Dalanyń erke balasy

Saıyn saıyn dalada týǵan 1961 jyldyń jazy. Sháımerden aq­saqal­dyń qolyndaǵy balasy Esmaǵıdyń kelinsheginiń aıaǵy aýyr. Keńshardyń bó­lim­shesinde aýrýhana qaıdan bolsyn, tol­ǵaq kelip qalǵanda Esmaǵı atty arbaǵa jegip jiberip, kelinshegin otyrǵyzyp, to­qyl­daǵan qara jolmen 12 shaqyrym jerdegi aýrý­hana­sy bar úlken aýylǵa tartqan. Biraq ne kerek, aýylǵa jetpeı, qara joldyń ústinde dúnıege kishkene sharana ákesiniń qolynda ómir esigin ashady. Jedel Almatydaǵy Sháımerden aqsaqaldyń jazýshy uly Safýanǵa habar jetti. Úlken balamdy Saıan taýyndaı bıik bolsyn dep atyn Saıan dep qoıyp edim, myna balam saıyn dalada týǵan eken, daladaı keń bolsyn, minezi darhan, jany jomart bolsyn, dep Safýan aǵa kishkentaıǵa at qoıady. Sháımerden ata: «Bularǵa bala ne kerek, áli-aq týyp alady, onyń ákesi – Safýan, Saıan-Saıyn bolyp ósedi», dep nemeresine eshkimdi jýytpaıdy. Saıyn aıtady: Kózimdi tyrnap ashqan­nan Safýan balasysyń, seniń ákeń keremet degendi estýmen, 8 synypty bitirgenshe atam­nyń qoınynda jattym. Al meniń atam keremet kisi bolatyn. Arǵy tegi qý basty ustap otyryp syn aıtatyn Toly­baı, berisinde «Elim-aı» dep zarlatqan Qojabergen, Segiz Seri bolatyn atam Sháımerden áńgi­mesi ertegideı edi. Ol kisige sálem berýge oıdan-qyr­dan aǵylyp ke­lip jatatyn. 9-10 shama­syn­daǵy kezim, birde dalada oınap júrgem. Sha­ǵyn aýyl­daǵy tirshiliktiń bári alaqan­daǵy­daı ǵoı. Anadaıdan kóp qara «Volgalardy» kórip, papam kele jatyr dep qýanyshym qoı­ny­ma syımaı úıge qaraı dalaqtaı shaptym. О́ıtkeni, mundaı máshı­ne­ler tek papam kelgende ǵana aýylymyzǵa atbasyn bura­dy. Al papam aýylǵa kelgen saıyn maǵan kıim ákeledi. Jurtta joq nárseler mende bolady. Máshıne de toqtaı qaldy, men de jettim. Kólik ishinen úlken, domalanǵan, maǵan múlde tanys emes kisi túsip jatyr. – Sháımerden qaıda, úıde me?– dep suraıdy. – Atam úıde joq. Naǵashy atam úıinde kóten jep jatyr, – dedim. Dáý kisi kúlip jiberdi. Sodan qasyndaǵylaryna: – Áı, sender bilmeısińder, bizdiń jaq­ta al­ǵashqy qymyzǵa shaqyrýdy osylaı ataı­dy, bar, atańa aıt, Sábıt Muqanov keldi de,– dedi. Atyn estigenmin, bilemin. Usha jónel­dim. Qýana úıge jetken atam balasy men kelinine buıryq berip, mal soı dep jatyr. Sábeń bolsa: – Joq, Sháke, asyǵyspyn, tek sizge sálem bere keteıin dep arnaıy keldim, sýsyn iship júrip keteıik, – dep dámge qara­mady. Bul Muqanovty alǵash kórýim edi. Keıin 8-di bitirgen soń Almatyǵa kelgende Sábeńdi talaı kórdim, qazaqtyń nebir marqasqalarynyń qolyna sý quıdym, áńgimelerin estidim. Kishkentaı kezimnen Safýannyń bala­sy degendi estigennen be eken, bir nárse­lerdi túrtýge áýes boldym. Márııam Estekova degen alǵashqy ustazym «Baldyrǵan» jýr­nalynyń sońǵy betindegi sýretke qa­rap áń­gime jaz degen tapsyrmany oryn­datqy­za­tyn. Qazirgi muǵalimder solaı paı­dalana ma, bilmeımin, men sol apa­ıym­nyń áserinen shyǵar, gazet-jýrnaldarǵa jaza bastadym. Almaty: jetkinshekten jetkenge deıin 1976 jyly 8-synypty bitirgende Almatydan ákem kelip alyp ketti. Sodan sol kezdegi jalǵyz qazaqsha №12 mektepke bardym. Kóretinim Tahaýı Ahtanov, Zeınolla Qabdolov, Músilim Bazarbaev, Hamıt Erǵalıev. Jandarynda júremin, qy­z­met qylamyn, papam ózge balalaryna qaraǵanda meni múlde qaqpaıdy. Saıan máshıne kerek bolsa da men arqyly suratatyn. Mekteptiń 9-10 synyptarynda oqyp júrgende ol kezde qazirgideı kóp telearnalar joq, jalǵyz «Qazaqstan», solar kelip, bizdi «Qurdastar», «Altybaqan» syndy habarlardyń ishinde kórermen bolyp otyrýǵa shyqyrdy. Sodan men teledıdarmen aýyra bastadym. Papam baspasóz jaǵyna yńǵaılap edi, biraq meniń esi-dertim televızııa boldy. Biraq oǵan birden kele almadym. 1986 jyly stýdentpin, úılengen soń páter jaldap bólek shyqqan bolatynbyz. Jeltoqsanda aıaǵy aýyr kelinshegimdi ertip alańǵa bardym. Tońǵan soń úıge kelip sháı iship keteıik dep edik, sol arada papam telefon shaldy. – Qalaı, amansyń ba, sabaqqa bardyń ba?– dedi. Jasyrý joq. Jalpy, papam ótirik aıtqanmen jany qas bolatyn. Bir nárse búldirseń de shynyńdy aıt. Shynyńdy aıtsań, uryspaıtyn, al alda­sań bittiń. – Máshınem buzylyńqyrap tur, úıge kelip kórip ketshi. Kelsem, kólik jáı syltaý eken. – Alańda ne bolyp jatyr? – dep barlyǵyn táptishtep surady. Men eshteńe bolyp jatqan joq, jastar jınaldyq. Biraq áskerıler, órt sóndiretin kólikter qorshap tur degende: – Oı, munyń arty jaqsy bolmaıdy, sen endi shyqpa,– dep kabınetiniń syrtynan qulyptap ketip qaldy. Meniń minezimdi biledi, qyzbamyn, apamdy aldap shyǵyp kete me dep osylaısha 3 kún boıyna tamaqty ózi berip, syrtymnan jaýyp ketip júrdi. 5-shi kýrsty bitirerde Frıdman degen pro­rektorymyz bar edi, sol: «Sháı­merdenov, sen keremet qajet maman ekensiń ǵoı. Saǵan «QazTAG» pen «Sosıalıstik Qazaqstan­nan» shaqyrý kelip tur. Biraq sen maǵan mynany aıtshy. Sender men burynǵy dekabrısterdiń aıyrmasy qandaı?– dedi. Túbinde bir qıturqylyq jatqanyn uǵyp, «Bilmeımin», dedim. «Iа tebe skajý, mılok, onı ostanýtsıa v ıstorıı, a vy vlıplı. Teper ezjaı v svoı Severnyı Kazahstan», dep aýylǵa jiberdi. Mektepke baryp, eki jyl sabaq berdim. Almatyǵa qaıtyp keldim. Papam bas­pa­ǵa bar deıdi, al meniń qulqym joq, esi-dertim kók sandyq. Sodan birde birge oqyǵan jigitti kezdestirip, sol kezdegi kıno redaksııasynyń bas redaktory Tynys О́tebaevqa alyp bardy. Tynys aǵaı jaz­ǵandarymdy kórip, birneshe ssenarıı jazyp kelýge tapsyrma berdi. Onyń qalaı jazylýy kerek ekenin de bilmeımin, úlgige bir-ekeýin alyp, ertesine jazyp ákelsem, ol kisi tańqalady. Qalaı jyldam jazdyń, ne, ákeń kómektesti me? – deıdi. Qaıdan, papam meniń onda barǵanyma qarsy. Sodan О́tebaev meni dırektordyń birinshi orynbasary Rafael Jumabaevqa alyp keldi. Atshaptyrym kabınette kózil­di­rik kıgen susty adam otyr. Kózil­diri­giniń astynan qarap, «Eger Safýan Sháı­merdenovtiń balasy bolsań, jaman jýrnalıst bolmaısyń, ondaı kisiden jaman adam týmaıdy», dep birden buıryq shy­ǵartty. Rafael aǵa myqty azamat edi. Men ol kisini ómirden ozyp ketse de ómir­lik aǵam dep sanaımyn. Araǵa 1-2 aı ótkende qaıta shaqyryp alyp: «Saıyn, seniń tilińniń shógiri bar eken, jaqsy ja­zasyń, telearnanyń basty quraly – jańa­lyqtar, sen osy sonda barsań qaıtedi?», dedi. Osylaısha jańalyqtarǵa keldim. Odan táýelsizdik tusynda «Sharaına» boldy. Men sol ýaqytta televızııada istegenime qaýanamyn. Astana– baǵymdy ashqan qala «Habarda» istep júrgen kezim. 1996 jy­ly basshymyz Darıǵa Nazarbaeva sha­qyryp aldy. «Saıyn, sen astananyń Aq­molaǵa kóshetinin bilesiń be? dep su­rap, «Men ji­gitterdiń barlyǵynyń qujat­tary­men tanys­tym, soltústikte týǵan sen ǵana ekensiń. Bizge jańa bas qalanyń ózinen tikeleı jańalyqtar ázirleý úshin, saǵan sonda bar dep aıtqaly otyrmyn», dedi. Sóıtip, Aqmolaǵa orta­lyq­tan kelgen, kóship kelgen eń birinshi jýrnalıst men boldym. Taǵy da Rafael aǵam al­dymnan shyqty, ol kisi «Sesna» kanaly­nyń bas­shysy eken. Kóshimizdi sol úıdiń aldyna toqtattyq. Ol kezdegi Astana qandaı, ys­tyq sý joq, taýdaı masa jaýdaı tıedi, biraq qazaqtyń keremet saltynyń mánisi men mánin osy jerden kórdim. Osyndaǵy «Arqa ajarynyń» jigitteri birinen soń biri erýlikke shaqyrdy. Ortaǵa tez sińsin, ógeısimesin degeni ǵoı. Halqymyz qandaı dana bolǵan deseńizshi?! Bizdiń dástúrler ǵajap qoı. Tek sony durystap tanyta almaı júrmiz. О́mirde eki ákeme qatysty ókinishim bar. Biri – papama siz týraly dıssertasııa qor­ǵaı­myn dep aıtyp, ol kisi qýanyp batasyn bergenimen, sony qolyna ustata almaýym, ekinshisi – Esmaǵı ákem meniń jýrnalıst bolǵa­nym­nyń shet jaǵasyn ǵana kóre alǵany. О́mirden erte ketip qaldy. Endi eki anam Ba­ǵıra men Baǵdat aman bolsa, nemere, shóbe­releriniń qyzyǵyn kórse deımin. Papam ómirde týra sóılep, týra júrgen jan ǵoı. Eshkimge jaltaqtaǵan joq, aıdahardaı Kolbınge qarsy sóılep, Saıan ekeýmiz páterden qysylǵanda da úı surap barǵan joq. Ekeýmizde de sol kezde úshten bala bar edi. Sol kezde ákeme ishteı ókpe­leı­tin de edik, qazir soǵan keremet qýana­myn. Tasty jaryp shyǵyp, tip-tik bolyp kókke shanshylyp ósken soltústiktiń qara­ǵa­ıyndaı kóz jumǵanda da oryndyqta otyr­ǵan kúıi júrip ketti. Ol kisiniń 80 jyl­dyǵynda Saıan aǵam qaıtys bolyp, ony­sy atalmaı qaldy. 85 jyldyǵynda ózi dúnıeden ozdy. Endi alda 90 jyldyǵy. Armanym ákemniń 5 tomdyǵyn shyǵaryp, 90 jyldyǵyn durystap atqarý. Sol sebepten, mereıtoıǵa qashan kelemiz degen dos-jaran­ǵa ákemniń toıy ótkesin dep jatyrmyn, degen Saıyndy kele jatqan kásibı merekemen quttyqtap, tabys tiledim. Anar TО́LEÝHANQYZY.