«Bul ǵalam seniń tıtteı júregińde ne bolyp jatqandyǵyn qaıdan bilsin!»

Muqaǵalı – 80

Qazaqstannyń Eńbek Eri, halyq jazýshysy Ábish KEKILBAIULYNYŃ «Jetisý» gazetiniń bas redaktory Jaqypjan Nurǵojaevtyń suraqtaryna jaýaby – Muqaǵalıdyń kózi tirisinde dara tulǵa dep laıyqty baǵa bergen qalamgersiz. Muqaǵalıdy bu­laı dep alabóten iriktep alýyńyzǵa ne sebep boldy? – Muqaǵalıdy óıtip aıryqsha iriktep alyp júr­­gen men be ekenmin? Ýaqyt qoı! Al ol qandaı ýaqyt edi? Bul endi uzaq áńgime. Bárimiz de áde­bıet tabal­dyryǵynan alaburtyp attaǵanbyz. Almatyǵa báseke emes, arman qýyp kelgenbiz. О́zgelerdi ózimizdeı kóretinbiz. Al ol kezde ózdi-ózimizden kútken úmiti­miz kóp edi. Sondyqtan bir-birimizge óte zor qurmet­pen qaradyq. Olaı bolatyn reti de bar-dy. Biz oqýǵa tú­ser­de áde­bıettiń tońy áli jibimegen qalpy edi. О́leń shir­kinniń qashanǵy elpildegish kúıi-tu­ǵyn. Kol­hoz-sov­hoz­dyń oıǵa-qyrǵa omaqa­sa­tyn da júretin kónetoz traktoryndaı edi. Kún sa­ıyn bir «ótimdi taqyryp» shy­ǵady da turady. So­nyń kóńilin aýlaımyn dep júr­gende ózi de qoqysqa aınalady. Ondaı «maıshelpekke» úı­renip alǵandar óte kóp. Jyl saıyn burqy­ra­typ kitap shyǵarady da jata­dy. Úıren­be­gen­deri­ne kópti kórgen kózaıym redaktorlar eń bolmasa «jetekshi taqyryptardyń bir-ekeýiniń aýzyn maılaýǵa» úıretip álek. Súıte-súıte jú­rip, ózi de kóndigip ketedi. Sodan bir kúnderi: «Dom­by­ram ne deıdi, men ne deımin?» dep, ishteı qo­ńyltaqsyp otyrǵandary. Talantty degen talaı kókelerimiz ómirden osylaı oısyrap ótken-di. Poezııadaǵy mundaı ospaqqa úırenise almaı, ereýildep baqqan tentek aqyn Qasym Amanjolov edi. Ol bir «jetim buryshta» kúrk-kúrk jótelip jatyp: «Apyraı, mynaý kúnniń raıyn-aı, tósek­ten táýir bolyp turaıyn-aı desem de, qabaǵyn bir qoıdy-aý ashpaı, eregisip eneńdi uraıyn-aı!» dep býyrqanyp, kúldi-kómesh ómiri jaıly tolǵanǵany tóbe quıqańdy shymyrlatady. Almaty biz kelgende Qasym azasynan áli aıyq­­qan joq-ty, biz de kelgen boıda qaısar aqyn­nyń zıratyna bardyq. Kitabyn jattap, jata-jastandyq. Qazaq óleńiniń tusaýy sheshiler kúndi ańsadyq. Túrmeniń qatyp qalǵan qara nanyn qaıza­laý­dan jalyqqan tutqyndar sııaqty kúnbe-kún shy­ǵyp jatqan jınaqtardan tosyn nárseler kút­tik. О́leń ısi bar shýmaqtarǵa muz jalaǵan jylqydaı shur­qy­rastyq. Tumanbaı, Iztaı, Erkesh, Saǵı, Erkinniń jaz­ǵan­daryna úlken úmit­pen úńildik. Ýnıversıtettiń ádebı birlestiginde jastardyń alǵashqy aıaq alysyn talqyladyq. Oǵan usta­zy­myz Muhtar Áýezovti shaqyryp, «Jyl kelgendeı jańalyq sezemiz!» degen lebizin estidik. Bul «Poezııa kúni» qazaq ádebıetin dúr silkindirgen oqıǵa boldy. Kóp uzatpaı «Qazaq áde­bıetiniń» redaktory Jumaǵalı Ys­maǵulov: «Bizge syn bólimine kelseıshi. Besinshi kýrsty jumys jasap júrip te bitirýge bolady», dedi. Qýana-qýana qup aldym. Bir kúni redaktorǵa kirsem, aldyndaǵy jumsaq oryntaqty taq toltyryp bir jigit otyr. Dýdyraǵan qoıý shashty, mańdaıy kere qarys, qyr muryndy, qyran qabaq, kelisti-aq eken. «E, Ábish, tanysyp qoı. Muqaǵalı Maqataev degen aǵań. Poezııa bólimine ádebı qyzmetker etip aldyq. Búgingi nómirge ekeýińiz kezekshilik etesizder», dedi. Ekeýmiz qatar bólmege ornalastyq. Jazý­shy­lar odaǵynyń úshinshi qabatyndaǵy túpki bólmede ol otyrady. Odan keıingi bólmede men otyramyn. Túski tamaqqa barǵaly jatyr em. Telefon shyr ete qaldy. Muqaǵalı eken. «Kirip ketpeısiń be?», de­di. Ne bolyp qaldy eken dep, bardym. Kere qa­rys mańdaıyna shyp-shyp shy­ǵa kelgen móldir mon­shaq­tardy qolynyń syr­tymen sıpap tastady. «О́tken joly ańǵaryp qaldym. Sen meniń dıktor­ly­ǵymdy bilgeniń­men, aqyndyǵymdy bilmeıdi eken­siń. Men birazdan beri óleń jazamyn ǵoı!» dedi. Oqı bastady. Talaılardyń óleń oqyǵan­da­ryn kórsem de, Muqaǵalıdaı oqı alatyndy kór­gen emespin. Ol ózgelerge uqsap, teńselip, tebirenbeıdi. Árli-berli qoldaryn da sermelemeıdi. Oryn­dyq­ty at qylyp minip, otyryp alady da, kúmbir­legen qońyr daýysyn soza túsip, jaıbara­qat oqı jóneledi. Daýysyn da orynsyz kóp qu­byltpaıdy. О́leń joldary tasqyndap aqqan bulaqtaı tógile beredi, tógile beredi. Álde bir ýa­qytta aıaqtady. Aýzymdy ashyppyn da qalyp­pyn. «Keremet oqıdy ekensiz ǵoı», dedim. Men Muqaǵalı­dyń kósheli aqyn ekenin sonda bildim. Sodan bir kúni taǵy da bólmesine tústikke shaqyrdy. Biraq, bul joly óleń oqymady. «Keshe monshaǵa bardym. Ábden jýynyp tazalan­dym. Úsh ret kálımamdy qaıyrdym. Ústelge jaılanyp otyrdym. «Iá, bısmılla!» dep kirisip kep kettim. Qudaı kórsetpesin, bojestvennaıa dese, bojestvennaıa eken. Tek táńirdiń ǵana qolynan keletin sharýa ǵoı! Shetinen, jaılap-jaılap aýdara beremin. Qashan taýystyrar eken, kóreıin. Bitirgen kúni ózińe kórsetemin. Danteni aıtam... Soǵan kiristim», – dedi. Muqaǵalı Danteni, «Qudiretti komedııany» aýdara bastaǵan eken. Sodan kúnde túski tamaq kezinde bólmege jalǵyz kilttelip alyp ap, jumys jasaıdy da otyrady. Bylaıǵylarymyzǵa uqsap, bólmeden bólmege kirip, áńgime aıtyp júrmeıdi. Birge qansha istegenimiz esimde joq. Muqaǵalı «Sosıalıstik Qazaqstanǵa» aýys­ty. Meni «Lenınshil jasqa» ádebıet jáne óner bóli­miniń meńgerý­shi­ligine shaqyrdy. Búgingi ádebıeti­mizdiń talaı ókil­derin tárbıelegen Sherhan Murtaza meni de qolym­nan qaqpady. Biraq jurttyń bári Sher­aǵańdaı darhan bolǵan joq. Ol jyldardyń, nesin aıtasyń, qıyndyǵy da, qyzyǵy da kóp edi ǵoı. Qaı jerde de shyǵar­mashyl jastardyń máselesi ótkir qoıyla basta­dy. Ol áńgimeden biz de aýlaq tura almap edik. Baspasóz betinde shókim-shókimnen ári asa almaı júrgen Ospanhan, Ádilbek, Qadyr, Jumeken, Sa­byr­han, О́tejan, Júsip, Qudash, Qanıpa, Tólegen, Qaırattarǵa da «Lenınshil jastyń» betinde kóldeı-kóldeı kólem berilip jat­qanyna qatty qyzyǵatyndar tabyldy. Muqaǵalıdiń lırıkalyq dastandary tutas-tutasy­men jarııalandy. Buny­myz bireýlerge jaqty, bireýlerge jaqpady. Kóp uzamaı telefondardan maza ketti. Redak­tory­myzdy da qaıta-qaıta joǵarǵy jaqqa shaqyrtty. Meni de syrtymnan bórkimdi teris kıgizip jatty. Bir kúni jumys aıaǵyna taman redaktorǵa kirdim. Ońasha otyr eken. Beıýaqyt júrisime ta­ńyr­qaı qarady. Asyqpaı jaǵdaıymdy aıttym. «Kóp otyr­sa kól ashıdy degen. Jurttyń qańqýy ulǵaıyp barady. Sizge qyrsyǵym tımesin. Ruq­sat berińiz. Men baspasózden ketemin. Kúnimdi bir­deńe etip kórermin», dedim. Sheraǵań qolyn­daǵy gazetti ysyryp tastap, betime týralap qarady. «Áı, Ábish, sen maǵan ókpelep júr­gen­nen saýsyń ba?», dedi. «Oıbaı, asaket Alla, aq toba! Nege ókpeleımin? Bárine rıza­myn!», dedim. «Onda bul sózińdi qoı. Jurt ne demeıdi? Bárimizdi de kúıdirip jatyr. Shydaı tur. Sen týraly oılarym bar. Ony keıin sóılesermiz», dedi. Men alǵan betimnen báribir qaıtpadym. Sóıtip, qazaq óleńindegi qasańdyqpen aıqas maıdanynan alystadym. Jańa qyzmetimmen tez úırenistim. Ol kezdegi Mádenıet mınıstri Láılá Ǵa­lı­qyzy Ǵalymjanova jaıdary qarsy aldy. «Munda da qıynshylyqtar bar. Biraq, basyń jas. Kóre-kóre úırenisesiń ǵoı», dedi. Ti­keleı bastyq­tarym – Erke­ǵalı Rahmadıev pen Qaltaı Muhamed­janov. Baýyr­laryna tart­ty. Ujym da jaqsy qabyldady. Kúnder óte berdi. Men yń-shyńsyz qyzmetimdi isteı berdim. Jumystan shyǵyp kele jatyr edim, «Áı, Kekilbaev!» dep, bireý gúj ete qal­dy. Jalt buryldym. Qara­sam – qasqaıyp Muqaǵalı tur. Qasyma kelip, arqamnan qaqty. «Ádebıetshiler úıine kelmeı kettiń ǵoı. «Juldyzǵa» bardym. Jýyrdaǵy povesińdi biz­diń jigitter oqyp jatyr eken. Qutty bolsyn!», dedi. Sosyn qoltyǵymnan alyp, bazarǵa qaraı bastady. Bir serpilip baryp áńgimesin qaıta jalǵastyrdy. «Seniń bilmeı júrgen keremet nárseń bar. Jýyrda, Asqarǵa aıtsam, ol da tanaýy delıip, qatty qushyrlandy. Aptasyna bir ret kók bazar­ǵa kelip tur. Jan-jaǵyń qyzyldy-jasyl, aıqaı-uı­qaı, japyr-jupyr. «Menikin al, menikin!» dep, anaý da jabysyp jatyr. Mynaý da jabysyp ja­tyr. Qarama! Kózińdi tas jumyp al da tarta ber! Olar barǵan saıyn shýyl­daýyn kóbeıte túser. Sen kerdeńdeı tús! Oılashy óziń! Rahat emes pe?! Bul dúnıede oınap júr­gen­deısiń! Rasy da solaı ǵoı! Sol betińnen ilgeri tarta ber... Bir kezde aı­qaı-uıqaı basy­la­dy. Jan-jaǵyń tynysh­tala­dy. Abaılap kóz salýyńa bolady. Qazdaı tizilip óńkeı shaldar otyrar. Aldarynda jerge tósel­gen gazet­terdiń ústinde shókim-shókim birdeńe­ler turar. Aq, kók, alabajaq qaltalar. Kúmisten, mú­ıiz­den, qala­ıy­dan istelgen nasybaı shaqshalar... Ernin bul­tıtqandar... tanaýyn tyrjıtqandar... Mu­rynyn shúıirgender... Ún-túnsiz sholyp, asyq­paı ja­ǵa­lap kele jatasyń. Mynaǵan japaqtań kúli qosyl­ǵan, anaǵan buıryǵyn kúli salynǵan, al mynaý bireýine ızenniń kúli Kenet sen nasy­baıǵa eńkeıesiń, al qasyńda otyrǵan shal saǵan eń­keıedi. «Qaraǵym, Maqataıdyń balasy­my­syń?» Ákeń­niń atyn estigende, shalqańnan túse jaz­daısyń. «Aý, ony qaıdan bildińiz?». «Bet-ál­pe­tiń aıtyp tur ǵoı, bet álpetiń...» Shúıir­kelese kete­si­ń. Myjyraıǵan shal keshegi qylshyldaǵan jigit eken. Seniń ákeńmen talaı birge bolǵan eken. Oıda joqta tóbesinen tús­kenine ol da máz. Nasybaı izdep kelip, ákeńniń kóztanysyn kórgenińe sen de mázsiń». Muqaǵalı tyıylyp qaldy. Tamaǵyn bir kenep aldy. Kúmbirletip oqı jóneldi: «Qajyp tur­myn, nesine jasyraıyn! Ákelshi, ata, bar bolsa, nasybaıyń? Azan-qazan shýlaǵan qaýaq bastan, Quryp ketkir, dań-duńdy qashyraıyn. Aıtshy, ata, ákemdi kórip pe ediń? Ol da mendeı jan ba edi jelikpeli? Ol da mendeı shaqshańa qumar bolyp, sergip bir qaıtý úshin kelip pe edi?!.. Murageri emes pe em art jaǵynda, tart­tym ba álde ákeme, tartpadym ba? Ata kórgen oq jonar deýshi edi ǵoı, babalardyń baıyrǵy salttarynda... Kóz jasyńdy kórsetpe, jasyma­ıyn, ákem ólse men barmyn, nesi ýaıym?! Ákemdeı bir ataıyn shertip turyp, táýir eken, ákelshi, nasybaıyń!», dep talmaýraı bitirdi. Oıyńdy on orap al­ǵan saǵynysh, muń, óki­nish, álsizdik boıyńa shym-shym enip, keýdeńdi keýleı tústi. «Beý-beýletip», bebeýletip baryp ba­syldy. Qaıtadan úmit­siz saıtan kúıge túsirip aldar­qa­nyp, ári aldar­qa­typ, áldenege emeksitip, áldene­den dámelendiredi. Álige deıin ólmeı, óshpeı, ótpeı kele jatqan eski qusa bir sát dúrkireı kóterilip, júrekti dúrsildetip, qaıtadan sabyr taýyp, tynshydy. Kókiregińdegi nebir dúdámal sezim qaıta oıanyp, qaıta mazalaı bastady. О́leń degen osyndaı bolý kerek qoı, shirkin! Ne aıtyp, ne oılaǵanyńdy óziń de bilmeısiń?! Ún-túnsiz ıyǵyńa qonyp, qanatyn bir-aq qaǵyp ushyp ketken ala qanat kóbelektiń sońynan qaraǵandaı, qaradaı úzdigesiń! «Aǵa, tek osyn­daı óleńderdi ǵana jazyńyzshy!» dedim. Mu­qaǵalı tomsaryp qaldy. О́zimniń eń táýir kó­retin aqyndaryma aıt­sam-aý degen qolqamnyń aýzymnan qalaı shyǵyp ketkenin bilmeı qal­dym. «Áı, sen menimen birge uıyqtap, birge tús kórip shyqqannan saýmysyń?» dep, Muqaǵalı óziniń na­sy­baı satyp otyrǵan shal­daryna ketti. Men aıalda­ma­ǵa qaraı aıańdadym. – Sizdiń Mu­qa­ǵalı­dyń «Qarlyǵashym, kel­­diń be?» atty jınaǵyna jazǵan resen­zııańyz áde­bı qaýymǵa jaqsy belgili. Sol maqalanyń ja­zy­lý jaıy qalaı bolyp edi? – Bir kúni tańerteń esiktiń qońyraýy baj etti. Ash­sam – muntazdaı bolyp kıinip alǵan Mu­qaǵalı tur. «Erteletip neǵyp júrsiz? Amandyq pa, áı­teýir?» dedim. Jumysqa ketkeli jatyr em. Túrimdi kó­rip, ústi-basymdy bir sú­zip ótti. «О́ńkeı ilim soq­qandar. Jańa burysh­tan aınala berip, Asqardy kórip em. Ol da portfelin qu­shaq­tap, jumysqa bara jatyr eken. Sen de syqıyp tursyń. Bar. Bara ber. Bara ǵoı!» dedi. Bizdiń dabyrlasqan daýysymyzdy estip, as úıden anam kórindi. Buryn kórmegen adamy bolǵan­syn, usynǵan qolyn alyp jatyp: «Qaı balasyń, qara­ǵym?» dedi. «Amansyz ba, apa! Balańyzdyń mańa­ıyn­da kóp shımaıshydan basqa kim júrýshi edi? Men de solardan bolamyn. Atym – Muqaǵalı. Meniń de sizdeı sheshem bar. Úıde siz bolsa­ńyz, qalǵan­darynyń qajeti shamaly. Onda bul jolynan qalmasyn!», dep anamdy as úıge qaraı jeteledi. Men bir jymıdym da, shyǵyp ketkem. Keshke qaıtyp kelsem, anam máz-meıram. «Má, mynany manaǵy bala berip ketti. Qoly tıse, oqyp shyǵar dedi». Jempiriniń qaltasynan alaqanǵa syıyp ketetindeı shap-shaǵyn kitapsha shyǵardy. «Jaryq­tyq, jigittiń tóresi eken. Tulǵa qandaı, turpat qan­daı! Eki ıyǵyna eki kisi mingendeı. Qal­ǵan dostaryń óńkeı shybysh­tyń laǵyndaı shoshań­dap turǵan nemeler edi. Mynanyń sózi bap-baı­saldy. Úlken adamdarsha sóıleıdi. Qolyńdy tıgiz. Oqyp shyq. Ne jazdy eken, jaryqtyq?!» dedi anam. Muqaǵalıdy kórip, ishpeı-jemeı toıyp tur. «Iyqtaryna eki Asqar, eki Qaırat syıyp ketkendeı ǵoı!», deımin anamdy men de quptap. Keıýana eki ıyǵy selkildep kúldi kep. Tamaqtan soń, ústelime bardym. Syrtynda – tompıǵan kip-kishkene nemeresin ertken kári áje. Aspandaǵy kúnniń aýmaǵynan ushyp kele jatqan qos qarlyǵashqa qadala qarap qalypty. Aty da áp-ásem eken. «Qarlyǵashym, kel­diń be?». Ári tanys, ári tańsyq. Muń lebi eskendeı bolady. Alǵashqy betti ashyp qalsam, kók sııamen avtograf jazy­lyp­ty. «Ábish! Deı aldym ba birdeme, demedim be? Deı almasam, boǵymdy jegenim de. О́k­pe-nazym, qaıǵy men qýany­shym – tursa bári jarady óleńimde», depti de, shıyryp qol qoıypty. Júregim shym ete tústi. Sol boıda oqýǵa kiristim. Birinshi óleńiniń ózi oıyńdy alysqa ala qasha­dy. «35 jyl. Otyz besinshi kóktemim. 35 jyl. Ýa­qyt qoı kóp-kórim. 35 jyl qýaryp, 35 jyl kóktedim. 35 kúz, 35 qys, 35 jaz. Osal ómir emes qoı otyz bes jas... 35 jyl. О́mirdi kezip ke­lem. Jáne 35 bola ma? Seziktenem... Ákem meniń esimde, sham túbinde VKP (b) tarıhyn ejiktegen. Jáne bir sát esimde aqpandaǵy, ákem otyr maıdanǵa attan­ǵaly. Bári esimde – dala, egis, aýyl, mektep, ustaz­dar, ınternattyń qatqan nany. Bári esimde – dalam da, turaǵym da. Tek este joq, kúldim be, jyladym ba... Bala­lyq shaq jarbıyp júretuǵyn, ógiz jekken arba­nyń qula­ǵynda. Sharýanyń balasy bolǵannan ba, sharýaǵa aınaldym on jasymda, maıdandaǵy ákeme oq jiberdim, aıyrbastap kúlshemdi qorǵa­syn­ǵa... Esimde joq. Bala bop ósip pe edim?! Bolsam nege jyly sóz esitpedim?! Esimde tek bilemin jeńis qustyń, bizdiń jaqqa bir apta keshikkenin...» Bári ras. Bári solaı. Bárimiz de kórgenbiz. Bárimizdiń de esimizde. Bárimiz de osylaı sezinemiz. Nege endeshe bárimiz jazbaǵanbyz? Oqı túselik. «1941 jyl aqpandatqan. Syrt­ta aıaz. Aýylymyzdy aq qar japqan, úńireı­gen úreı tur soǵys deıtin, alapat – aspan, jerdi, attandatqan.... Jarty aı tur shar aspanda – tozǵan taǵa, úskirik úrleı me, álde qozǵalta ma? Ájem júr týǵan jerdiń topyraǵyn, tumar ǵyp tigip jatyr bóz qaltaǵa. Ol otyr. Aıamaı-aq iship alǵan. Sanasyn ma­za­laıdy kú­shik-ar­man. Attan, áke. Tanys qoı kúres saǵan. Kú­resýi kerek qoı kúshi bar jan... Jalynǵan ǵa­zız Anam, surap qal­ǵan, joǵaldy sol betimen biraq ta arman, senbeımen ákeń óldi degenge men, sebebi, ol úıi­mizden tiri attan­ǵan». Bireý jelkeńe kelip, sý quıyp jibergendeı. Qalaı-qalaı dóń­gelentedi. Bul neǵyp seniń esińe túspegen? Sen de osylaı sezinip, sen de osylaı qanjylamap pa ediń? Já... já... Jeter. Býynym bosap, kóz aldym bul­dyrap barady. «Sonaý bir jazda, jaılaýda, soǵystyń kezi qoı baqqam, kóńilim kelmeı baılamǵa, kóp nárseni oılantqan... Júgirip tómen quldyrap, kórdim de taýdyń bulaǵyn, kózimniń aldy buldyrap, qalqaıyp eki qulaǵym, qabarjyp, únsiz jyladym... Sondaǵy kózdiń jasynan lázzat alǵam nansańyz, surańyz árbir tasynan, elime meniń barsańyz... Bulaqtan baryp su­rańyz, kórdi eken, kimdi bildi eken... Buǵynyp qal­ǵan, bir ańyz, buıyǵyp taǵy júr me eken... Jartastyń jonyn urǵylap, keýdesin saıdyń tepkilep, surar ma eken sum bulaq: «Sol bala qaıda ketti?» – dep». Oqyǵan saıyn oqı túskiń keledi. Shyndyqty jurttyń bári bilip, bári kórip júrgenmen, ony ortaq syrǵa aınaldyrý, jyrǵa aınaldyrý tek eń talanttylardyń ǵana qolynan keletin sııaqty. «Kóre ǵoı... baıqaı ǵoı... Aıta ǵoı!» – dep, perish­telerdiń ózi tek solardyń ǵana qulaǵyna sybyr­laıtyndaı. Muqaǵalı sondaı baqyttylar tobynan eken. Anam aıtqandaı: shyn jaryqtyq eken! Ja­ryq­tyqqa jaryq dú­nıe­niń usynbaıtyn ba­qyty, ustatpaıtyn aqı­qaty joq shyǵar! Dereý telefon shal­dym. Dyń-dyń. Birazdan keıin qaıta soq­tym. Dyń-dyń. Tózimim taýsy­lyp, taǵy bura­dym. Dyń-dyń... Endi oılandym. Qap, bálem, telefon soqpaımyn. Ja­­za­myn. Gazetke usy­na­myn. Kórsin de oqy­syn! Oqysyn da qýan­syn! О́z tapqanyma ózim masattanyp, tósekke sula­dym. Jol tastamaı oqydym. Bárin de óz basymnan ótker­gendeımin. Bári de men týraly. Tipti myna bir jol­dardyń menen nesi bóten, nesi ózge! «Júregimde júr­geni-aı bir qaýiptiń, sabaǵyn­daı shyrmaıdy shyr­maýyq­tyń, úmitpenen, armanmen, kúdikpenen, ótip jatyr zy­myrap, zyrlaýyq kún... Sheshem meniń eńkeıip bara jatyr, qaı kúni keler eken nala batyr. Jel maǵan sybyrlaıdy aıat oqyp: «bir kúni aıyry­lasyń, qara da tur...» Sheshem meniń ıilgen suraý belgi, sál ǵana shattyq kórdi, jylaý kórdi, qalaı ǵana qalpyna keltiresiń, daýyldar maıystyrǵan mynaý beldi. Ulyń seni ujmaqqa bergisi joq, uj­maǵyń da tamuq qoı kórgisiz ot. Osylaı kóz aldymda júre bershi. Suraýly sóılemderdiń belgisi bop». Qaı óleńin qansha qarasam da, artyq-aýys eshteńe taba almaımyn. Apyraı, ala-qulasyz bul qandaı kitap! Bundaı da bolady eken ǵoı? Bizdiń zamandastarymyzdan buryn-sońdy mun­daıdy kórgen emespin. Batyrǵa ońqaıy da, solaqaıy da bir dep, ońdy-soldy jaza beretin talanttylary­myzdyń ózin taýsyla sóılep, sarqyla jazýǵa ıtermeleıtin bul kitap týraly úndemeı qalý úlken min dep oılap, aldyńǵy bettegi avtografqa qaıta úńildim. «23.III.68 j.» dep jazylypty. Bul kitap meniń qolyma tamyz aıynda tıdi ǵoı. Muqaǵalı sonda bul kitapty sonsha ýaqyt ózinde ustaǵan ǵoı. Budan burynǵy eki kitabyn da bergen emes. Sonda muny qınala-qınala ákelgen ǵoı. О́zi úlken úmit artqan kitaby boldy ǵoı. «Deı aldym ba birdeńe, demedim be?!» degenge qaraǵan­da, solaı sekildi. Degende qandaı! Depsiń, Muqa! Aq qaǵazǵa qalaı otyrǵanymdy da bilmeı qap­pyn. Bir oılanyp, maqalamdy ózim oqyǵan poema­laryn­da Muqaǵalıdyń lırıktigi basym túsetin­diginen bastappyn. «Ádette tipti de jaqsy óleńi kóp te, birde bir jaman óleńi joq jyr kitaptary asa sırek ushyrasady. M.Maqataevtyń «Qarlyǵashym, keldiń be?» jınaǵy sondaı aıda-jylda bir ushyrasatyn asa sırektiń biri», dep jazyppyn. Rasynda, dál ózi edi. Saıasattan aty­men ada kitaptardyń týar basynda «Qar­lyǵa­shym, keldiń be?» jı­naǵy turar edi. Jazǵanymdy «Lenınshil jastyń» ol kezdegi redaktory Sákeńe – aıaýly Seıdahmet Berdi­qulov marqumǵa – óz qolymmen aparyp berip, áskerge attanǵanmyn. – «Lenınshil jastaǵy» maqalańyz Muqa­ǵa­lı týraly al­ǵash­qy pikir ekenin bilemiz. Ol jaz­ǵany­ńyz aqynǵa qalaı áser etti? – Ol maqala men áskerde júrgende shyq­ty. Keı-keıde Alma­tyǵa soǵyp ketýge ruq­sat etetin. Sondaı kún­derdiń birinde úıge kelsem, kelini jumysta, eki balamen úıde otyr­ǵan anam etegine sú­ri­nip, aldymnan shyq­ty. Saǵynyshymdy basyp, endi sabyr taba bergenimde: «Oıbaı, umytyp ba­ra­dy ekem ǵoı», dep anam tórgi bólmege júgirip ketti. Qaıtyp kelip: «Mana úıge Muqaǵalı kelip ketti. Sen sóılesse, telefonymdy aıtyńdar, ha­bar­lassyn», dep, bir japyraq qaǵaz berip ketti, dedi. Telefon soǵyp em, sańq ete qaldy. «Úıdemi­siń? Mine, jettim!», dedi. Qoltyǵyna qystyr­ǵan eki-úsh dana «Lenınshil jasy» bar Muqa­ǵalı keldi. Jaǵasy jaılaý. Qushaqtap, moınyma asyldy. Gazetti jalma-jan ashty. Eki jaq aıqarma bettiń ústińgi jaǵyna ornalasypty, «Júrekten – júrekke» dep iri-iri áriptermen jazylypty, «Rahmet, baýyrym! О́zim ózim bolǵaly mundaı sózdi birinshi ret estip turmyn. Burynǵy eki jınaǵym ún-túnsiz ótti ǵoı. Bul joly kitabymdy bir túsinse, sen túsinedi ǵoı dep ákelip em. Bir kezde nasy­baıshy shalyma qatty rıza bolyp ediń. Qatelespeppin. Oıymdaǵyny uqtyń»,  dedi. Men de tebirenip kettim. «Abaıdan keıin tusaýly attardaı ylǵı shapshyp kelemiz ǵoı. Oǵan tipti úırenisip te kettik. Jóndi-jónsiz órepkip sóıleýge qumarmyz. Qazaq oıynyń sý tógilmes jorǵadaı jaıly tynysyn tipti umytyp ta qalyppyz. Sizdiń myna kitabyńyzdy oqyǵaly beri kazarmanyń qym-qýyt narlarynan qutylyp, óz úı, óleń tósegime kelip uıyqtaǵandaı rahattanyp júrmin», dedim. Muqaǵalı qolyma qolyn qoıyp, qaıta-qaıta qu­shyr­lana qysty. «Rızamyn. Jaqsy jolyq­tym. Naryn­qol­dan jabaǵy soıyp alǵyzdym. Qasyńa Asqardy qosaıyn. Úı-ishterińizben túgel bizdikine kelip, myna jaman aǵańdy bir shashyldyr­maı­syńdar ma?!» dep, ádettegi salmaqty minezin umytyp, qaýdyrlaı jóneldi. Ol kezde Muqaǵalı Taıyr Jarokovtyń balasy­men birge Chaıkovskıı kóshesinde turatyn. Shynynda da shashyltýdaı-aq shashylttyq. Túnniń bir ýaǵyna deıin otyrdyq. Jazylyp jatqan óleńderin oqyttyq. Muqaǵalıdyń ishteı tirep júrgen kókiregin bir ortaıttyq. Úı-ishterimizdi aparyp jatqyzyp, Asqar ekeýmiz: «Muqańnyń ekinshi tynysy ashylypty. Endi muny eshkim de toqtata almaıdy», dep qaıta-qaıta tamsanyp, ortalyq alańdy ári-beri kezýmen boldyq. Keıin, rasynda da solaı boldy. Muqaǵa­lıdyń qalamynan shyqqan árbir jol halyq kóńiline maıdaı jaqty. Qazaq óleńiniń emansı­pasııalaný jolynda erekshe oryn ıelenetin «Qarlyǵashym, keldiń be?» jınaǵy dúnıege osylaı kelgen-di. – Muqaǵalı qaıtys bolǵannan keıin Ábdilda Tájibaev býyrqana tolqyp, keremet sózderin aıtty. «Qazaq ádebıetindegi» qaza­namada Qadyr men Tumanbaılar erekshe pikirlerin arnady. Bári talantty zamandasyn ulyqtady. Biz, oqyrman, siz endi aqyn shy­ǵarmalaryn burynǵydan da tereń saraptaı­tyn shyǵar dep kútken edik... Sonyń mánisin áńgimeleýge qalaısyz? – Áskerden de keldim. Eki-úsh aı úıde qarap bos jattym. Aqyrynda, kınoda isteıtin Kamal Smaıylov pen Qaltaı Muhamedjanov stýdııaǵa jumysqa sha­qyrdy. Qyzmet ornymyz – qalanyń syrtynda. Kúni-boıy sonda júremiz. Keshtetip úıge áreń jetemiz. Bir kúni aıaldamadan túsip jatsam, Muqaǵalı ushyrasa ketti. Úı aýystyrypty. «Osy aradan jaqyn jerde. Tıip tur», deıdi. Jata kelip jabysty. «Úıdi kórip shyq. Kóp ustamaımyn. Baıaǵydan qalaı ekenmin? О́stim be eken, óshtim be eken? Jarty saǵat óleń oqımyn. Sosyn bosatamyn», dedi. Kóńilin qııa almadym. Sońyna erip kelemin. Kúlásh Baıseıitova kóshesinde, buryn Ábdilda Táji­baev kirgen úıde eken. «Tss, buryn ylǵı ulylar turǵan. Abaılap baspasaq, arýaqtary oıanyp ketedi», deıdi Muqaǵalı. Aýyz bólmede Lashyn jeńgeı astaý malshylap, kir jýyp júr. Sálemdesip ishke ozdyq. Dápterdi alyp, óleń oqı bastady. Baıaǵysynsha silteıdi. Kemeline kelgen peren aqyn. Rıza bolyp otyrmyn. Jarty saǵat ótti. Oqýyn doǵardy. Bas barmaǵymdy kórsettim. Men mańdaıynan bir ıiskedim de, ornymnan turdym. Syrtqa shyǵaryp saldy. «Qyzmetiń qalaı?» dedi. «Sharshatady». «Sharshaı­tyn kezde sharshaǵan durys qoı. Keıin saǵynýǵa jaqsy!». Qoshtasyp, júrip kettim. Sol jumysbasty júrispen bes jyl ótti. 1975 jyly qońyr kúzde Ortalyq komıtetke aýystym. 1976 jyly Muqaǵalı dúnıe saldy. Birde telefon soǵyp: «Gýrev jaqta tanystaryń bar ǵoı. Meniń balam sol jaqta qyzmette edi. Bas-kóz bolyp júrsin. Bireý-mireýine aıtyp qoısaıshy!», dedi. On altysynda oqýǵa attanyp ketken balada qaı bir ondaı pármendi tanys bolady deısiń. Uıala-uıala bireýge telefon shaldym. Onyń ne tyndyrǵanyn bilmeımin. Obaly ne kerek? Qazaq qaýymy Muqaǵalıdy ólgennen soń ulyqtaýdaı-aq ulyqtady. О́te durys! Naǵyz mańdaıyńyzǵa tıgizip, maqtanatyn aqyn. Jınaqtan soń jınaqqa aýysqan saıyn óse tústi. О́se-óse shyrqaý bıikke kóterildi. О́z-ózim­nen toǵaıyp júrdim. Tiri kezinde alǵashqy­lar­dyń biri bolyp pikir aıttym. Onyma aqynnyń ózi rıza boldy. Sonda «bir kórsem-aý» dep ar­mandaǵan týǵan jerine de bardym. Lashyn jeńgeıdiń aǵasy Ázimhanovpen de kezdeskenmin. Bala kezdegi oryndarynda bolǵanmyn. Aqynnyń eki týyp, bir qalǵan dosy Erkin Ibitanovtyń úıindegi jeńgeıdiń úzildire salǵan ádemi áni álige deıin qulaǵymda. Alys Shalkóde jaılaýy da, qaq ortada shókken úlekteı sulaı jyǵylǵan Elshenbúırektiń etegindegi Qarasaz da, aspan tósin bir ózi bılegen Hantáńiriniń baýyryndaǵy qalyń shubar da – bári-bári esimde. Naǵyz Muqaǵalıdaı aqyn týatyn marqasqa ólke eken dep tamsanyp attanǵanmyn. Tusynda jan-tánimdi salyp, jaqsy kóre jazǵan Ǵabıt, Tahaýı, Berdibek, Qaltaı, Zeınolla, Muqaǵa­lı, Qadyr, Jumekenderdiń qaı-qaısysy da qaıta aı­na­lyp soǵyp, tereń sarap­taıtyn sań­laqtar dep bilemin. Biraq, ómir jetpeı barady. Kúni boıy jumys­ta júrip, odan túnniń bir ýaǵyna deıin qaǵaz qajap, jumysbasty ǵumyr ótkizgenim az bolǵan­daı, keıingi jyldary «el qamyn jeıtin Edige» kúıinde biraz sendelippin. Qazir kóńil jetken jerge kóz, peıil jetken jerge sóz jetispesteı bo­lyp toqtasyp otyrmyz. Muqaǵalıdyń dúnıede bolyp ketkenine shúkirlik deıik, aǵaıyn! Urpaq tiri bolsa, ol týraly sóz áli aıtyla bermekshi. Birinen biri asa túspekshi! – Akademık Seıit Qasqabasov «Aıqyn» gazetine bergen suhbatynda: «Qazaq poezııa­synyń ólshemi – Abaı jáne Muqaǵalı», dedi. Bul ási­relep aıtylǵan sóz be, álde, oılanyp aıtyl­ǵan sóz be? Ádebıettiń abyzy retinde osynyń aqıqat tóreligine toqtala ketseńiz. – Abaı da, Muqaǵalı da qalyń ormandy qaq jaryp ósken záýlim bıik samyrsyndar ǵoı. Kókpen boı talastyryp tur. Soǵan qaraǵanda, tuldyr taqyr­ǵa bitpegen, qunarly alqaptan jaralǵan ba dep qala­myn. Abaı da, Muqaǵalı da shider úzgen júırikter ekendigi ras qoı. Rýhanı ómirde Abaısha tereńdeý de, Muqa­ǵalısha samǵaý da bola bermek! – Aqynnyń qaısybir zamandastaryna sensek, Muqaǵalıdy yzalandyratyn úlken sebepter bol­maǵan eken. Bári de jaqsy. Der kezinde kitaptary shyǵyp turypty. Ýys-ýys qalamaqy alypty. Qysqasy, aqynnyń ala­bóten jolyn kesken, qolynan qaqqan eshkim bolmapty. Báleniń bárin aqyn ózi taýyp ala beretin kórinedi. Iаǵnı, ol kisilershe aıtsaq «Mu­qaǵalıdyń tragedııasy – tur­mystyq tragedııa». Osy týraly sizdiń kózqara­syńyz qalaı? – Pendeler júrgen jerde pendelik bolmaı qoı­maıdy. Lev Tolstoıdyń óziniń Shekspırge til tıgizetini bar. Ol ekeýiniń ózi sondaı bolǵanda, qalǵan­darǵa ne joryq! Muqaǵalıdyń eshkim jolyn kesken joq, qolynan qaqqan joq dep aıta almaımyz. Bálkim, onyń pendelikten kórgen azaby da jetip artylar. Biraq, ony muqaltqan tek bul emes. Ony dińkeletken aıa­ǵyn attatpas totalıtarızm men odan týyndaıtyn kúnbaǵar konformızm. Ol solarmen alysyp, solardy eń­sergen saıyp­qyran. «Boldyram dep bolmasty qııa­lymmen, qaıdan bilsin, bitkenim qaıran kúshim, bul ǵalam seniń tıtteı júre­gińde ne bolyp jatqandyǵyn qaıdan bilsin!» dep kúızeledi aqyn. Endi qynjyl­ǵannan eshteńe ónbeıdi. Qalyń shyrshasy qaptaı ósken Alataý baýraıyndaı aqyn kitap­taryna barǵan saıyn tereń boılap, onda aıtylǵan oı men sezimge qanyǵa túseıik! Endi oqyrman qaýymnyń basty maqsaty sol bolmaq! – «Farızaǵa» degen óleńin siz de oqydyńyz, biz de oqydyq. Bizdińshe, osy jyrda qyzǵa qolyn jetkize almaǵan ǵashyq jigittiń óksikti sezimi múldem joq sııaqty. Esesine, býyrqanǵan aqyn tońmoıyn qoǵamnyń kelissiz kelbetin kóz aldymyzǵa elestetedi. Buǵan siz ne der edińiz? – Bul aıtqanyńyzǵa alyp-qosarym joq. Uly aqyndy tebirentken Farızanyń talantyna da bas ıemin. Árdaıym aman júrsin! – «Qazir adamdar óleń oqymaıdy», dep jazyp jatamyz. Dálelderge sengiń-aq keledi. Seneıin dep turǵanda Muqaǵalı esińe túsedi. Búgingi jastar da ony den qoıyp oqyp jatyr. Munyń sebebi ne? Osy eki arany qalaı aıyryp bergen bolar edińiz? – Muqaǵalı qazaq óleńiniń órisin keńeıtip, bolashaǵyn nyǵaıtty. Oqyrmandaryn ǵana emes, aqyndaryn da kóbeıtti. Zamandastaryn ǵana emes, aǵalaryn da tamsantty. Ony izdep júrip oqıtyndardyń jyldan-jylǵa óse túskeni de ras. El aýzynan túspeıdi. Buǵan qýanamyz. Budan biraq bizde kitap oqıtyndar azaıyp ketken joq degen sóz týmaıdy. Kitap basý, kitap taratý, kitapty nasıhattaý máselesi ótkir tur. Ony jasyrýǵa bolmaıdy. Haltýrshıkter oqylmasa, tursyn. Lev Tolstoıdyń, Áýezovtiń atyn estigender bolmasa, qolyna ustap kórmegender kóbeıip barady. Jappaı kitapsyzdaný zamany kele jatqanyn Muqaǵalı aldynda aıryqsha kúızelip otyryp aıtamyn. Buryn aýyz ádebıetinen aıyrylyp qalyp edik. Endi jazba ádebıetinen de aıyrylyp qalmaqpyz. Bul sańlaq aqyn men nashar aqyn máselesinen góri de kúrdeli gáp. – Sonaý jetpisinshi jyldyń basynan beri muqaǵalıshyl oqyrman sizdi Muqaǵalıdyń shyn janashyry dep uǵady. Bulaı aıt dep kópshilikti eshkim zorlaǵan joq. Sol kópshi­likke qandaı sálem joldaǵan bolar edińiz? – Aqynyn ardaqtaǵan el aman bolsyn. – Muqaǵalıdyń mereıtoıy qandaı ereksheliktermen kóz tartsa deısiz? – О́leńge izettiń ónegesin kórsetsin! 08.06.2011