Sırııa bıligin kim jaqtaıdy?
Qazir arab elderindegi búlinshilik, shaıqastarǵa jurttyń eti úırengendeı. Bılik pen oppozısııanyń til tabysýy qıyn. Qyrqysyp jatyr. Osyndaıda araaǵaıyndyqqa júrý qajet-aq. Onyń ornyna bireýler qarsylastardyń bir jaǵyn ǵana jaqtap, shıelenisti ýshyqtyra túsedi. Oǵan Lıvııa men Sırııanyń mysaldary aıqyn dálel. Lıvııadaǵy jaǵdaı týraly kóp aıtyldy. Syrt kúshter tek bir jaqty ǵana qoldamaı, qarsylasqan jaqtardy bitistirýge, bitimgershilikke nazar aýdarǵanda, bálkim, jaǵdaı dál qazir basqasha bolar edi-aý deısiń. Batys elderiniń bastamasymen BUU Qaýipsizdik Keńesi Mýammar Kaddafıdi aıyptaǵan qarar qabyldaýyn NATO elderi Lıvııaǵa jan-jaqty soqqy berýge ushtastyrdy. Tipti qazir Lıvııa basshylyǵynyń kelisimdi alǵa tosqan usynystaryna da qulaq asar emes. Kezinde Kaddafıdiń kelisimge barmaǵanyn aıyptaǵan kúnniń ózinde, qazir jaǵdaıdyń ózgerýine baılanysty, halyqtyń orynsyz qyrylýyna jol bermes úshin, kelisim jolyn izdestirýge bolar edi. Onyń ornyna NATO basshylyǵy alda Kaddafıge qarsy soǵys áreketterin úsh aıǵa sozatynyn málimdep otyr. Qazir Sırııada da osyndaı jaǵdaı qalyptasyp keledi. Jaǵdaı budan ári ýshyǵa tússe, tipti syrtqy kúshter aralaspaǵan kúnniń ózinde bılik pen oppozısııa arasyndaǵy qaqtyǵystan qyrylǵan, bosqan halyq sany tipti kóbeımek. Oǵan jol bermeýdiń joly, birinshiden, bıliktiń jazalaýshylyq áreketterin toqtatyp, qarsylyqqa shyqqan halyqpen ymyraǵa kelýi. Osy rette BUU Qaýipsizdik Keńesiniń Sırııa basshylyǵyn aıyptaǵan, odan jazalaýshylyq áreketterdi toqtatýdy talap etken qararyn oryndy shara dep qabyldaýǵa bolar edi. Biraq oǵan Reseı men Qytaı qarsy bolyp otyr. Aǵylshyn premer-mınıstri Devıd Kemeronnyń: «Eger kimde-kim bul qararǵa qarsy daýys berse nemese oǵan veto qoldansa, bul olardyń aryna syn», degeni kóp nárseni ańǵartsa kerek. Áńgime bıliktiń halyqty qyrýyn toqtatý jaıynda bolyp otyr emes pe? Bul jerde, ásirese, Reseı óz kózqarasyn belsendi bildirdi. Prezıdent Dmıtrıı Medvedev mundaı qarar alǵash usynylǵan kezde ol Lıvııaǵa baılanysty qararǵa uqsastyǵyn alǵa tosqan. Máskeý Sırııa óziniń ishki jaǵdaıyn ózi retteýge tıis degendi aıtady. Áńgime sol Sırııa basshylyǵynyń jaǵdaıdy retteýge qabiletsizdigi jaıynda bolyp otyr. Búginge deıin myńnan asa adam qaza tapqan, kóp adam elden qashyp jatyr. Bılik jazalaý sharalaryn kúsheıte túsýde. Buǵan deıin de Bashar Asad bıligi ózderiniń ishki jaǵdaıyn qatań polısııalyq tártippen ustap kelgeni belgili. Jarty ǵasyrdaı ýaqyt (1963 jyldan beri) elde tótenshe jaǵdaı tártibi ornyǵyp keldi. Eki urpaqtyń osyndaı jaǵdaıda ómir súrgeniniń ózin sırııalylyqtardyń qasireti, bıliktiń úlken qylmysy dep baǵalaýǵa bolar edi. Máskeýdiń Sırııany qorǵaýynyń negizi múldem basqada ekenin, onda úlken strategııalyq-aýmaqtyq saıasat jatqanyn ańǵarýǵa bolǵandaı. Bul jerde Reseı saıasatynyń adamy – RF Federasııa keńesiniń múshesi, osy organnyń Azııa Parlamenttik Assambleıasyndaǵy turaqty delegasııasynyń jetekshisi Rýdık Iskýjınniń sózine qulaq túreıik. Ol bylaı deıdi: «Ashyq nárse: bizge bul eldiń jaǵasyndaǵy áskerı-teńiz bazasyn saqtaý kerek. Taǵy da: Damask – bizdiń qarý-jaraǵymyzdyń senimdi rynogy». «Biraq, meniń oıymsha, munyń bári eń mańyzdysy emes», – deı kelip, Iskýjın máseleniń túıinin Iranǵa aparyp tireıdi. Sırııa – Irannyń qolshoqpary. Odan aıyrylý Iranǵa jaqsy emes, Iran Reseıge de kerek kórinedi. Bul arada Batystyń da jantalasyp, Sırııanyń ishki isine aralasýynda strategııalyq-aýmaqtyq múdde bary aıqyn ańǵarylady. Áıteýir munyń aıaǵy úlken qantógiske aınalmasa eken deısiń.HVQ basshylyǵynan úmitker ekeý qaldy
Birazdan beri sóz bolyp kele jatqan Halyqaralyq valıýta qorynyń dırektor-basqarýshysyn saılaý da máresine jaqyndady. Oǵan úmitkerler de aıtarlyqtaı kóp boldy. HVQ dırektorlar keńesi solardyń arasynan eki úmitkerdi iriktep aldy. Endi olardyń qaısysyna toqtaıtyny osy aıdyń aıaǵynda anyqtalady. Bul qyzmettiń úlken áńgimege arqaý bolýynyń da jóni bar. Qazir qarjysyz tirlik joq. Damyǵan el de, damýshy el de, baı el de, kedeı el de sol qarjyǵa táýeldi. Baıdyń baılyǵyn eseleı túsý úshin, kedeıdiń jyrtyǵyn jamaýy úshin de sol qarjy kerek. HVQ-nyń dırektor-basqarýshysy – qolynda ojaýy bar qyzmet. Árıne, olardyń da júginetin tártibi bar. Sóıtse de ojaý ustaǵannyń suraǵannyń tostaǵyna kóbirek te qoıýynan quıýy da ábden múmkin. Sondyqtan da álem elderi osynaý bedeldi halyqaralyq mekemeniń tizginin kim ustaıdy degende, biraz ishteı de, syrttaı da tartysqa bardy. Endi, mine, márege jaqyndaǵanda eki úmitker qalyp otyr – Fransııanyń ekonomıka mınıstri Krıstın Lagard pen Meksıkanyń Ortalyq bankiniń basshysy Agýstın Karstens. Ádette jetekshi elder arasynda jazylmaǵan, aıqaılap aıtpaıtyn mynadaı kelisim bar: halyqaralyq eki alyp qarjy mekemesi – Halyqaralyq valıýta qory men Dúnıejúzilik banktiń birin AQSh, ekinshisin Eýropa ókili basqarýǵa tıis eken. Búginge deıin solaı bolyp kelipti. Sonaý 1944 jyldan beri HVQ-nyń saılanǵan 10 dırektor-basqarýshysy eýropalyq bolypty. Bıylǵy jyly ony atqarǵan fransýz Domınık Stross-Kan josyqsyzdaý jaǵdaıǵa ushyrap, ornynan ketýge májbúr bolǵan soń, oǵan jańa adamdy saılaýda birshama ózgeris bolýyn qalaǵandar tabyldy. Uıym halyqaralyq bolǵan soń, oǵan nege tek eýropalyqtar saılanýǵa tıis degen oryndy talap aıtyldy. Soǵan oraı, Fransııa, Germanııa, Italııa, Ulybrıtanııamen qatar Izraıl, Meksıka, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy, Túrkııa óz ókilderin usyndy. TMD elderi atynan bizdiń Ulttyq bankimizdiń basshysy Grıgorıı Marchenkonyń da usynylǵany belgili. Biraq eýropalyqtar maıly qasyqty basqalarǵa ustatqysy kelmegen sııaqty. Fransııanyń syrtqy ister mınıstri Alen Jıýppe «Úlken segizdiktiń» basshylary Krıstın Lagardtyń kandıdatýrasyn maquldap qoıǵanyn da aıtyp saldy. Soǵan qaraǵanda, meksıkalyq úmitker Agýstın Karstens biraz jerge qosa shaýyp baryp qaıtsa kerek. Tártip boıynsha, dırektor-basqarýshyny HVQ atqarýshy dırektorlarynyń keńesi bekitedi. Al olardyń ózderin HVQ-ǵa múshe elder taǵaıyndaıdy nemese saılaıdy. Solaı bolǵanmen, olar jetekshi elderdiń pikirinen, kelisiminen asa almaıtyny da shyndyq. Mamadııar JAQYP.
