Keden odaǵy – ashyq uıym

ÚKIMET «Egemen Qazaqstannyń» aptalyq qosymshasy

Sońǵy ýaqytta saıasatkerler men sarapshylar arasynda TMD-ǵa múshe memleketterdiń keıbiriniń Keden odaǵyna qosylýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵandyǵy týraly pikirler jıi aıtylýda. Osy oraıda Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Amangeldi JUmabaevty áńgimege tartyp, birneshe suraqtarymyzǵa jaýap berýin ótindik. –  Amangeldi Jumabaıuly, Keden odaǵy Eýrazııalyq eko­nomıkalyq qaýymdastyqtyń sheńberinde qury­lýda. Onyń bul Uıymnyń aıasynda qurylý sebebi  nede? – Elbasy Nursultan Nazarbaev 1994 jyly TMD elderiniń ekonomı­kalyq ıntegrasııasy já­ne osy mem­leketterdiń Eýrazııa­lyq odaǵyn qurý týraly jańa bastama kótergeni belgili. Keńes úkimeti ydyraǵannan keıin búkil TMD elderi óte qıyn jaǵdaı­daǵy ekonomıkalyq daǵdarysqa ushy­ra­ǵanyn da  bilesizder. Osy sebepti Keden odaǵyn qurý má­selesi uzaq ýaqytqa sozyldy. 2000 jyly ǵana Qazaqstan Pre­zıdentiniń bastamasy­men ha­lyq­aralyq uıym – Eýrazııalyq eko­nomıkalyq qaýymdastyq (Eýr­AzEQ) quryldy. Bul Uıymnyń negizgi maqsaty Keden odaǵy men Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik  qurý barysyn tıimdi túrde  alǵa  jyljytý bolyp tabyldy. Búginde onyń  aıasynda tek eko­no­mıkalyq máseleler ǵana emes, sony­men  qatar bilim berý, má­denıet jáne densaýlyq saqtaý salasyndaǵy prob­lemalar da sheshilip otyrǵandyǵyn aýyz  tol­tyra  aıtýǵa  bolady. Osy­laı­­sha, EýrAzEQ bizdiń senimimizdi aqtaı bildi jáne burynǵy keńestik keńistikte qurylǵan asa tıimdi ekono­mıkalyq uıym már­tebesine ıe bolǵa­nyn da erekshe atap ótken oryndy dep sanaı­myn. –  Keden odaǵynyń damý keleshegi qandaı dep oılaısyz? Sońǵy kezderi Qyrǵyz Respýb­lıka­synyń, Tá­jik­stan Respýb­lıkasynyń  jáne Ýkraınanyń Keden odaǵyna qosy­lýǵa qyzy­ǵýshylyq tanytyp otyr­ǵan­dyǵy baıqalýda. Basqa memle­ket­terdi Keden odaǵyna qabyl­daý týraly erejeler qaras­tyrylǵan ba? – Keden odaǵy – bul Biryńǵaı ekono­mı­kalyq keńistikti qurý   jolyn­daǵy alǵashqy kezeń. Keden odaǵy jáne  Biryńǵaı ekono­mıkalyq keńistik   bo­lashaqta Eý­ra­zııalyq ekonomıkalyq odaq­tyń qurylýyna negiz bolýy tıis. Jo­ǵaryda  siz aıtyp  ótken elderdiń Keden odaǵyna qosylýǵa degen qyzyǵý­shylyǵy EýrAzEQ sheńbe­rin­de júrgi­zilip jatqan ıntegra­sııalyq úderis­terdiń tıimdiligi men tartymdylyǵyn dáleldeı tú­sedi. Keden odaǵy men Biryń­ǵaı eko­nomıkalyq keńistik bu­ryn­ǵy keńestik keńistiktegi elderdiń qo­sylýy úshin ashyq uıym ekenin erekshe atap ótken jón. Memleketterdiń Keden oda­ǵy­nyń qujattaryna qosylý tárti­bin belgileıtin  naqty quqyqtyq tetik  2007 jyly 6 qazanda Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı prezıdentteri qol qoıǵan Keden oda­ǵynyń shart-quqyq bazasyn qu­raý­shy halyqaralyq sharttardyń kúshine enýi, odan shyǵýy men qosylýy týraly Hattamada bekitilgen. Osy Hattamaǵa sáıkes, Keden oda­ǵyna qosylýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan memleketterge tutastaı birneshe halyqaralyq (70-ten astam)  sharttar men sheshimderge qosylýyna týra keledi. Osy barlyq qujattar topta­masy boıynsha mindettemelerdi qa­byl­daý memleket ishindegi rásimderdi júr­gizýdi qajet etedi. Al bul ózińizge belgili, biraz ýaqytty talap etetin    másele. – Keden odaǵy sheńberinde she­shimderdiń qabyldaný tár­­tibi týraly aıtsańyz. Jal­py, daýys­tardy bó­lýde Qa­zaq­stan­nyń múddeleri qalaı qaras­tyrylǵan? – О́te  oryndy  suraq. Men siz­diń daýystardy bólýde Qa­zaq­stan­nyń múddeleri týraly alań­daýshylyq bildirip otyr­ǵa­nyńyz­­dy ábden túsinemin. Keden odaǵy oǵan múshe mem­leketterdiń qa­rym-qatynas­tary ózara tıimdi negizde jáne ortaq múddeleri­mizdi qorǵaýdy qamtamasyz etý maqsatynda qurylǵan dep sizdi tolyq sendirgim keledi. Bar­lyq kúmándardy seıiltý maq­satynda QR Úkimeti osy máselelerge tú­sinik­teme berý úshin QR Kons­tıtýsııalyq Keńe­sine kezinde ótinish jasaǵan. Konstıtýsııalyq Keńestiń 2009 jylǵy 5 qarashadaǵy № 6 normatıvtik qaýlysy boıynsha Keden odaǵy Ko­mıssııasynyń sheshimi Qazaqstan Res­pýblıkasy zańda­ry­­nyń aldynda ba­symdylyqqa ıe. Biraq, Komıs­sııa­nyń árbir sheshimi memleketimizdiń egemendigine, ýnıtarlyǵyna, aýmaqtyq birtutas­tyǵyna, basqarý  júıe­sine, adam  jáne azamattardyń qu­qyqtary men bostan­dyǵyna qaı­shy  kelmeýi  tıis. Ondaı  jaǵ­daıda, el Konstıtýsııasynyń nor­malaryna sáıkes zań  buzý­shy­lyqqa  jol berilmeıdi. Sonymen qatar, Keden odaǵy­na mú­she memleketterdiń múdde­lerine qa­tysty asa mańyzdy má­seleler boıyn­sha sheshimderdi qabyldaýdyń dálme-dál tártibi myna tómendegideı anyqtalǵan: eger taraptardyń biri qabyldanatyn sheshimmen kelispese nemese qajetti daýys jınalmasa, onda másele Keden odaǵynyń Joǵarǵy organynyń (memleket basshylary deńgeıinde) qaraýyna engiziledi. Bul jerde sheshim mindetti túrde konsensýspen qabyldanady. Taǵy da qaıtalap aıtatyn jaǵdaı, qandaı sheshim  bolmasyn Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Konstıtýsııasynyń norma­laryna qaıshy  kelmeýi  tıis. – Ýaqytyńyzdy bólip, suraq­tarymyzǵa jaýap bergenińizge rahmet. QR Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary retindegi jańa qyz­metińizge tabys  tileımiz. – Sizderge de rahmet. Egemen elimiz­diń  rýhanı ómirine zor úles qosyp kele  jatqan elimizdiń bas gazeti «Egemen Qazaqstan» ujymyna shyǵarmashylyq shabyt, jemisti eńbek tileımin. Áńgimelesken Jylqybaı JAǴYPARULY.