«Japon qýyrshaqtary» - Almatyda

Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik Ortalyq mýzeıi jáne Qazaq­standaǵy Japonııa elshiliginiń uıymdas­tyrýymen Alma­ty­da «Japon qýyrshaq­tary» atty jyljyma­ly kórmesi ótýde. Kúnshyǵys eli – Japonııada qýyrshaq jasaý óneri óte joǵary damyǵan. Sondyqtan bolar, Ja­po­nııany keıde «Qýyrshaqtar pat­shalyǵy» dep te ataıdy. Dástúrli japon qýyrshaǵy «nıngıo» dep atalady. Bul sózdi japon tilinde jaz­ǵan­da, «adam» jáne «túr» sóz­de­ri­niń maǵy­na­syn beretin ıeroglıfter qolda­nylady. Japon qýy­r­shaq­ta­ry ár túrli, olar­dyń keıbireý­leri búldir­shin­derdi, endi biri ımperator saraıynyń nó­kerlerin, jaýyn­gerler men batyrlardy, ertegi keıipkerlerin beıneleıdi. Qazba jumystarynan tabyl­ǵan eń alǵashqy qýyrshaqtar Dzıomon dáýirine (b.z.d. 10000 - 3000 jj.) jatady. Qýyr­shaq­tar  negizinen til-kózden qorǵaıtyn tumarlar retinde, nanym-senimge qatysty rásimderde paıdala­nyl­ǵan. VIII ǵasyrda alǵashqy qol­men basqarylatyn aıasýrının­gıo oıyn­shyqtary paıda bolypty. Mine, naq osylar Býnraký dástúrli japon qýyrshaqtary teatrynyń shyǵý tegi sanalady. Qýyrshaqtardyń kóp bóligi syılyq retinde nemese 3 naýryz­da atap ótiletin Hına Masýrı sııaq­ty qyz balalar merekesi úshin jasalynady. Bul ǵajaıyp mereke de kóne dáýirlerden bastaý alady eken. Búginde árbir japon otbasynda ózderiniń búldir­shin qyzdaryna baqyt tilep, qasterlep jınaǵan kóptegen Hına qýyrshaqtary bar. Sonymen qa­tar, kórmege (Japonııada 5 mamyrda atap ótiledi) ul balalar meıramyna arnalǵan qýyrshaqtar – Gogasý Nınge toby da usynylǵan. Ul balalary bar japon otbasylary saýyt-saımandar men jaýyngerler kıimderi kıgizilgen kishkene músinsheler jıyntyǵyn qoıyp, uldary­nyń qaıratty da, densaýly­ǵynyń myqty bolyp ósýlerin tileıdi. Qýyrshaqtarǵa degen mundaı súıispenshilik qýyr­shaq­tardyń japondyqtar úshin óner týyndysy ekendigin kór­setedi. Kórmege 70-ten astam qýyr­shaq usynylǵan. Olardyń ishinde Japonııa teatr óneriniń eń ozyq dástúrli qýyrshaqtaryn – áıgili No, Býnraký jáne Kabýkı teatr­larynyń belgili sahna qýyr­shaqtaryn, sondaı-aq dás­túrli Kokesı jáne qazirgi zaman sheberleri daıyndaǵan qýyrshaqtar­dy tamashalaýǵa bolady. Biz memlekettik mýzeıdiń kórmeler jáne ekspozısııalardy uıymdastyrý tobynyń jetekshisi Qanat Shomanovtan osy kórme jaıly óz áserin bólisýdi ótin­genbiz. – Bizdiń mýzeıimizde jylyna 30-ǵa jýyq kórme ótkiziledi. Al myna «Japon qýyrshaqtary» kór­mesi aıryqsha mazmundyly­ǵymen, taqyryptyq tanymdylyǵymen, kórkemdik álemimen erekshe baý­raıdy, – dep ol aǵynan jaryldy. Onysy ras, «Japon qýyrshaq­tary» kórmesiniń áleminen alýan túrli ańyzdardy, ertegilerdiń ǵa­jaıyp keıipkerlerin, sıqyrly da «syny buzylmaǵan» kórkem qýyr­shaqtardy, ulttyq aıshyqtaǵy ja­ńa beınelerdi de kórýge bolady. Aqsúıekter tegin beıneleıtin qýyrshaqtardyń («Isıogı, Sınno-kadzarı») kostıýmderi Heıan dáýirindegi (800-1200jj.) kıimderdi kórsetedi. «Altyn ul bala» («Kıntaro») – japon ertegileri­niń qaharmany, Gerkýlesteı alyp kúsh ıesi. Kıntaro - ul balaǵa tán zor densaýlyq sımvoly. Alpysbaı ShYMYRBAIULY. Almaty.