytehnıka zerthanasyna quny 50 mıllıon teńgeni quraıtyn qural-jab­dyq­ty jınaqtady. Endigi kezek – oqý ǵımara­tyn­da. Bul máselege aýdan ákimi túsinistik ta­ny­­týda. Bul jobaǵa memleket­tik bıýd­jet­ten tıyn da shyǵyn bolǵan joq. Bar­lyǵy jer­­gi­­likti elim degen qaltaly aza­mat­tar­dyń me­­se­­­nat­­tyǵymen júzege asty. Bul ıgi­likti sha­ra El­basy maqalasynda atal­ǵan «Týǵan jer» baǵ­darlamasyn qol­daýy­myz­dyń aıqyn dáleli. 
Sondaı-aq, osy baǵdarlamasy aıasynda oblystaǵy kıeli jerler men rýhanı qundy­lyqtar, olardyń rekreasııalyq-týrıstik áleýetin jarnamalaý maqsatynda arnaıy býkletter, beınerolıkter ázirlenýde.
Besinshiden, Memleket basshysynyń: «Rýhy berik, sanasy oıaý, mádenıeti ozyq, ádebıeti eren óren eldiń bolashaǵy da baıan­dy bolady» deı kele, álemniń ozyq 100 oqýlyǵyn aýdarýǵa tapsyrma berýine sáıkes, ınstıtýttyń oqytýshy-professor ǵalym­dary pedagogıkalyq baǵytta jazylǵan dúnıejúzilik mańyzy bar orys, aǵylshyn tilindegi 10 oqýlyqty aýdarýdy bastap ketti. Bul tek bizdiń kitaphana qorymyzdy ǵana emes, elimizdiń jetekshi joǵary oqý oryndarynyń da kitaphanalaryn tolyqtyrady degen senimdemiz. 
Altynshydan, elimizdiń qasıetti rýhanı qundylyqtaryn ulyqtaý maqsatynda oblys pen aýdandardaǵy shejireli qarttarmen dalalyq-etnografııalyq zertteýler jáne suhbattar júrgizip, ǵylymı eńbekter, mýl­tı­medıalyq ónimder shyǵarýdy jospar­lap otyrmyz. Bul ıgilikti iske ınstı­týt ǵalymdarymen qatar stýdentter de tartyl­maq. Oqý josparyna saı dalalyq jáne ón­diristik, oqý is-tájirıbeleri barysynda bul maqsatqa da qol jetkizemiz.
Sondaı-aq, oblys boıynsha rýhanı qun­­dylyqtardy jınaqtap, tabıǵı-tarıhı me­kenderdi nasıhattaýǵa baılanysty ǵalam­­tordan arnaıy portal, ınternet-gazet ashý­dyń alǵashqy jumystary júrgizilýde. 
Zamanaýı álemdegi básekelik qabilet – mádenıettiń de básekelik qabilet ekenin eskere otyryp, Elbasy bizge «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» joba­syn iske asyrýǵa tapsyrma berdi. Joba maqsatyna sáıkes biz ınstıtýttaǵy Til­der ortalyǵynyń aýqymyn keńeıtýdi oılas­tyrý­damyz. Aǵylshyn, nemis, orys tilderin úıretetin úıirme jumysyn qytaı, ıspan, arab, fransýz tilderimen tolyqtyryp, keńeıtpekpiz. 
Mádenı qazynalarymyzdy álem jurt­shylyǵyna tanystyrýdyń jańa tásil­derin oılastyrý maqsatynda stýdent­ter ara­synda baıqaý uıymdastyryp, «Eń úzdik mýl­tımedııalyq» jobaǵa konkýrs jarııaladyq. 
«100 jańa esim» jobasynyń óńirlik nusqasyn jasaýdy tapsyrǵan Elbasy mindet­temesine sáıkes ınstıtýttyń 80 jyl­dyq mereıli merekesine oraı bilim orda­myz­dyń ósip-órkendeýine úles qosqan qaıratker tulǵalar tizimi túzilýde. 
Kez kelgen istiń nátıjeli bolýy eńbekke degen qatynasqa baılanysty. Bizdiń sana­myzda qatyp qalǵan «qazaq sondaı» degen sterotıpten arylatyn kez áldeqashan jet­ken. Jankeshtilikpen janashyrlyq tanyta otyryp, ýaqytpen sanaspaı adal qyzmet etý – basty paryzymyz. Árkez sózimiz ben isi­miz úılesim taýyp jatsa, ǵanıbet emes pe? 
Memleket basshysy óziniń «Ǵasyrlar toǵy­­synda» atty kitabynda: «Men óz hal­qym­­nyń kónbeske kónip, shydamasqa shydaı bile­tin tózimdiligine qaıran qalamyn. Máńgi­lik­tiń qatygez basqyny birjolata shaıyp áke­te­tetindeı talaı qıly kezeń tusynda qı­nalsa da aman qalypty. Qazaqtar talaı jerde tutasymen qyrylyp ketýge shaq qaldy. Biraq ómirge, azattyqqa qushtarlyq qaıta­dan jyǵylǵan eńseni kóterip, táýekelge bel býǵyzdy», degen joldar bar. El degende, jer degende bile­gin sybanyp, iske daıyn turatyn, elimizdiń jar­qyn bolashaǵy úshin kú­rese biletin, namysty urpaǵymyz bolsa, qo­ǵa­my­myzdaǵy ulttyq birliktiń irgesi shaı­qal­masa, ultymyz ádet-ǵur­py men salt-dás­túrin saqtasa, Máńgilik Elge aınalarymyz aqıqat. 

Ońalbaı AIаShEV,
Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor, 
Ońtústik Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń depýtaty