Kóringen sonadaıdan...

«Elý jylda el jańa,

Qyryq jylda – qazan».

Halyq maqaly.

Aıdarynan jel esip, kómeıinen án quıylǵan esimi beımálim daryndy babamyz HIH ǵasyrda tol­ǵana shyǵaryp, áýelete shyrqaǵan ǵajap án dál osylaı: Kóringen sonadaıdan Gýrevim, Kórmedim Gýrevteı jer bıigin, − dep bastalatyn... Osy ándi tyńdaǵan bázbireýler áli kúnge deıin: «Apyrmaı, Gýrevti de jer bıigi deýge bolady eken-aý», dep myrs-myrs kúletini bar. Al ánniń kelesi eki shýmaǵyna jurt onsha kóńil bóle bermeıdi. Án ári qaraı bylaısha jalǵasyp kete berer edi: Syrtyńnan ózimsinip júrsem-daǵy, Árkimder salady eken kóz qıyǵyn... Pah shirkin, ne degen kóregen, boljampaz jan edi sol ánshi babamyz! Jaǵasy jutań bolǵanymen Jaıyǵy bar, dalasy surqaı bolǵanymen munaıy bar, qaqpaqty qara qazan ólkege sonaý patsha zamanynan beri qojalar tabylǵan. Murat Móńkeuly aqyn: Jaıyqty tartyp alǵany Jaǵaǵa qoldy salǵany, Oıyldy tartyp alǵany Oıyndaǵysy bolǵany, − dep bebeýlegen zar za­mannan beri Atyraý ólkesi kimderge jem bol­mady. Áýeli qasıetti Aqjaıyqqa balyǵyn sho­shy­tasyń degen jeleýmen qazaqtyń malyn sýa­rý­ǵa shek qoıyldy. Al taıdaı týlaǵan balyqtar jelbezeginen tizilip, altynǵa balanǵan ýyl­dy­ryq­tar aǵash bóshkege quıylyp Máskeýge, Sankt-Peter­býrg­ke jóneltilip jatty. Sońyra HIH ǵasyrdyń basynda Atyraý dalasynda aıa­ǵy­na kerzi etik, ús­tine brezent shekpen kıgen, qo­­lyna temir taıaq ustaǵan jún saqaldar qap­ta­dy. Olardyń mal men kıik jaılaǵan dalany emin-erkin mekendegen jalba tumaq qazaq­tar­men onsha isi bolǵan joq, tań­nyń atysy kúnniń batysy jer shuqýmen ýaqyt ótkizdi. Osy óńirde «Orys qazǵan» degen jer ataýy sodan qalǵan. Qaılasyn shoshańdatyp qaptap ketken Astahovtar, Lımandar qoısyn ba, kóp uzamaı Jyloı­daǵy Qarashúńgilden munaı burqyrady. Keıin qazaq munaıynyń qarashańyraǵyna aınalǵan Dossor men Maqatqa Nobel kelip qazaq mu­naıyn óndirý úshin alǵashqy uńǵylardy saldy. Nobel­diń paıda kózin izdegen basqa kásipker-bıznes­mennen aıyrmashylyǵy – ol mal so­ńynda júrgen qazaq­tardy buryn-sońdy kóz kó­rip, qulaq estimegen jańa kásipke ákelip saldy. Alaıda qazaqtar ol kezde mańdaı terleriniń nápaqasyn alǵany bolmasa, maldyń qotyryna jaǵatyn qara maıdy Eýropa men Amerıka altynǵa balaıtynyn qaıdan bilsin! Myń toǵyz júz on jetinshi jylǵy revolıýsııadan keıin bılikti qolyna alǵan V.Lenın de Qa­zaqstan munaıyna birden nazar aýdardy. Sodan beri Keńes ókimeti qazaq munaıyn óndirip, el ıgiligine armansyz paıdalanyp keldi. Soǵys jyl­daryn­da Dossor men Maqattyń munaıy keńes tanktary men mashınalaryna taptyr­maı­tyn janarmaı edi. Aqyn aǵamyz Asqar Toq­maǵam­betovtiń: «Munaı ber qazaq, munaı ber, Sony senen suraıdy el», dep jyr jazatyn kezi sol soǵys jyldary edi ǵoı. Iá, Dossor men Maqattyń munaıshylary – qarııalar, áıelder, jasóspirimder, soǵystan bronmen qalǵan biren-saran maman munaıshy er azamattar ózderi ash qursaq júrip, keńes áskerine tonnalap mu­naı berdi. О́ıtkeni, Qazaqstan munaıynyń sapa­sy óte joǵary bolǵandyqtan kóp óńdeýdi qajet etpeı soǵys tehnıkasyna sol kúıi paıda­la­ny­la­tyn. Soǵystan keıingi halyq sharýa­shylyǵyn qal­pyna keltirý jyldarynda da, qazaq munaı­shy­lary ortalyq úshin eńbek etti. Alaıda mu­naı­­shylardyń ál-aýqaty, turmys jaǵdaıy by­laı­ǵy halyqtan asyp kete qoıǵan joq. Baıshonas, Qoshqar, Komsomol sııaqty kásipshilikter túske deıin munaı aıdaǵan qubyrdan tús qaıta keri aıdalǵan maı aralas aýyz sý iship otyrdy. Myna ádiletsizdikti qarańyz: Keńes ókimeti munaı men gaz óndirýden Reseı men Ázer­baı­jan­nan keıin úshinshi orynda tursa da Qazaq­stan­da munaı jáne gaz óndirý mınıstrligin qurǵan joq. Ortalyq Qazaqstandaǵy munaı men gaz óndirý salasy tikeleı Máskeýge baǵynyp, ár tamshy mu­naı esepte turýy kerek dep sanady. Keńes Oda­ǵy­nyń Baıbakov, Orýdjev sııaqty al­paýyt mınıstr­leriniń «aq degeni alǵys, qara de­geni qarǵys» retinde qabyldandy... Iá, Aty­raý, keıinirek Mań­ǵystaý Otanǵa mıl­lıondaǵan tonna munaıdy jóneltetin alyp kásipshilikke aınaldy. Biraq ózekten sýyrylyp ózgege olja bolǵan munaı bulaǵynan elge kelip-keter paıda azǵantaı edi. Ásirese Keńes ókimeti kúr­kirep turǵan zamanda Gýrev qalasy bal­shy­ǵyna bota batyp ketetin, masasy deneńdi qyzylshaqa etetin Qazaqstannyń eń artta qalǵan oblys ortalyǵy bolatyn... Kisi tańǵalatyn taǵy bir qarama-qaıshylyq – shańy shyqqan jeri men kúnqaqty jadaý halqy bar jupyny aımaqty Keńes Odaǵy bir sát nazardan tys qaldyrǵan emes. О́ıtkeni, Aq­jaıyqtyń kári Kaspııge quıatyn saǵasyna erte kóktemde teńizdi tastap kelip tiri altyn – qy­zyl balyqtyń álemde sırek kezdesetin 7 túri ýyl­dyryq shashatyn. Bala kezimizde jazǵy­tu­rym Atyraý qalasyna bara qalsaq, qaptaǵan orys mılısııalardy kórip shoshy­­na tań qala­tyn­byz. Qalanyń túbinde Jaıyq­tyń jaǵasyna qo­nystanǵan «Qyzyl balyq» kol­hozyn­da tura­tyn О́tebáli naǵashymnyń úıine baryp kele jat­qan bizdi jolda álgi beıtanys mılısııalar bir­neshe márte toqtatyp, mashınany, ishinde otyr­ǵan bizdi tintkilep áýrege salatyn. Sóıtsek qyzyl balyq pen ýyldyryq alyp bara jatqan joq pa dep tekseredi eken ǵoı... Jyl saıynǵy qala­ǵa qaptap ketetin beıtanys mılısııalar Ja­ıyq­tyń altyn balyǵy men marjan ýyl­dy­ryǵy qoldy bolyp, qazaqtardyń qanjyǵasynda ketpeýi úshin Ortalyqtan, Astrahannan, Volgogradtan, Saratovtan, Samaradan arnaıy is­sa­par­ǵa jiberilgen saqshylar edi. Olar Qazaq­stan­nyń basshy­lary­na baǵynbaıdy, brakonerlik jasap ustal­ǵandardy sol boıda tergeýsiz, tekserýsiz sottap jiberetin. Keńes ókimeti tusynda munaıshylardyń da búgingideı asyp-tasyp, alqyp-shalqyp ómir súr­geni shamaly. Sol jyldary talaı-talaı mu­naı­shylar «qosyp jazdy» degen jalamen 5-10 jyl­dy arqalap sottalyp ketti. Iаǵnı, qazaq mu­naıy shashaý shyqpastan Ortalyqtyń qaza­nyna quıy­lyp jatty. Keńes Odaǵy taraǵan shaqta Kompartııa úshin malyn baǵyp, eginin ósirip, balyǵyn aýlaǵan, mu­­naıyn óndirgen qazaqtar uly qamqor­shy­sy­nan, alyp asyraýshysynan aıyrylǵandaı to­ry­ǵyp, ab­dyrap qaldy. Allanyń qudiretimen kelgen táýel­sizdikke tosyrqaı qarady. Aqyn Temirhan Medet­bektiń: «Bostandyǵym týraly sóz» degen óleńindegi myna shýmaqtar sol kezdi dál sýrettegen: Ushyraǵan taýqymet daýylyna, jaýrap tońǵan taǵdyrdyń jaýynyna, − bostandyǵyń keldi ǵoı, bostandyǵyń! Qushaǵyńdy ash! Tart ony baýyryńa! Qarashy oǵan: Ketedi adam aıap. (Aıttym muny tursam da qalamaı-aq!) – Bostandyǵyń kelip tur, bostandyǵyń! Jalaq erin, jalańbas, jalańaıaq! О́z betimen ómir súrý táýelsiz jas memleketke de, qarapaıym halyqqa da ońaıǵa túspedi. Bul 90-shy jyldardyń basy bolatyn. Egemendigin keshe ǵana alǵan jas memlekettiń basshysy Nursultan Nazarbaev «balapan basyna, turym­taı tusyna» ketip basqa túsken ortaq qıyn­dyq­ty jaqsy túsindi de ishki múmkindikterdi meılinshe ońtaıly paıdalanýǵa bar múmkindigin, ta­lanty men kúsh-jigerin jumsady. Áli esimde, 1993 jyldyń 6 sáýirinde Al­ma­ty­daǵy Dostyq úıinde Qazaqstan basshysy Ame­­rıkanyń Chevron kompanııasymen «Teńiz­shevroıl» birlesken kásiporynyn qurý jóninde bas kelisimge qol qoıdy. Bul «ǵasyr kelisimi» jas qazaq mem­leketiniń basqa eldermen kásip­ker­lik baıla­ny­sýyna salynǵan tuńǵysh altyn kó­pir edi. Qol qoıý saltanatynda sóılegen só­zinde N.Nazarbaev: «Biz tolyq senimmen munaı-gaz sektoryna úlken úmit artamyz. Onyń tolyq­qandy jumys isteýi – bolashaq júzjyldyqta eldi órkendetýge arnalǵan eń basty múm­kin­digimiz», dep edi. Aıtqany áýlıe­niń sózindeı dál keldi. Elimizdiń munaıy men gazyn óndirý, shetel ınvestısııasyn tartý jas táýel­siz Qazaq­stan­nyń ekonomıkasy men áleý­met­tik jaǵ­daıy­nyń órteńge shyqqan gúldeı dúrkireı damýyna septigin tıgizdi. Sol 1993 jyldyń jeltoqsan aıynda Qazaqstan úkimeti álemge áıgili munaı kompanııalary – Shell, Statoil, Mobil, Britsh Petroleum, Britsh Gaz, Total jáne Agippen ha­lyq­aralyq konsorsıým qurý jóninde kelisim-shartqa qol qoıdy. Basqarýshy operatory bo­lyp Qazaq­stan­nyń memlekettik kompanııasy «Qa­zaqstan­Kaspııshelf» taǵaıyndaldy. Árı­ne, Qazaqstan­ǵa shetel munaı kompanııa­larynyń qaptap kelýine kúmánmen qaraǵandar da az emes edi. Oppo­zı­sııalyq basylymdar «bar baıly­ǵy­myz shet­elderdiń qanjyǵasynda ketedi, biz endi Amerıka men Eýro­panyń qulaqkesti qulyna aınalamyz. Munaı men gazdy óz kúshimizben de óndirýge tolyq múm­kindigimiz bar edi ǵoı», dep baıbalam salyp jatty. Alaıda bizben birlesip 40 jyl merzimge qurylǵan «Teńizshevroıl» kom­­panııasy alǵashqy kúnnen bastap jergilikti tur­ǵyn­dardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa, turmys jaǵ­daıyn jaqsartýǵa arnaıy baǵdarlama jasa­dy. Qulsarynyń mańynan jańa tıpti kent sa­lynyp, ekologııalyq ahýaly tómen burynǵy mu­naı ká­sip­shiligi Qaraton eldi mekeninde turatyn halyq túgeldeı kóshirildi. Aýdan orta­syndaǵy aýrý­ha­nalarǵa jańa jabdyqtar alynyp, mektepter kúrdeli jóndeýden ótkizile bastady. Tuń­ǵysh qurylǵan qazaq-amerıkan birlesken ká­siporny az ýaqyt ishinde Qazaqstanǵa keńinen tanymal mekemege aınaldy. Al jańadan qu­ryl­ǵan konsorsıým Kaspıı qaırańyn jan-jaqty zertteýge kirisip ketti. Bunyń bári aldymen Qa­zaqstanǵa, qala berdi Atyraý oblysyna quıy­lyp jatqan qarjy kózi edi. Artta qalǵan kóne qala Atyraý qanatyn keńge jaıa bastady, az ýaqyttyń ishinde oblys iri óndiris ortalyǵyna aınaldy... Aqıqatty moıyndaǵan abzal, qazaqtyń óz qoly óz aýzyna jetkeni de osy táýelsizdik al­ǵan­nan keıingi jıyrma jyldyń kólemi ǵoı. Ata-babadan keıingi urpaqqa mura bolyp qalǵan jerasty baı­ly­ǵynyń arqasynda qazaq bala­lary jer sharynyń túkpir-túkpirindegi eń bedeldi joǵary oqý oryndarynan bilim alyp kelip jatyr. Memlekettik «Bolashaq» baǵdar­la­masymen, munaı kompa­nııa­larynyń tikeleı jol­damasymen balalaryn shetelde oqytyp jatqan Qazaqstandaı el álemde saýsaqpen sanarlyq qana. Al bas aıaǵy 10-15 jyldyń ishinde Astanadaı qala salý da álemdik sáýlet-qurylys tarı­hyn­da sırek kezdesetin qubylys. Taǵy bir jany­myz marqaıyp, maqtanarymyz – Qazaqstan qalalary­nyń barlyǵy derlik Astanaǵa qarap boı túzeýde. Búginde Almaty, Taldyqorǵan, Jambyl, Shym­kent, Atyraý, Pavlodar, Aqtóbe sııaqty qalalar­dyń qulpyryp óskeni sondaı, kórkine kóz qýanady... Salystyryp aıtar bolsaq, osydan onshaqty jyl buryn Atyraý qalasynda jeńil avtokólik irkilmeı ótetin basy bútin bir kóshe tabý múm­kin emes edi. Qazir qala men onyń mańyndaǵy 380-nen astam irili-usaqty kóshege asfalt tó­se­lip jar­qyrap jatyr. Iá, sońǵy 4-5 jyldyń kóleminde Atyraý oblysy halqynyń turmys tirshiliginde kisi tańǵalarlyqtaı jańalyq kóp. Táýelsizdik al­ǵanǵa deıin energetıkalyq baı­lyq­tyń ústinde otyrsa da elektr jáne jylý jú­ıesine, aýyz sýǵa asa zárý bolatyn. О́zen-kól­ge, orman-toǵaıǵa tap­shy eldiń ekologııalyq ahýa­ly da jan qulazy­tarlyqtaı. Qyzylqoǵa sııaqty shalǵaıdaǵy aýdan turǵyndary aýyz sýdy kúni keshege deıin satyp alyp, iship keldi. Onyń ózi alǵaýy bar kermek tatıtyn tuzdy sý bolatyn. Qys aılarynda otqa jaǵatyn kómirdi Saǵyz stansasynan úıine jetkizip alý úshin de qarapaıym halyq ábden ábigerge túsetin. Búginde Atyraý oblysy halyqtyń turmys-jaǵdaıyna baılanysty kúrmeýi kóp kúrdeli má­selelerdiń barlyǵyn tolyqtaı sheshti dep maq­tanyshpen aıtýǵa bolady. Bul egemendik alǵan Qazaqstan memleketiniń 20 jylda etek-jeńin jıyp, ekonomıkasynyń qarqyndy damı basta­ǵany­nyń aıqyn aıǵaǵy... Bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda Prezıdentimiz el aldyndaǵy basty mindetter dep úsh má­seleni alǵa shyǵarǵan. Olar: údemeli ındýs­trııa­landyrý esebinen ekonomıkanyń tu­raqty damýyna qol jetkizý; nátıjeli jumys­pen qamtý baǵdarla­masyn júzege asyrý; azamat­tar­dy sapaly áleý­met­tik jáne turǵyn úı-kom­mýnaldyq qyzmettermen qamtamasyz etý. Men Elbasy alǵa qoıǵan osy basty úsh má­sele Qazaqstannyń qaı oblysynda da qarqyndy júzege asyp jatqanyna kúmándanbaımyn. Deı turǵanmen Atyraý oblysynyń sońǵy bes-alty jyldaǵy eko­no­mıkalyq-óndiristik, áleýmettik-turmystyq qa­rysh­ty qadamdaryna tańdanbaý múmkin emes. Bul eń aldymen el Prezıdentiniń sarabdal saıasaty ekenin aıtqan abzal. Buryn basym kópshiligi Ortalyqtyń alyp qazanyna quıylatyn ulttyq baılyǵymyzdy óz ıgiligimizge jumsaı bastaǵanymyzǵa da, mine, jıyr­ma jyldyń júzi boldy. Aýqatty elderdiń qazynasyna kóz súzetin kedeıshilik zamandy biz umytqaly qashan! Búginde oblystarymyz bir-birimen básekelesip, baılyq jarystyratyn dárejege jetti. Osy pikirimizdiń aıqyn bir dáleli – Atyraý oblysy. Sońǵy tórt jyl boıy munaıly oblys áleýmettik-ekonomıkalyq damý kórsetkishi boıynsha aldyna jan salmaı jeke-dara kósh bastap keledi. Atyraý oblysyna bara qalǵan qonaq eń aldymen qalanyń mańyndaǵy alyp qurylystarǵa nazar aýdaryp, tań qalar edi. Tań qalyp qana qoımaı, sol alyp qury­lystarda qazaqtarmen qatar aǵylshynsha, fransýzsha, nemisshe, oryssha, ıtalıansha, ıspansha, qytaısha sóılegen ár túrli ult ókilderiniń tatý-tátti eńbek etip jatqanyn kórip rıza bolar edi. Árıne, shetten kelgen jumys kúsh­teri men jer­gilikti jumysshylardyń ara­syn­da eńbek­aqyǵa, turmys jaǵdaıyna baılanysty túsi­nis­peýshilikter bolyp turady. Osy zárý máse­le­ge baılanysty ótken jyly qarasha aıynda Aty­­raýǵa jumys babymen kelgen Prezıdent Nur­sul­tan Nazarbaev munaı-gaz salasy úshin mamandar daıyn­daıtyn «Kaspıan tehnıkal resýrses» oqý orta­lyǵynyń jumysymen tanysyp, oqyp júrgen jastarmen kezdeskende bylaı degen edi: «Respýb­lıkamyzda, sonyń ishinde Aty­raý aýmaǵynda, álem­dik deńgeıdegi talaptarǵa jaýap beretin iri jobalar júzege asyrylyp jatyr, Sizder solar­dyń bárine de belsene ara­la­sýǵa tıissizder. Qazir osynda birneshe shetel­diń irgeli kompanııalary qyzmet istep jatyr. Jańa kenishter ıgeriledi. Solardyń bárine keı rette syrttan mamandar shaqyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni, ózimizde áli de dúnıejúzilik standart­tarǵa saı ozat tehnıka men ozyq tehnologııany jete meńgergen mamandar tapshy bolyp tur. Al, biz Soltústik Kaspıı jobasy sekildi aý­qym­dy sharaǵa tek ári qaýipsiz, ári órkenıetti tásilderdi ǵana qoldanamyz. Sony sizder de jete meńgerýge umtylýlaryńyz qajet. Sóıtip, osynda ázirge jumys jasap jatqan sheteldik mamandardy birtindep ózimizdiń kadrlarmen aýystyrýymyz kerek. Erteń syrttan kelgender keıin ketedi, sonda osy jumystardyń bárin sizder atqarasyzdar. Bul jumyssyzdyq máselesin de ońtaıly sheshýge múmkindik beredi. Qazir Qazaqstanda buryn bolmaǵan maman­dyq­tar ıgerilýde. Elimizde osyndaı oqý oryn­dary kóp bolady. Sizder solardyń birin alǵash bitirgeli tursyzdar. Sát sapar tileımin bári­ńiz­ge. Tereń bilim alyńyzdar, jańa tehnıka men tehnologııany meńgerińizder», dep edi. Jastarǵa baǵaly aqyl-keńes aıtqan Elbasy sheteldik kompanııalarmen qoıan-qoltyq jumys isteıtin jergilikti jumysshylardyń jaǵdaıyn jasap únemi baqylaýda ustaý jóninde oblys áki­mine naqty tapsyrma bergen. Bergeı Rys­qalıev Prezı­denttiń aıtqan eskertýleri men tapsyrmalaryn halyq kóńilinen shyǵatyndaı etip oryndap keledi. Máselen, sońǵy birer jyl­da syrttan keletin mamandarǵa shek qoıyla bas­tady. Sebebi, qaı zárý mamandyqty da atqaryp ketetin jergilikti jastar jeterlik. Sonaý toq­sanynshy jyldardyń orta­synan Teńiz kenishinde tájirıbe jınaqtap, sapaly mamanǵa aınal­ǵan jastardyń birazy Qarabatan qurylysynda eńbek etýde. Oblys ákimi Ekinshi býyn men Shıki gazdy qaıta aıdaý jobalary aqtalǵannan keıin qyzmetsiz qalǵan myńdaǵan jumysshyny «Bolashaq» zaýyty qurylysyna ornalastyrdy. Ornalastyrý barysynda jergilikti jastardyń tájirıbeli mamandar ekendigin ınvestorlarǵa ábden dáleldedi. HHI ǵasyrdyń alyp qurylystaryna jata­tyn Qarabatan, munaıdy qaıta óńdeý jáne qu­ry­lysy aıaqtalyp qalǵan «Bolashaq» zaýyt­tary­nan basqa Gaz-hımııa kesheni men Atyraý munaı óńdeý zaýytyn kezekti modernızasııalaý qurylys­tary­nyń elimiz úshin mańyzy zor. Bu­ǵan 3D panelder daıyndaý zaýytyn, metallýr­gııa­lyq kombınat qu­r­ylysyn, as tuzyn shyǵarý zaýytyn, jylyna bir qoldanymdyq 250 mln. dana shprıs shyǵa­ratyn zaýyt, hosh ıisti kómirsýtekter shyǵaratyn keshen qurylysyn qosyńyz... Áıteýir qalanyń aına­lasynda birine-biri uqsamaıtyn, birinen-biri asyp túsetin, buryn kóz kórip, qulaq estimegen ǵajap ny­san­dar jeterlik. Oblysta ınnovasııalyq óndiristi damytýdaǵy alyp adymdar osyndaı. Bıyl Atyraý oblysy bolashaqqa taǵy bir sátti qadam jasamaqshy. Munaıly ólke elimiz­diń ındýstrııalyq qýatyn nyǵaıtý maqsatynda quny 10 mlrd. teńge quraıtyn 10 jańa óndiristi iske qosý arqyly 1500 atyraýlyq azamatqa ja­ńa jumys ornyn usynady. Maqtasa maqtaýǵa turatyn taǵy bir keshendi másele jylý elektr ortalyǵynyń 4-kezeginiń iske qosylýy ólkeniń ózin-ózi energııamen qam­tamasyz etý máselesin tolyǵymen sheship, odan ári qarqyndy damýǵa qýatty baza jasaldy. Ár óńirdiń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn únemi baqylaýda ustaıtyn Elbasy osy jobanyń birinshi kezegin óz qolymen iske qosyp edi. Bul óńir jeriniń astynda munaı muhıty, jer betinde Kaspıı teńizi, Azııa men Eýropany qaq bólip Aqjaıyǵy aǵyp jatqanymen HH ǵa­syrda aýyz sýǵa jaryǵan emes. Oblystaǵy jeti aýdannyń barlyǵy derlik ishetin sýdyń qa­dirin jaqsy biledi. Árıne, Keńes ókimeti tu­synda da bul asa zárý tolǵaqty másele nazardan tys qal­ǵan joq, alaıda jyldar boıyna halyqtyń eri­nin kezertip aýyz sý problemasyn sheshe alma­dy. Elbasynyń únemi baqylaýyndaǵy aýyz sý máselesimen oblys basshy­lary sońǵy 4-5 jyl­da muqııat aınalysyp, tolyq sheshti. Ásirese oblys ortalyǵynan shalǵaı jatqan eldi mekender ót­ken jyly aýyz sýmen túgel qamtamasyz etildi. Munaıly ólkeniń tósindegi munaı óndire­tin kásiporyndardyń kópshiliginde ár jerde kún­diz-túni aspanǵa shapshyp alaý janyp tu­ra­dy. Bul – adam kúshine boı bermeı, tizgindetpeı jer astynan ot bop atylǵan tabıǵı gaz. Al endi aǵyl-tegil tegin gazdyń ústinde otyryp Atyraý halqy kúni keshege deıin úıin kúıe-kúıe bolyp kómirmen, maı-maı bolyp mazýtpen jylytty. Gaz qubyry irgesinen ótip jatqan aýyldardyń ózi kógildir otynnyń qyzyǵyn kóre almady. Jylý máselesi de aýyz sý sııaqty Atyraý halqy úshin eshqashan sheshilmeıtin ózekti problemadaı kórinetin. Atyraý oblysynyń basshylyǵy Elbasy Nur­sultan Nazarbaevtyń az ýaqyttyń ishinde turǵyn­dar­dy gazben qamtamasyz etý týraly tapsyr­ma­syn bas-aıaǵy 4-5 jyldyń ishinde tolyqtaı oryn­dady. Ásirese ortalyqtan tym shalǵaı or­na­lasqan aýdan­dardyń eń túkpirdegi aýyldaryna kógildir otyn­nyń jetýi buryn-sońdy bolmaǵan qubylys. Aýyl adamdarynyń, ásirese áıel­der­diń kúnqaqty júzin­degi nurly shýaqty kórgende Qazaqstan ekono­mıka­sy­nyń, soǵan sáıkes halyq­tyń ál-aýqatynyń osy­naý azǵantaı ýaqyttyń ishin­de qanshalyqty sharyq­tap óskenin qýana túsinesiń. Munaıly ólkeniń jyldan-jylǵa sheshýin tappaı, jolaýshy bitkenniń jigerin qum etip, sa­paryn azapqa aınaldyrǵan avtokólik joldary. Atam qazaq adam taǵdyryn jolmen baı­la­nys­tyryp, aq tileginiń bárin derlik jol arqyly baǵyshtaǵan. Sol aq tilektiń arqaýy bolǵan qara joldyń jolaýshy bitkenniń taǵdyryna tikeleı qatysy bar. Jıyrmasynshy ǵasyrda adam ǵu­my­rynyń kenetten úzilýine basty sebep­terdiń biri – kólik apaty. Al kólik bitkenniń apaty sara joldyń ústinde bolatyny belgili. 70-80-jyldary Atyraý-Aqtóbe, Atyraý-Oral, Atyraý-Aqtaý sııaqty odaqtyq mańyzy bar, strategııalyq qundy tas joldar salynǵan. Alaıda bálenbaı mıllıard qarjy jumsalǵan dańǵyl­dar 2-3 jyldyń ishinde sapasyz, azap jolyna aınalǵan. Osy trassalardyń boıynda qanshama kólik isten shyǵyp jaramsyz bolyp qaldy, qanshama adamnyń ómiri qıyldy. Al aý­dan­aralyq dalanyń qara jol­daryna eshqashan asfalt tó­selip kórgen emes. Kúz­diń qara jaýy­nyn­da, kó­ktem­niń qary erip, tońy jibigen ýa­qytta shal­ǵaı aýyldarǵa kisi aıaǵy jetý qııamet-qaıym bo­latyn. Ǵasyrǵa jýyq ýaqytta ábden qorda­la­nyp, shegine jetken jol qurylysy má­se­lesi de sońǵy jyldary birte-birte oń sheshimin taýyp keledi. Taqtaıdaı dańǵyl jol mem­le­kettiń ál-aýqatynyń basty kórsetkishi. Res­pýb­lıkalyq mańyzy bar Atyraý-Oral jáne Aty­raý-Beıneý tas joldary bul kúnde taspadaı saı­rap ja­tyr. Al Atyraý-Gaıýshkın joly qu­ry­lys aıaq­tal­ǵan­nan beri Reseımen aradaǵy qa­rym-qatynas ká­dimgideı jıiledi. Oblystyń ishki strate­gııa­lyq mańyzy bar Inder-Mııaly-Sa­ǵyz avtokólik joly da tuńǵysh ret tolyq aıaqtaldy. Atyraý qulpyryp jaınap, adam tanymastaı ózgerdi. Qalada 7 demalys baǵy, 10 sýburqaǵy eý­ropalyq standartpen salynýda. Dál búgin erkeleı aqqan sylqym Jaıyqtyń ústinde 4 avto­kólik kópiri jáne eki jaıaý júrginshiler kópiri bolashaq­tyń altyn bilezigindeı saltanat quryp tur. Quddy Eýropanyń qalalary sııaqty ymyrt úıirile túrli-tústi shamdar jymyńdaı bastaıdy. Qazaq qazaq bolǵaly Inderdiń tusynan tuń­ǵysh ret alyp kópir saldy. Este joq eski zaman­nyń tábárigindeı HV ǵasyrdyń ortasynda Qazaq Ordasynyń quramyna enip, Edilden aýǵan Qaz­týǵan jyraý sońyna ergen eldi aman-esen alyp ótý úshin Jaıyqtyń túbine Inder taýy­nyń qoı tastaryn tósep, Taskeshý ótkelin sal­ǵa­ny tarıhtan belgili. Kúni keshege deıin jolaý­shy halyq osy tustan arǵy betke parommen ótip qatynap júrdi. Kóktemde Jaıyq tasyǵan shaqta parommen ótý óte qaýipti edi. Endi, mine, qu­shaǵyn aıqara jaıyp, bolashaqtyń aqjol­taıyndaı alyp kópir tur... Aqjaıyq elin emizgen, jemisin jegizgen uly ózen. Sońǵy jyldary onyń da tamaǵy bitelip, tynysy taryldy. San ǵasyr boıy jaǵasynda eldi altyn bekirelerimen asyrap, asyrap qana qoımaı qara ýyldyryǵyna búkil álemniń kózin súzdirgen Ana-Jaıyq sharshady, móldir sýy laı­landy, qoqysqa toldy, taıdaı týlaǵan baly­ǵy azaıdy. Árıne munyń bárine kináli bireý – bizder, adamdar. Aqjaıyqtyń burynǵy ataq-dańqyn, asta tók baılyǵyn qalaı qalpyna keltirýge bolady? Bireý bilse bireý bilmeıtin Aq­jaıyqtyń bir qasıeti bar. Uly teńiz Kaspııdegi bekire tektes balyqtyń barlyǵy kóktemde Aq­jaıyqtyń teńizge quıar saǵasyna kelip ýyl­dy­ryǵyn shashady. О́ıtkeni osy tusta Jaıyq­tyń sýy Allanyń qudiretimen erekshe taza bo­la­dy eken. Sondyqtan da kúni keshege deıin Jaıyq­tyń saǵasy kóktemde shúpir­le­gen ba­lyq­qa syımaı ketetin. Qazir bekire aýlaý birshama tó­mendep ketti, tipti qyzyl balyqtardyń múl­dem joıylyp ketý qaýpi bar. Qaıtpek kerek? Búgingi tańda Qazaqstan memleketi Atyraýdaǵy balyq sharýashylyǵyna qatysty keshendi joba­ny iske asyrýǵa kiristi. Atyraý qalasynan 7 sha­qyrym jerdegi Erkinqala eldi mekeninde 85 tonna baǵaly balyq pen 500 kılo qara ýyl­dy­ryq óndiretin bekire ósirý jáne onyń ónim­derin óń­deı­tin taýarly-bekire fermasy sa­ly­nyp, qu­ry­lysy aıaqtalýǵa jaqyn. Bul balyq fer­ma­sy­nyń qasynan bolashaqta balyqtyń jemin da­ıyn­daıtyn, shabaqtar ósiretin, balyq óń­deıtin jáne qara ýyldyryq daıyndaıtyn birneshe zaýyt sa­lynady. Mamandardyń aı­týyn­sha mun­daı balyq sharýashylyǵyna arnal­ǵan aýqym­dy óndiris orta­lyǵy kúlli TMD elderinde joq kórinedi. Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen Astana qalasy uıytqy bolǵan «Jasyl beldeý» baǵdar­la­masyn Atyraý oblysy da jan-jaqty qolǵa aldy. Osy ıgi sharaǵa baılanysty oblys ákimi Bergeı Rysqalıev oblys ekologııasy men eldiń densaý­ly­ǵyna baılanysty tyń derekterge qurylǵan aý­qym­dy maqala jazyp («Atyraý» gazeti №57) ha­lyq­ty osy jańa jobaǵa qatysýǵa shaqyrdy. Maǵan bul maqalanyń aıyryqsha unaǵan tusy avtordyń «jaýyrdy jaba toqymaı» Atyraý oblysynyń búgin­gi ekologııalyq aýyr ahýalyna ashyq ta naqty jazýy. Maqalada kóńil bóletin mynadaı naqty derek bar: «Oblysta negizinen munaı tabıǵı radıonýklıdter: ýran, radıı, torııden quralǵan radıa­sııa­lyq fon ondaǵan ese artyq radıoaktıvti 275 ýchaske bar ekeni anyqtaldy. Sonymen qatar, sý basseıni­niń lastanýy – aı­maq­taǵy eń ótkir problemanyń biri. О́zen taban­dary tazalaýdy óte qajet etedi», deı kelip, qor­shaǵan ortanyń lastanýy jergilikti turǵyn­darǵa qa­laı áser etedi degen ózekti suraqqa bylaı jaýap beredi: «Júrgizilgen zertteýler boıynsha, oblys­taǵy allergııalyq rınıt aýrý­larynyń deńgeıi res­pýblıkalyq kórsetkish­terden joǵary tur. Má­selen, 100 myń turǵynǵa shaqqanda aller­gııa­lyq rınıt aýrýy 2009 jyly res­pýblıkalyq kórset­kishte 500-di kórsetse, bizdiń oblysta 1100-ge jetken. Júrek, qan-tamyr, qan qysymy aýrýlary da birneshe esege artyp otyr. Eń ókinishtisi, jas sábılerdiń shetineýi azaımaı, óli týǵan náres­te­lerdiń, sondaı-aq 1 jasqa deıingi balalar ólimi ósip otyr. Urpaq­ty dúnıege ákeletin analardyń saýlyǵy da óte nashar. Sondaı-aq, oblysta qaterli isik aýrýlarynyń túri kóbeıip, 2009 jyly olardyń sany 648 bolsa, 2010 jyly 687 adam tirkelgen. Aýrýlardyń ishinde ókpe ragy – birinshi orynda, ekinshi orynda – asqazan joldarynyń ragy, úshinshi orynda – asqazan ragy jáne onkologııalyq aýrýlarmen aýyratyndardyń arasynda áıel adamdar da az emes. Odan basqa júıke júıeleri, baýyr, búırek, asqazan, tynys joldary aýrýlary azaımaı otyr», − dep oqyrmandar nazaryn asa kúrdeli máselege aýdarady. Osy maqalanyń ózegine aınalǵan «Jasyl beldeý» baǵdarlamasy kim-kimdi de jaıbaraqat qal­dyr­masa kerek. Ásirese Atyraý oblysynyń ákimi tabı­ǵaty kók jelek pen gúlzarǵa jutań qo­ńyrqaı ólkeni qoldan kógaldandyryp gúlden­dirý úshin buryn-soń­dy bolmaǵan tyń joba – aldaǵy on jylǵa kógal­dandyrý baǵdarlamasyn jasap, tikeleı ózi kirisip otyrǵany búkil halyq qoldaýǵa tıis uly shara. Sonaý toqsanynshy jyldardyń basynda «Te­ńiz­shevroıl» birlesken kásipornyn quryp, El­basymyz Nursultan Nazarbaev shetel ınves­tı­sııasyn tartýǵa batyl sheshim jasaý arqyly el ekonomıkasyn damytýdyń sara jolyn tapqanyn búginde álem moıyndap otyr. Sonyń aıqyn bir dáleli munaıly ólke Atyraýdyń táýelsizdik al­ǵan jıyrma jyldyń ishinde jan-jaqty damyǵan ǵajaıyp ólkege aınalýy. Mereke QULKENOV.