Sybaılastar syrqatyn sylý kerek

El ekonomıkasynyń damýy­men jaǵalasqan jemqorlyqtyń ja­ny siri. Kesse qan shyq­paı­tyn, shapsa balta almaıtyn ta­my­ry tereń jandy kesel q­a­ıyra bas kó­terip, jandanyp ba­ra­dy. Sybaı­lastyqqa qarsy qol­danylyp jat­qan amal-tásil­derdiń kóptigi­niń arqasynda bul kúnderi jemqor­lyqtyń izi de qalmaýy tıis sekildi. Alaıda, memleketti jegideı jep jatqan jaman ádet joıylar emes. Bu­ǵan naqty dálel Parlament Se­natynyń depýtaty O. Ábdik­árimov­tiń tóraǵalyq etýimen ótken «Nur Otan» HDP ja­nyn­daǵy Jemqorlyqpen kúres jó­nindegi respýblıkalyq qoǵam­dyq keńeste aıtyldy. Atalǵan keńeste jemqorlyq­pen kúres baǵdarlamasynyń Al­maty oblysynda qanshalyqty oryn­dalǵany týraly másele qa­raldy.  Osyǵan baılanysty ob­lys ákiminiń birinshi orynba­sa­ry A.Batalovtyń esebi tyńdal­dy. Estigen qulaqta jazyq joq degendeı, oblysta jem­qorlyq qylm­ystar men quqyq bu­zý­­shy­ly­qtardyń tómendeýine qol jetkizilipti. Al shyndyǵyna kel­gen­­de keńes músheleri oblys­taǵy jem­qor­lyq áli de joǵary deń­geıde tur deıdi. Soǵan saı Al­ma­ty ob­lysy aımaqtar boıyn­sha sybaı­las jem­qorlyq jasaýda besinshi oryn­nyń tórinen jýyq arada túsetin túri kórinbeıdi. О́tken jyly 2006-2010 jyl­dar­ǵa arnalǵan jemqorlyqpen kú­res­tiń memlekettik baǵdarla­ma­syn oryndaý merzimi aıaqtal­ǵan edi. Osy baǵdarlamany Al­maty obly­synda baqylaý bary­sy ob­lys­­tyq ákim­dikke júk­tel­gen bo­la­tyn. Biraq, ba­qylaýdy úılestirý­shi tarap sal­ǵyrt­­tyq­qa salynyp, jaýap­syzdyq ta­nyt­qan soń memlekettik baǵdar­la­ma tıisti dárejede oryn­dal­maı qal­dy. Sonyń sal­dary­nan ótken jyly oblysta jem­qor­lyq qylmystary 26 paıyzǵa ósip, odan kelgen zııan 2,6 mlrd. teń­gege jetken. Jemqorlyq kórinis­teri­­niń ishinde bıýdjet qara­jatyn ıem­­dený jáne urlaý, para alý sekildi túr­leri jıi qaıtalanady. Al osy jem­qorlyqtyń kóbi ákimshi­lik jáne onyń quryl­ym­dyq bó­lim­she­lerinde oryn alyp, odan ári sa­lyq qyz­metinde, ádilet or­gan­­da­ryn­da qaı­­ta­lanyp jáne keden bo­lyp jal­ǵasa beredi. Sonda jem­qor­lyq jaı­la­maǵan mekeme qal­map­ty. Ob­lys bas­shylarynyń bu­ǵan nelikten kóz juma qaraǵany belgisiz. Sondyqtan da oblysty jaıla­ǵan jemqorlyqpen tez arada kú­resý maqsatynda «Nur Otan» HDP kúshi­men túrli sharalar qo­l­ǵa alyndy. Memlekettik organ­dar­dyń qyzmeti­ne tártiptik keńes josparly tekseris júrgizip keledi. Jemqorlyqpen kúres jónin­degi 20 qoǵamdyq keńes quryldy, eki jyl ishinde partııa qatarynan 24 adam shyǵaryldy. Par­tııanyń 13 múshesi jemqorlyq kórinisteri­men ustalǵany úshin qyl­mystyq jaýaptylyqqa tartyl­dy, óıtkeni kez kelgen jemqorlyq kóri­nisteri partııanyń bedeline úl­ken nuqsan keltirý bolyp taby­la­tyn­dyǵy be­lgili. Osyndaı jumys­tar­dyń ar­qasynda ǵana keıingi ýa­qyt­tary oblysta sybaılas jemqor­lyq­tyń sharyqtaı bastaýy saıabyr­sy­ǵan sekildi. Máselen, ótken jyly mem­lekettik qyzmetshilerge qatysty 105 qylmystyq is qozǵaldy. Sol sııaq­ty 101 laýazymdy tulǵa qyl­mys­tyq jaýapqa tartyldy. Osylaısha bir qaraǵanda, ob­lys­ta jemqorlyq jasaǵandarǵa aıaý­­shy­lyq bolyp jatpaǵandaı kó­ri­nedi. Oblys ákiminiń jumys­pen qam­tý jáne áleýmettik baǵ­dar­lama­lardy úılestirý basqar­ma­sy­nyń bas­tyǵy, ákimshilik pen onyń qurylymdyq qyzmetker­leri, eki aýdan ákiminiń orynba­sary, bes aýyl ákimi, aýdan ákimi apparatynyń jetekshisi, bólimder men basqarma bastyqtary, túrli mamandar jáne t.b. qyzmetkerler shetinen baýdaı orylyp, qamaldy. Osyndaı shara­lar­ǵa qarap, Al­maty oblysynda endi jemqorlyq tyıylǵan shyǵar dep oılaısyz. О́ıt­keni, kimniń para alyp, odan tutylyp, sosyn ómirin tar qapas­ta óksitkisi keledi deısiz ǵoı? Joq, joǵaryda aıtqanymyzdaı bul as­qyn­ǵan aýrýdyń emi ta­byl­maı tur.  Máselen, ústimizdegi jyl­dyń tórt aıynda ǵana jem­qorlyqqa baı­la­nysty taǵy 52 qylmystyq is qoz­ǵal­dy. Qarjy polısııasy 234 qyl­mysty anyqtady. Sotqa ázirge 241 qylmystyq is joldandy. Oblysta beleń alǵan jemqor­lyqtyń kózi bolyp qarjy sekto­ry­nyń qyzmeti atalyp tur. Eń­bek­­shiqazaq aýdanyna qarasty sa­lyq basqarmasynyń bastyǵy já­ne úsh mamany «GROUP» JShS-inde jal­ǵan eseptik-baqylaý mar­ka­laryn paı­­dalanyp, zańsyz alkogoldi ónim­­derdi shyǵarǵan. Sóı­tip, olar memleketke 16 mln. teń­ge zııan keltirgen. JShS bas­shy­sy sottaldy. Sol sııaqty Eń­bek­shiqazaq aýdany salyq basqar­ma­synyń bas ınspek­tory 30 myń teńge bopsalaǵany úshin qyl­mys­tyq jaýapqa tartyl­dy. Prokýratýra organy Qaratal aýdanynyń tur­ǵyn úı-kommý­naldyq sharýa­shylyǵy bóliminiń basty­ǵyn jaýap­qa tartty. Ol qyzmet ba­byn paıda­la­nyp oryndalmaǵan qu­rylys-mon­taj ju­mystary atqaryl­dy dep jalǵan aktige qol qoıǵan. Sóıtip, bir ózi memleketke 24 mln. teńge zııan keltirgen. Sonda negizinen jemqor­lyq­tyń eń kóp taraǵan jerleri Tal­dy­qorǵan, Qapshaǵaı qala­lary men Eńbekshi­qazaq, Qarasaı, Tal­ǵar aý­dand­ary kórinedi. Bul jerlerde de taldaý kórsetkendeı, jem­qor­lyq­pen ustal­ǵandardyń 40 pa­ıyzy ákimdikke tıesili bo­lyp otyr. Oǵan qosa mundaǵy ishki ister organy qyzmetkerleriniń sybaılastyqqa den­­dep kiriskeni tipten alańdaý­shy­lyq týǵyzady deıdi. Jalpy, oblystaǵy sheneýnikter sybaılastyǵynyń joǵary deń­ge­ıine jemqorlyq qaýipterin bol­dyr­maý barysyndaǵy uıym­das­tyrý-quqyq­tyq kemshilikterdi jibergender sebepker kórinedi. Qu­qyqt­yq aktilerdi shyǵarý kezindegi zań buzýshylyqtar etek alǵan, so­ǵan oraı 266 zańsyz sheshimniń kúshi jo­ıyldy. Ishki ister organdary jem­qorlyqqa beıim, al keden qyz­met­ker­leri  uıymdasqan qylmys qury­lym­darymen qosylyp ketken deıdi. Bul oraıda sottar ókiletti or­gan­dardyń óz mindetterin tıisti dárejede oryndamaǵany nátı­je­­sin­de jer telimderin bólý týraly júzdegen sheshimderdi joıǵan. Mindetine sáıkes qoldanylmaı otyr­ǵan balabaqshalar ǵımarattaryn qaı­tarý týraly Prezıdenttiń tap­syr­ma­laryn oryndaýdy  atqarýshy or­gan­dardyń qamtamasyz etpeı otyr­­ǵany mektepke deıingi oryn­dar­da úl­ken tapshylyq týǵyzyp, sonyń saldary­nan jemqorlyq úshin qo­laıly jaǵ­daı jasaldy. Memlekettik qara­jat­ty paıdalaný kezinde qarjylyq zań buzý­shy­lyqtar ar­typ, 2010 jyly jal­py somasy 9 mlrd. teńgeden astam bıýdjettik zań buzýshy­lyq­tar týyndady. Tek­serý nátı­je­sinde 401 jer qoı­naýyn paıda­laný­shy­lar anyqtal­dy. Onyń 57-si óz qyzmetin jer jáne jer qoı­naýyn paıdalaný týraly zańna­many buzý arqyly júzege asy­ryp kelgen. Sondyq­tan olardyń qorshaǵan or­taǵa tıgizgen zııany 108 mln. teń­geni qu­ra­ǵan. Alaıda, bir tańqa­larlyǵy álgi laýazymdy tulǵala­rǵa jaýapkershilik shara­lary iriktelip qol­danylypty. Demek, munda da sybaılastyqtyń arqasynda bári birdeı jazasyn alǵan joq-aý degen oı qyltııady. Otyrystyń qorytyndysy bo­ıynsha keńes oblys ákim­digin­degi jaǵdaıdy túzeý boıynsha aımaq­tyq partııa fılıalyna usy­nys­tar ázirledi. Sondaı-aq, keńes jem­­qorlyqqa qarsy ǵy­lymı-zert­­teý ortalyǵymen da­ıyn­dal­ǵan elimizdegi jemqor­lyq­tyń sebepteri, boljamdary jáne jaǵ­daıy týraly taldaý baıanda­masyn qarady. Oǵan baı­lanysty múd­deli organdarǵa usy­nystar engizildi. Atalǵan ke­ńestiń qyr­kúıek aıyndaǵy otyrysynda «Qazaq­stan temir joly» ulttyq kompa­nııasy» aksıonerlik qoǵa­mynda jemqor­lyqqa qarsy is-áreket bo­ıynsha jumystyń jaǵ­daıy týra­ly» má­se­leni qaraý jos­parlanyp otyr. Sóıtip, «Nur Otan» halyq­tyq-demokra­tııalyq partııasy El­basynyń jemqorlyqqa qarsy forýmynda alǵa qoıǵan tapsyr­malaryna sáı­kes respýblıkanyń aımaq­tarynda jemqorlyqty bá­seń­detý boıynsha memlekettik já­ne qoǵamdyq ınstıtýttar ju­my­synyń jaǵdaıyna taldaý jasaý arqyly sybaılastarǵa qarsy jumysty odan ári jalǵastyra ber­mek. Alaıda, oǵan el bolyp jumyla kirispese sybaılastar syr­qatyn sylyp tastaý sóz jú­zinde qala bermek. Aleksandr TASBOLATOV.