Ulttyq kitap palatasy jáne onyń aqparattyq keńistiktegi róli

Elimizdiń aqparat keńistiginiń úzdiksiz damýyna óz úlesin qosyp kele jatqan mekemeniń biri – Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq memlekettik kitap palatasy. 1937 jyly quryldy. Kitap palatasynyń mindeti baspa shy­ǵar­malarynyń jınaqtalǵan bıblıogra­fııa­syn jasaý. Bıblıografııa grektiń “kitap jazý” degen sózinen shyqqan. Bıblıon – kitap, grafo – jazamyn degendi bildiredi. Bizdiń dáýirimizge deıingi V ǵasyrda Grekııa­da kitapty kóshirip jazatyn adam­dardy bıblıograftar dep ataǵan. Erte zamannan bıblıograf mamandyǵy joǵary baǵalanyp, qurmetti mamandyq retinde esep­­telgen. Sebebi, kitap kóshirip jazý úl­ken saýat­ty­lyqty, uqyptylyqty, sony­men birge sándi jazýdy talap etken. Kóne ǵasyr ótkennen keıin kóp ýaqyt bıblıografııa termıni qoldanystan shyǵyp qaldy. Tek XVII ǵa­syrdyń birinshi jar­ty­synda fransýz ǵalymdary áde­bıetter tizimi degen sóz­diń ornyna bıblıografııa sózin paıdalana bastaǵan. Ulttyq memlekettik kitap pa­la­tasy elimizde shyǵarylǵan bar­lyq baspa ónimderin jınaqtap, baspasóz muraǵatyn qurý arqyly, halqy­myz­dyń rýhanı, mádenı qun­dylyq­ta­ryn qalyptastyrý já­ne bola­shaqqa jetkizý isinde ma­ńyzdy sharalar jasap otyr. Qazirgi kezde baspasóz muraǵatynda 5 mıllıon danadan astam baspa ónimderi saqtaýly. Kelip tús­ken mindetti danalar arqyly baspasózdiń ǵylymı bıblıografııasyn, statıstı­ka­syn jasap, baspa isin d­a­my­týda usynystar, memlekettik, ǵylymı-zertteý orta­lyq­tarynyń suraýy bo­ıyn­sha, tematıkalyq, dá­lel­de­melik, gonorarlyq anyq­ta­malar daıyndaıdy. Alaıda, Qazaqstan bú­gingi tańda kitaptyń da­mýy men oqylýy jaǵynan so­sıologııalyq zertteý ny­sa­nyna aınalmaı otyr. Bul baǵytta zertteý jumy­syn júrgizip jatqan eshqandaı mekeme joq. Osy jáıtti eskere kele, barlyq bas­pa­sóz ónimderin jınastyryp otyrǵan Kitap pala­tasynan “Kitap sosıologııasy jáne oqylýy” ortalyǵyn ashý qajet­ti­lik­ten týyp otyr. Ortalyqtyń negizgi mindeti – búgingi urpaq­tyń tarıhı zerdesin oıatýǵa, ulttyq sana-sezimin ushtaýǵa septigin tıgizý, qandaı kitapqa suranys bar ekendigin zertteý, respýblıka­nyń qaı aımaǵynda qan­daı kitap kóp oqyla­tynyn anyqtaý. Mun­daı zertteýler shetel av­torlarynyń ǵy­lymı jáne kórkem áde­bıetterin qazaq tili­ne aýdarýda óz nátıjesin beretini sózsiz. Qazaqstanda baspasózge baı­la­nysty birde-bir ǵylymı-zertteý ıns­tı­týty joq ekenin eskere otyryp, Kitap palatasy­nyń rólin arttyrý ýaqyt talaby. Baspasóz ben bıblıografııany bólip qaraýǵa kelmeıtinin eskere otyryp, baspasózdiń mu­r­aǵat qoryn, stastıstıkasyn, ǵylymı bıb­lıo­gra­fııa­syn, sosıologııasyn, oqylýyn, ta­ralýyn barlyǵyn bir jerge toǵystyratyn ýaqyt jetti dep esepteımin. Al endi baspasóz bıblıografııasy qa­laı jiktelip jasalady, qandaı daıyndyq jol­darynan ótedi desek, Qabyldaý jáne baqy­laý bólimine kelip túsken mindetti danalar memlekettik tirkeýden ótkennen keıin “Statıstıka» bólimine túsedi. Ol bó­limde baspa­sóz ónimderiniń statıstı­ka­lyq málimetteri alynyp, jyl aıaǵynda “Qa­zaqstan Respýblı­kasy baspasóziniń statıs­tıkasy” kórsetkishi shyǵarylady. Statıs­tı­kalyq málimetterden ótkennen keıin baspasóz ónimderiniń mindetti danalary memlekettik bıblıografııa bólimi­ne túsip, ol bólimderde orys jáne qazaq tiline su­ryptalyp ǵylymı bıblıografııasy jasa­la­dy. Respýblıkamyzda shyqqan kitaptar, kitapshalar, avtoreferattar, (respýblı­ka­nyń tapsyrmasymen shetelde shyqqan kitaptar da osynda) aı saıyn eki tilde basqa da jınaqtarda “Gazet maqalalarynyń shejiresi” – «Letopıs gazetnyh stateı» degen ataý­larmen jarııa­la­nyp, respýblıka kitap­ha­nalaryna tara­ty­lady. Resenzııalar kórset­ki­shi – bul respýb­lıkadaǵy baspasózge jarııa­lanǵan resenzııa­lar­dyń kórsetkishi. Jylyna eki ret shyǵary­lyp turady. «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń merzimdi jáne jalǵaspaly basylymdar» shejiresinen oqyrman res­pýblıkadaǵy bar merzimdi basylymdardyń ti­zi­mimen tanysa ala­dy. Qazaqstan týraly «Kazahstanıka» kó­r­set­­kishi (ár toqsan sa­ıyn shyǵatyn aqpa­rat­tyq basylym) oqyr­man­darǵa TMD elderi men shet el bas­pa­sózinde jarııalanǵan elimiz­diń ekono­mı­ka­syna, tarı­hy­na, saıası, mádenı ómirine baı­lanysty maqa­lalar men ádebı shyǵar­malar jaıynda, Qazaqstan avtor­lary­nyń sol elderde jarııa­lanǵan shyǵarmalary­nyń aýdarmalary týra­ly maǵlumat beredi. Sondaı-aq, kelip túsken barlyq kitap­tardyń, jýrnal, gazet maqalalarynyń, Q­a­zaqstan týraly shet elderde shyqqan ma­qalalardyń kartotekalary anyqtama-bar­laý bóliminde jınaqtalyp, ortalyqtan­dy­ryl­ǵan baspasóz katalogy uıymdastyr­y­lady. Bar­lyq bólimnen bıblıografııalyq óń­­deý­lerden ótken soń mindetti danalar mu­raǵat qoryna ótip, máńgilik saqtalýy úshin otan­dyq baspasóz muraǵatyna jınas­tyrylady. Baspa isimen aınalysatyn barlyq mekemeler Kitap palatasynda tirkelip, ár bas­paǵa halyqaralyq kod belgilenedi. 2010 jyl­ǵy Kitap palatasynyń elektrondy baza­synda tur­ǵan málimet boıynsha, Qa­zaq­standa 282 baspa jáne baspa isimen aı­nalysatyn mekemeler tirkelgen. Onyń ishin­de jar­ty­syna jýyǵy elimizdegi jo­ǵary oqý oryn­dary, ǵylymı-zert­teý mekemeleri jáne bas­qa da kásiporyn­dar. 2010 jyly Kitap pala­tasy 67 167 dana baspa óniminiń tegin mindetti danalaryn qa­byl­dap alǵan. Onyń 4,364-i kitap, qalǵany jýrnal jáne t.b. jalǵaspaly basy­lymdar­dyń mindetti danalary. Kitap palata­synyń statıstıka­lyq málimetine júginsek, Qazaq­stan­daǵy baspa júıesi jaqsy qarqyn­men damyp kele jatqa­nyn kóremiz. Keıingi jyl­dary tek Astana men Almatyda ǵana emes, Qa­zaq­stannyń aımaqtyq qalalarynan da jaqsy baspalar ashylyp, sapa­ly kitaptar shy­ǵaryp ja­tyr. My­saly, Pavlodardan NPF EKO, JShS Arman-PV baspa­lary, Kók­she­taý­dan «Keleshek – 2030» JShS baspasy, Qostanaıdan «Kostanaıskıı pechat­nyı dvor», «Shapaq» bas­pasy, Tarazda «Senim» baspasy, Qa­ra­ǵandyda «ARKO» JShS, Qyzyl­or­da­da «Tu­mar» baspa­sy, Shymkentte «Ǵa­syr-Sh», «Jebe», «Or­dabasy», «Nur­ly beı­ne» bas­pa­laryn atap aı­týǵa bo­lady. Barlyq aımaq­taǵy baspalar Kitap palatasy­men tyǵyz shy­ǵar­ma­shy­lyq baı­la­nys jasap, mindetti dana­laryn úne­mi jiberip turady. Ulttyq memlekettik kitap palatasy jy­­­lyna 65-70 myń da­na baspasóz ónim­deri­­niń min­detti da­na­laryn qa­byldaı­dy. Qa­zaqstan Res­­pýb­lı­ka­synyń ǵy­ly­­­mı bı­b­lıografııa­syn, sta­tıs­­­­tıkasyn jı­­­naı­tyn birden-bir ǵy­­lymı mem­lekettik me­ke­me bol­ǵandyqtan, Kitap palata­sy Qa­zaq­­stan­nan shy­ǵa­tyn bar baspa ónimin jınaý­ǵa jáne sol rýhanı baılyǵymyzdy máńgilikke saqtaýǵa mindetti. Kitap palatasy – Qazaqstan Respýb­lı­ka­synan shyǵatyn bar baspa ónimderin retteıtin memleketaralyq standarttar men ult­tyq standarttardyń talaptaryna saı baspasóz ónimderin baqylap otyratyn da memlekettik mekeme. Kelip túsken bar baspa ónimderi stan­darttar boıynsha tekserilip, syn-eskert­pe­leri der kezinde habarlanyp otyrady. Palata Mınıstrler Kabınetiniń 6 sáýir 1993 jylǵy №270 qaýlysyna sáı­kes, úsh ha­lyqaralyq ortalyqqa múshe bo­lyp, ha­lyq­aralyq qarym-qatynastar júr­gize­di. Olar ISBN (Internatio­nal book sustem number) orta­lyǵy Londonda, ISSN (Inter­national standart serial numberinq) ortalyǵy Parıjde, ISMN (International Standard Music Number) ortalyǵy Berlınde. Ústimizdegi jyly arnaýly qujat bo­ıyn­sha 74 jyldyǵyn atap ótkeli otyrǵan Kitap palatasynyń ótkenine kóz salsaq, osyn­daı ıgi isterin kóremiz. Árıne, ony alda bas­pa­sózdiń tarıhyn, ǵylymı bıblıografııa­syn jasaýda qyrýar jumystar kútip tur. Qońyr MUQATAEVA, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Qazaqstan Respýblıkasy Baspa jáne polıgrafııa isiniń qaıratkeri.