Izgilik fılosofııasy

Shyr etip dúnıe esigin ashqan kez kelgen adamnyń Otany, týǵan jeri bolady. Týǵan elge degen, jerge degen ystyq mahabbat ár adam júregin terbeıdi. Kez kelgen halyq óz eliniń beıbit ómir súrýin, qaryshtap damýyn tileıdi, armandaıdy. Al eldiń beıbit ǵumyr keship, ósip-órkendeýi, kemel memleket, izgi qoǵam qurý talpynysy eldiń basshysyna tikeleı baılanysty. «Tolqynnan tolqyn týady, tolqyndy tolqyn qýady» degendeı, atadan balaǵa berilip kele jatqan búkil qazaq bolmy­sy­nyń baı rýhanı murasyn boıyna si­ńir­gen, «júregi elim dep soqqan» jáne sezimin naqty isimen dáleldeı bilgen ult­tyń uly Elbasy Qazaqstan halqynyń mańdaıyn­daǵy baǵy, yrys-berekesi ekendigi anyq. Qazaqta «Er týady el úshin» degen qanatty sóz bar. Aıtsa, aıtqandaı-aý!.. Ta­rıhı turǵydan alǵanda qysqa merzim ishinde dúıim halyqtyń áleýmettik jaǵ­daı­yn órge súırep, olardyń tamyryn tereńge tar­tar rýhanı-mádenı, tildik qajettilik­terin de ornyna keltire bilgen, al táýel­sizdiktiń qıyn-qystaý alǵashqy kúrdeli jyldarynda halyqqa qalqasyn, eline yq­tasyn bola bilgen, Qazaqstan atyn álemge pash etken Elbasy Nur­sul­tan Ábishuly «Esim hannyń eski joly, Qasym hannyń qasqa joly, Abylaıdyń aq jolynan keıingi Nursultannyń nurly jolyn» – Táýel­sizdik qazyǵyn berik qalap, izgilikti qoǵamǵa jetkizer iske bel sheshe kiristi. Elbasynyń Táýelsizdik fılosofııasy Bıylǵy jyl bizdiń Táýel­siz­digimizdiń jıyrma jyldyq merekesi. Bul kezeń ǵasyrǵa bergisiz, ár aıy jylǵa tatıtyn, jarqyn da sheshýshi kezeńderge toly tutas dáýirdi qurady. Bul ýaqyt ara­syn­da Táýelsiz el urpaǵy, jańa zaman jastary ósip shyqty. Qazaq qazaq atanyp, jeke-dara el bolǵaly NE KО́RMEDI? Bir jyǵylyp, bir turyp alasapyran taǵdyrlardy ba­sy­nan keshti. Qýǵyn da, súrgin de kórdi. Bos­qyn da, qashqyn da, bodan da boldy. Alaıda, ata-babalarymyz eshqashan eń­keı­medi, san urpaq eki tizgin, bir shyl­by­ryn eshkimge ustatpaı, bas ıip kún keshkennen góri urpaq namysy úshin kúresýdi, eldiktiń, egemendiktiń týyn asqaqtatýdy murat etti. Ǵasyrlar boıy kúresti. Osyndaı uly kúrester arqyly RÝHY shyńdalǵan qazaqtyń tańy atty. El táýelsizdigin jarııalady. Halyq armany oryndaldy. Halyqty bir týdyń astyna jınap, birtutas el qylýdy mindet etken kazaqtyń tekti uldary Álıhan Bókeıha­nov, Ahmet Baıtursynov, Mustafa Sho­qaı, Turar Rysqulovtardyń armandary oryn­daldy. Álem aldynda «Qazaqstan» degen atpen memleket paıda boldy. Uly babamyz Abylaı kezinde «Qazaq­tyń Saryarqadaı saıyn dalasyna, Esil jaǵasyna el qondyrsam, elimdi-jerimdi birtutas, bólinbeıtin memleketke aınal­dyr­sam» dep armandaǵan eken. Sol ar­man­­dy «Aınalaıyn halqym! Seniń múd­deń jolynda boıdaǵy qýat, oıdaǵy nár­diń bárin sarp etýge daıynmyn», degen Elbasy Nursultan Ábishuly júzege asyrdy. Táýelsizdikpen birge dilimiz ben dinimiz, rýhymyz, dástúrimiz ben mádenıeti­miz oraldy. Tórtkúl dúnıeni at tuıaǵymen dúbirletken dańqty babalardyń «máń­gi­lik el» muraty qaıta jalǵandy. Táýel­sizdik – táýmendi jurtqa táýekel berdi. Táýelsizdiktiń alǵashqy aýyr jyl­da­ry memlekettiń barlyq salasynda reformalar tereń júrip jatty. Eldiń saıasat maıdanyndaǵy túıindi problemalar jáne kúrdeli qoǵamdyq-áleýmettik máse­le­ler­men qatar, syrtqy saıasatta da keleli máseleler kún tártibinen túsken joq. Sheshimin ýaqytynda qabyldaýdy talap etti. Máselen, Qytaımen, Reseımen aradaǵy shekara máselesi, Kaspıı asty munaıyn bes eldiń bólisýi, azýyn aıǵa bilegen alyp der­javalarmen tartysty dıplomatııalar, tu­raqtylyq saıasatyndaǵy mindettemelerdi úndestirý, úılestirý, qazba baılyqtardy el ıgiligine jaratý – mine, bulardyń bári jas memlekettiń iskerligine syn bolǵany aıqyn. Dúnıe júzinde birinshi bolyp atomnan bas tartý, Arqa tósinde aıshyqty jańa astana salý, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etý, ǵalamda basy birikpeı kele jatqan ár­túr­li din ókilderiniń basqosýyn uıym­das­tyrý, damyǵan 50 eldiń qataryna umtylý, Qysqy Azııa oıyndaryn ótkizý jáne kúlli Islam Konferensııasy Uıymyna tóraǵa bolý syndy belester elimizdi álem­ge tanytty. Bulardyń bári – TÁÝELSIZDIK, EGE­MEN­DIKTIŃ jemisteri. Allaǵa shúkir, ata-baba armany oryndaldy! Elimiz baǵytyn túzedi,  birligin, yntymaǵyn arttyrdy, abyroıyn kó­ter­di. «Qazaqstan» atty alyp kemeni saýat­ty basqaryp, ony álem tósimen nurly bolashaqqa, kemel keleshekke, jarqyn kókjıekke jetelegen Elbasy men Táýelsizdik egiz uǵymǵa aınaldy. Sonda sol bir qıyn-qystaý kezeńde Elba­syna qanat bitirgen, senimdilikke bas­­ta­ǵan qandaı kúsh-qudiret edi?! Qul­dyq qa­mytynan keshe ǵana shyqqan halyq qa­laı­sha mundaı ǵasyr jobasyna qol sozdy?! Bul eń aldymen, osynaý táýel­siz­dik dúm­pýimen birge kóterilgen bula kúsh, kóshpeli dala urpaǵy – qazaq bol­my­synda ejelden qalanǵan asaý aryn­nyń arqasynda, sol kúshti bir arnaǵa saýat­ty toǵystyra bilgen Elbasynyń erik-jigerimen iske asty. Ult boıynda buqqan, buǵaýlanǵan sol bula kúsh bos­tandyq alysymen janartaýdaı atyl­dy. Ulttyq rýh kúńirene qoparyldy. Sol erekshe kóshkin-qozǵalystyń ba­synda uly tulǵa Nursultan Nazarbaev turdy. Janar­taýdaı dúmpigen qazaq passıo­nar­lyǵyn Prezıdent osy tusta jappaı ja­sam­paz­dyq­qa baǵyttady. Uly Dala jıyr­ma jyl udaıy úzdiksiz jańarý, jańǵyrý ústinde keledi. «Adamnyń ómir súrý maqsaty eń joǵarǵy baqytqa jetý bolǵandyqtan, ol adam baqyt ne ekenin bilýi qajet jáne ózi­niń maqsatyna umtylýy qajet. Sonan keıin ol baqytqa jetý úshin ne isteýi tıis eke­nin bilip alýy qajet», degen eken ataq­ty oıshyl ǵalym babamyz Ábý Nasyr Ál-Farabı. Sol aıtpaqshy, Nursultan Ábish­uly baqytqa jetý úshin ne isteýi tıis ekenin naqty bildi jáne aıanbaı eńbek etýde. Elbasy jáne álem moıyndaǵan Assambleıa О́tken ǵasyrdyń sońynda Keńes Oda­ǵy tarap, onyń ornynda jas, táýelsiz elder paıda bolǵan kezeńde, AQSh-tyń áıgili ıdeology Zbıgnev Bjezınskıı “Úl­ken shahmat taqtasy. Amerıkanyń basymdyǵy jáne munyń geostrategııalyq qajettiligi” dep atalatyn atyshýly eń­begin jaryqqa shyǵaryp, álemdik jańa daý-janjaldar men qaqtyǵystar oryn alady dep boljam jasady. Atalǵan kitapta avtor Qazaq­standy negizgi qaq­ty­ǵys alańdarynyń biri dep naqty atady. Alaıda tarazy-ýaqyt Bzejınskıı myr­­zanyń qateleskenin kórsetti. Elba­sy­nyń salıqaly saıasatynyń arqasynda eldegi barlyq ult pen ulysty uıystyrǵan, damýdyń dańǵyl jolyna túsken jas, jigerli memleket damýdyń ózindik úlgisin qalyptastyrdy. Shet memleketterdiń dýa­ly aýyzdy sarapshylary “qazaqstan­dyq úlgi” týraly sóz ete bastady. Qysqa merzimde beıbitshilik beldeýine, izgilik mekenine aınalyp úlgergen el týraly dúnıe júziniń beldi, belgili basylym­da­ry jary­sa jazdy. Máselen, Qazaqstanǵa resmı saparmen kelgen Rım Papasy  I?????oann   P?????avel  II «Uly Dalada saltanat qur­ǵan beıbitshilik kópultty memlekette de tynyshtyq saq­taýǵa bolatyndyǵyn dáleldep berdi», dep óz rızashylyǵyn bil­dirse, Birikken Ult­tar Uıymynyń burynǵy Bas hatshysy Kofı Annan: «Qa­zaqstannyń is-tájirıbesi ultaralyq jáne konfessııaaralyq san-alýandyqqa kesir emes, ıgilik retinde qa­raý kerek ekendigin kórsetti. Respýblıka kóptegen basqa elderge úlgi bola alady», dep má­lim­dedi. Ulybrıtanııanyń eks-pre­mer-mınıstri Margaret Tetcher hanym Qazaq­stan Prezıdentine joldaǵan ha­tyn­da: «Táýelsizdik alǵan sátten bastap Sizdiń kóregendik saıasatyńyz eldi bostandyqqa aparatyn jolǵa alyp shyqty. Pessımıster, bálkim, Sizdiń elińizdiń etnostyq jáne dinı árqılylyǵy ulttardy jan­jal­das­tyr­maı qoımaıdy, sóıtip, Qazaq­standy álsiretedi dep úmittengen bolar. Alaıda bári kerisinshe bolyp shyqty. Qazaqstan óziniń áralýandyǵynyń arqa­syn­da gúlde­nip keledi jáne óziniń ár­alýan dástúrler men dinı senimderge baı­lyǵynyń arqa­synda qýatyna qýat qosýda. Sizder basqalarǵa úlgi boldyńyz­dar», dep Memleket basshysyn el jetistikterimen shyn júrekten quttyqtady. Qazaq bıleriniń atasy, áıgili Maıqy bıdiń «Han ádil bolsa, halyq yntymaqty bolady» degen uly sózi bar. Osy qaǵıdany basshylyq etken Ult kóshbasshysy memleket, halyq isinde keńestiń, birliktiń, yn­tymaqtyń róliniń zor ekendigin árdaıym este ustady, Yntymaq pen Birlikti búgingi Qa­zaqstannyń berik ustanǵan naqty ıdeo­lo­gııasy, ishki saıasat negizine aınaldyra bildi. Elbasynyń tikeleı bastamasymen, elimizdegi bereke men birliktiń mekeni Qazaq­stan halqy Assambleıasy quryldy. Qazirgi tańda, shyǵý tegi ártúrli, maq­sattary or­taq myńdaǵan qazaqstandyqtar Assambleıa qanatynyń astynda el aldyna qoıylǵan ortaq maqsattardy qyzý iske asyrýda. Taǵdyr ártúrli ult pen ulys ókil­de­rin qazaqtyń darhan dalasyna qonys tepkizdi. Aýzyn ashsa júregi kórinetin keń­peıildi qazaq halqynyń ystyq meıiri­mi­niń arqa­synda taǵdyr tálkegine ushy­ra­ǵan kópte­gen ózge ult ókilderi urpaǵyn, qasıetti shańyraǵyn saqtap qaldy. «Birlik bar jerde tirlik bar» dep bekerge aıtylmasa kerek. Birligi jarasqan eldiń bosaǵasyna bereke uıalaıtyny beseneden belgili. Elbasy Qazaqstan hal­qyn «...jumǵan judyryqtaı birliktiń arqa­syn­da almaıtyn asý, jeńbeıtin kedergi bolmaıtynyna» sendirip, elimizdegi san túrli etnos ókilderin qoǵamdyq uıysýǵa, jarasty yntymaqqa bastady. Elbasy alǵash Assambleıany qurý týraly Jarlyqqa qol qoıǵan kúnnen bastap, atalǵan uıym Qazaqstannyń qoǵam­dyq-saıası ómiriniń bel ortasynan kórindi. Mańyzdy memlekettik sheshimder men El­ba­sy bastamalaryna qoldaý kórsetip, memlekettik múddeniń júzege asýyn qam­ta­ma­syz etti. Túrki dúnıesiniń qos alyby Er Abylaı, Mahatma Gandı, Mahathır Mohammad, Lı Kýan Iý, Den Sıaopın syn­dy óz halyqtarynyń uly tulǵalary sheshýshi kezeńde tarıh ómirge ákelgen tulǵa­lar. Halyqtyń basyna túsken taý­qymet el qabyrǵasyn qaıystyrǵanda bel sheshe iske kirisken, qıynǵa moıymaǵan ór tulǵanyń biri de biregeıi Elbasy Nursultan Ábish­uly Nazarbaev. Jaqynda túrki jurtynyń uly tulǵa­sy, túrik halqynyń arysy Mustafa Kemal ómiri, oılary týraly kitapqa tap boldym. Qarap otyrsam, dúnıeniń eki qurlyǵynda, ártúrli ýaqyt aralyǵynda ómirge kelgen, biri túrik, biri qazaq, alaıda túbi bir túrki halqynyń ókili sana­latyn qos Tulǵa tolǵamdarynda uqsas­tyqtar óte kóp eken. Bul tipti uqsastyq ta emes, durysy – birin-biri tolyqtyrý dep aıtqan jón shyǵar. Atatúrik – tek óz halqynyń, óz eliniń ǵana emes, búkil túrki áleminiń uly per­zent­teriniń biri. Ol óziniń búkil sanaly ómi­rin týǵan halqynyń jarqyn bolasha­ǵy­na, týǵan eliniń táýelsizdigine, tutas­ty­ǵy­na, birligine, ana tili men ulttyq máde­nıe­tiniń damýyna, órkendeýine arna­dy. Ata­túrik qıyn-qystaý kezeńde ult-azattyq kú­resin basqaryp, týǵan elin ǵasyrlar boı­yna sozylǵan sultandar áýle­tiniń ózara qyrqysynan, ımperıalıstik memleket­ter­diń Túrkııany ból­shek­tep, álem kartasynan syzyp tastaý jónindegi aram pıǵylynan qutqardy. Elbasy Nursultan Ábishuly keńestik kezeńde álsiregen, kúrdeli «ótpeli kezeń­de» turalap qalǵan el ekonomıkasynyń áleýetin arttyrdy, Qazaqstandy álem elderi qurmetteıtin, syılaıtyn deńgeıge jet­kizdi. Qazaqstan halqynyń ózindik ult­tyq qasıetteriniń qaıta qalyptasýy­na, Ata­mekennen kezinde bosyp ketken, qı­tur­qy saıasat kesirinen shekaranyń arǵy betinde qalyp qoıǵan myńdaǵan qan­dastardyń týǵan jerge oralýyna múmkindik týǵyzdy. Eldiktiń negizi – Ulttyq Rýh, Eldik Sana bolsa, Elbasynyń salıqaly saıasa­ty­nyń arqasynda el men jerge degen súıis­pen­shilik qasıeti daryǵan, egemendi elge aıanbaı qyzmet etetin, alǵyr da jú­rekti jastardyń tutas tolqyny ósip jetildi. Atatúrik óziniń bir sózinde «Men qajet bolsa, ultym úshin óz ómirimdi de qııamyn! Men úshin eń uly qorǵanys uıasy, eń uly kómek kózi – ultymnyń keýdesi. Son­dyq­tan da men ultymnyń keýdesin eshkimge bastyr­maý úshin barymdy salamyn!» degen eken. Ult kóshbasshysy Nur­sul­tan Ábish­uly «Otandas­ta­rymnan bólek ýaıymym da joq, olardan bólek qaı­ǵym da joq. Neni de bolsa elmen birge kóremin, elmen birge tózemin, elmen birge jeńe­min», dep otandastarynyń jigerin, patrıottyq sezimin qaıraıdy. Otanyn sheksiz súıgen osy bir qos ǵa­jaı­yp sózder, erlik pen eldik kemesin táýe­kel darııasyna túsirgen, týǵan jeri úshin kez kelgen aýyrtpalyqqa daıyn uly Tulǵa­lar­dyń kesektigin, kisilik iriligin aıqyn kórsetedi. Ult kóshbasshysy jáne «IZGILIK» ıdeıasy Osy jyldyń sáýir aıyn­da elimizde Prezıdent saı­laýy ótti. Saılaý qory­tyn­dysy boıynsha Elbasy Nur­sultan Ábish­uly aıqyn ba­sym­dyqpen jeńiske jetti. Ha­lyqtyń qalaýly basshysy egemendiktiń berik irgesi eken­­digin jáne bir ret dá­leldedi. Halyq ne úshin Elbasy Nursultan Ábishulyn Prezıdent etip qaıta saılady? Shyn máninde 90 paıyzdan artyq daýys jınaǵan Memleket basshysy jeńiske kóp ýaqyt buryn jetip qoıǵan. Elbasy ótken ǵasyrdyń sońǵy onjyldyǵynda eldiń syn­darly órkendeýin qamtamasyz etetin «Qazaq­stan-2030» strategııalyq jospary­men, ony satylap iske asyrýmen jeńiske jet­ti. Tulǵa halyqty sendire alsa, atqarǵan isimen ǵana  senimge  ıe bolady. Al, tutas halyqty sendirip qana qoımaı, sońynan ilestirý úshin halyq aldynda qyrýar tirlik isteý kerek. Elbasy Nazarbaev óz boı­yndaǵy týma talantymen, ómirlik táji­rı­­besimen qalyptasqan qazaqı sabyrly­lyǵy men danalyǵy arqasynda árqashan elmen birge bolý, onyń basyna túsken aýyrtpalyqtardy birge kóterýge ár­daıym daıyndyǵymen erekshelenedi. О́tken jyly kóktem basynda Almaty oblysy Qyzylaǵash aýylynda oryn alǵan ta­bıǵat apatynan soń Elbasy apat zar­dap­taryn joıý jumystaryn tikeleı baqy­laýy­na aldy. Jıi-jıi Úkimet múshelerin jı­nap, májilister ótkizdi, naqty tapsyr­malar júktedi. «El ishi – altyn besik» degendeı, Elbasynyń tikeleı baqylaýymen alty aıǵa jetpeıtin ýaqyt aralyǵynda ju­myrt­qadaı jańa aýyl ómirge keldi. Elbasy jańadan salynǵan aýylǵa atbasyn tiredi, halyqtyń jaı-kúıin sura­dy. Az ýaqyt ishinde tegis jerde dúnıege kelgen aýyldy kórgen ha­lyq elimizdiń kúsh-qýatyn, qar­ym-qabiletin shyn túısindi, bolashaqqa degen senimi birneshe ese artty. Mundaı my­sal­dardy ondap, júzdep keltire berýge bolady. Kemeńgerlik aıshyǵy «Kemeńger dep tek óz isinen lázzat alatyn, qıyndyqqa qaramastan jumys isteıtin adamdy aıtady. Bul aǵynǵa kedergi qursań, ol ózen bolyp báriniń talqanyn shyǵaryp shaıyp ketedi», degen eken uly Stendal. Sol aıtpaqshy, egemendik tarıhyn­da­ǵy tuńǵysh sózinde «Táýelsizdiktiń bizdiń bárimizge artar mindeti mol. Endi eńseli el bolýdyń jolyna shyndap túsýimiz kerek. Áýle­timizdiń asýy da, dáýletimizdiń tasýy da óz qolymyzda. Keń-baıtaq jeri­miz­diń baılyǵy osy dalanyń túpkilikti halqyna da, taǵdyr qosyp, birge ómir súrip jatqan ózge ult ókilderine de mo­ly­nan jetedi. Tarıh kóshi uzaq. Asyqsaq ta aptyqpaıyq. Qazaqstannyń kópultty halqynyń juldy­zy joǵary bolatynyna, týǵan elimizde dáýletti de sáýletti ómir ornaıtynyna kámil senemin. Senimnen aıyrylmaıyq, baýyrlarym», – degen El­basy eldiktiń, el bolýdyń tar jol, taıǵaq keshýli qasıetti sapary men azattyqtyń arpalysqa toly aq jolynda aıanbady, táýelsiz eldiń irgetasyn berik qalady. El basy. El táýelsizdigi. El erteńi. Úsh sóz. Bir-birine etene jaqyn, bir-birin to­lyq­tyratyn, ózara sabaqtas sózder. Elba­sy – qazaq halqyna Táńirdiń jasaǵan tartýy. Elimiz táýelsizdikke qol jetkizgen eleń-alań kezeńnen bastap, Memleket basshysy halqynyń dáýletin asyrdy, sáýletin t??????asytty. Halyqty qıyndyqqa moıymaı, batyl kadam jasaı berse, túbi jaqsylyqtyń bolaryna, jarqyn kúnniń týaryna sendire bildi. Sol jarqyn kún halyq basyna turaqtady. Bas-aıaǵy jıyrma jylǵa jýyq ýaqyttyń ishinde Elbasynyń bastamasymen elimiz álem tańqalardaı bolyp ózgerdi. Elbasynyń, Ult kóshbasshysynyń eń­be­gi men bedelin onyń ótken qyzmetin baıan­daý jáne ol týraly basqalardyń oı-pikirin jetkizý arqyly da baǵalaýǵa bolady. Uly adamdar, Kóshbasshylar týraly jazý qıyn. Ol týraly kóp jazylyp jat­qandyqtan qaıtalaý bola ma dep te qym­synasyń. Degenmen de, qaıtalaýdyń kezdesýi ol týraly jazylǵandardyń shyn­dyq ekendigin taǵy bir dáleldeı tús­ke­nine de qýa­nasyń, ári maqtan etesiń. Ult kóshbas­shy­synyń týǵan kúnine jáne Astana kú­nine mereıtoılyq lebiz bildirýi­miz Elba­sy­myzdyń san qyrly talanty men san salaly qyzmetiniń el Táýelsiz­digin alý men ony saqtap qalý jolyn­da­ǵy orasan zor eńbegin atap ótýimizdi jáne quttyqtaý-tilek rásimimizdi ǵana bildiredi. Bul quttyqtaý maqtaý emes, maqtaný, ulylardyń ulaǵatyn umytpaý, el bola­myz degen halyqtyń tarıh aldyndaǵy pa­ryzyn bildirý ǵana. Eraly TOǴJANOV, Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary, Hatshylyq meńgerýshisi.