Foto: style.rbc.ru
Keshendi tekserýden ótýshilerdiń kóbeıgeniniń bir sebebi – onkologııalyq, júrek-qan tamyrlary aýrýlary, qant dıabeti sııaqty áleýmettik mańyzy bar dertterdi erte anyqtaýǵa baǵyttalǵan tekserýlerdiń tegin usynylýy bolsa kerek.
Taǵy bir aıta ketetin jaıt, 2025 jyly skrınıngtik tekserýler boıynsha buıryqqa ózgerister engizilip, adamdardyń ómir súrý uzaqtyǵynyń artýyna baılanysty tegin skrınıng 76 jasqa deıin uzartylǵan (buryn 70 jasqa deıin júrgizilgen). Bul da skrınıngtik tekserýler boıynsha adamdar sanyn ulǵaıtyp otyr.
Mysaly, Astana qalasy ákimdiginiń «№8 qalalyq emhana» sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy (ShJQ) memlekettik kommýnaldyq kásiporny (MKK) boıynsha sońǵy 3-5 jylda profılaktıkalyq tekserýge júginetin azamattardyń sany aıtarlyqtaı (35-40%) artqan. 2025 jyly barlyq skrınıngtiń jalpy 6 túri boıynsha 30 000-ǵa jýyq adam tekserýden ótken. Bul – turǵyndardyń óz densaýlyǵyna degen jaýapkershiliginiń artýy ǵana emes, aqparattyq-túsindirý jumystarynyń, ıaǵnı skrınıngke shaqyrý jumystarynyń oń nátıjesi.
Al, erte satysynda anyqtalatyn syrqattardyń sany boıynsha atalǵan emhanada kórsetkish 2024 jylmen salystyrǵanda 2025 jyly 2 ese artqan. 2025 jyly 500-ge jýyq naýqas erte anyqtalsa, sonyń 20-dan astamy onkologııalyq aýrýlar boıynsha eken. Eń jıi anyqtalatyn aýrý túri – arterııalyq gıpertenzııa, ıaǵnı, qan qysymynyń joǵarylaýyna baılanysty syrqattar. Al onkologııalyq aýrýlardyń ishinde eń jıi anyqtalatyny – kolorektaldy obyr jáne sút bezi obyry.
Kóbine 50 jastan asqan adamdar profılaktıkalyq tekserýlerge basqa jastaǵylarmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı belsendirek qatysady eken. Sirá, bul jastaǵylar profılaktıkalyq tekserýdiń mańyzdylyǵyn basqa jastaǵylarmen salystyrǵanda áldeqaıda jaqsy uǵynǵan.
Al, skrınıngtik tekserýden ótýge erlermen salystyrǵanda kóbine áıel adamdar belsendi. Er adamdar múmkin jumysbastylaý bolǵandyqtan shyǵar, emhanaǵa jıi júginbeıdi. Oǵan qosa, áıelderge arnalǵan skrınıng túrleri kóbirek, sodan da bolar, áıel adamdardyń sany basymyraq.
«Biraq 2025 jyly er adamdarǵa arnalǵan jańa skrınıng túri engizildi. Bul − mı-qan aınalymy júıesi aýrýlaryn erte anyqtaýǵa arnalǵan skrınıng. Munda 50 jastan 76 jasqa deıingi er adamdar tekseristen óte alady. Bizdiń emhanada skrınıngke shaqyrylǵan azamattardyń naqty 70-80%-y keledi dep aıtýǵa bolady. Biraq pasıentterge birneshe ret túsindirý arqyly skrınıngtik tekserýler boıynsha barlyǵyn 100% qamtımyz», deıdi atalǵan emhananyń profılaktıkalyq medısına jáne áleýmettik-psıhologııalyq kómek bóliminiń meńgerýshisi Janerke Nurahmetova.
Zertteýler kórsetkendeı, jalpy respýblıka boıynsha semizdik, 2 tıpti qant dıabeti, gıpertonııa sekildi sozylmaly dertter jasaryp bara jatyr. Bul árıne alańdatar jaıt.
«Bizde dıabet jáne gıpertonııa boıynsha naýqastar sany jyl saıyn artyp keledi. 2024 jyly arterııalyq gıpertenzııamen 123 adam anyqtalsa, 2025 jyly olardyń sany 354-ke jetken. Al qant dıabeti boıynsha 2024 jyly 37 naýqas bolsa, 2025 jyly olardyń sany 79-ǵa jetken. Iаǵnı, 2 ese kóbeıgen. Atalǵan dimkás jandardyń jas qurylymynda ózgerister baıqalady, biraq kóbine 50 jastan asqan turǵyndarda jıi kezdesedi. Bundaı syrqat túrleriniń paıda bolýyna sebep bolatyn eń negizgi jáne qarapaıym qaýipti faktorlar qataryna – durys tamaqtanbaý, tuzdy, tátti ónimderdi artyǵymen qoldaný, shylym shegý ádeti enedi. Jastardyń, tipti eresekter arasynda da elektrondy temeki shegý sánge aınaldy. Olardyń ıisi bilinbegenimen, kádimgi temekiden aıyrmashylyǵy joq, quramyndaǵy zattar da uqsas, aǵzaǵa tıgizetin qaýiptiligi de deńgeıles. Sonymen qatar sportpen shuǵyldanbaý jáne az qımyldaý da qaýipti faktorlar», deıdi J. Nurahmetova.
Taǵy bir aıta ketetin jaıt, áıel nemese er adam bolsyn, jas ereksheligi sáıkes kelse, jylyna bir ret skrınıngtik tekserýden ótýge mindetti, ıaǵnı, profılaktıkalyq tekserýlerden ótý qoljetimdi.
«Buǵan aldyn ala jazylýdyń qajeti joq. Emhanaǵa kelgende tıisti kabınetke, mysaly, áıelderdi qaraý nemese skrınıng kabınetine kelip, kezek boıynsha aldyn ala jazylýsyz óte alady. Bizdiń emhanamyzda kadr tapshylyǵy joq, bolǵan emes. Emhana tańǵy 08:00-den keshki 20:00-ge deıin jumys isteıdi. Sondyqtan turǵyndar jumys ýaqytynda kele almasa, jumystan keıin de kelip qarala alady. Aldyn ala onlaın jazylýdyń da qajeti joq. Dárigerlerge jazylý birinshi kezeńde meıirgerlerden ótkennen keıin emhana tarapynan júrgiziledi. Iаǵnı arnaıy skrınıng boıynsha grafıkter bólingen, beıindi mamandarǵa jazýdy bizdiń mamandar júzege asyrady. Sol arqyly pasıentter ári qaraı tekserýden óte alady. Iаǵnı barlyǵy jeńil ári qoljetimdi», deıdi Janerke Berikbaıqyzy.
Atalǵan emhanada arnaıy bekitilgen normatıv boıynsha (jas ereksheligine baılanysty) barlyq qajetti skrınıngterden turaqty túrde tolyq ótip júrgen Gúlmıra Qarabalaevanyń aıtýynsha, jalpy skrınıngke 2 aı ýaqyt berilgen, onyń ishinde qan taldaýy, onkologııalyq skrınıngter, elektrokardıogramma, mammografııa (áıelderge) bar.
«Tekserilý barysynda menen aıtarlyqtaı aýrý belgileri bilinbedi. Degenmen, eń alǵashqy meıirgerdiń tekserisinde kóz qysymynyń kóterilýi baıqalǵandyqtan oftalmolog dáriger qarady, biraq eshqandaı aýytqý anyqtalmady. Al, tekserýge meıirgerler usynǵan nusqama boıynsha qan taldaýlaryna daıyndalyp kelseńiz bolǵany, týyndaıtyn odan basqa qıyndyq joq», deıdi ol.
Onyń aınalasyndaǵylardyń kóbi jumysbasty bolsa da, qurbylary skrınıngterden ótip turady eken, bul da onyń turaqty tekserilýge beı-jaı qaramaýyna bir sebep.
«Meniń tanysym onkologııalyq aýrýmen aýyrdy, ol ýaqytyly qaralmaǵandyqtan syrqaty asqynýǵa deıin jetti. Sol jaıt – meniń osylaı profılaktıkalyq tekserýden turaqty ótip turýyma túrtki boldy, sodan beri 11 jyl, jyl saıyn merzimdi ýaqytym kelgende ýchaskelik meıirger arnaıy shaqyrady. Profılaktıkaǵa mán bermeıtin azamattarǵa aıtarym – aýrýdyń aldyn alý ony emdeýden áldeqaıda jeńil. Sondyqtan óz densaýlyqtaryna qazirden bastap kóńil bólý qajet», deıdi Gúlmıra Rysbaıqyzy.
Profılaktıka – tek medısınalyq emes, ekonomıkalyq kategorııa. Aýrýdy asqynǵan satysynda emdeý memleketke de, azamatqa da qymbatqa túsedi. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, aldyn alý sharalaryna salynǵan ınvestısııa uzaq merzimde densaýlyq saqtaý júıesine túsetin salmaqty azaıtady.
Bank sektory men iri kompanııalardyń qyzmetkerlerge arnalǵan korporatıvtik medısınalyq saqtandyrý baǵdarlamalary da profılaktıkalyq tekserýlerge degen yntany arttyryp otyr. О́ıtkeni, bul eńbek ónimdiligine tikeleı áser etedi.
Al, skrıngtik tekserýge qatysý kórsetkishiniń tómen bolýynyń eń birinshi sebebi – turǵyndardyń óz densaýlyǵyna jaýapkershilikpen qaramaýynda bolsa kerek.
Taǵy bir aıta ketetin jaıt, zańnamaǵa sáıkes jalpy kóp jaǵdaıda skrınıngtik tekserýden ótýge 2 kún arnaıy demalys beriledi. Biraq keıbir turǵyndar jekemenshik mekemede eńbek etetindikten basshylyǵy tarapynan ruqsat berilmeýi múmkin nemese qosymsha tabys tabý maqsatynda jumys istep júrýi múmkin. Iаǵnı azamattardyń skrınıngtik tekserýden ótýge kelmeýiniń bir sebebi – turǵyndardyń jumysbastylyǵy.
Zertteýler kórsetkendeı, aýyl turǵyndarymen salystyrǵanda qala turǵyndarynda skrınıngten ótý kórsetkishi aıtarlyqtaı basymyraq. Bunyń negizgi sebebi – aýyl turǵyndary kóp jaǵdaıda óz densaýlyǵyna mán bermeýinde bolsa kerek. Kóbi dárigerge aýyrsyný paıda bolǵan kezde ǵana júginip jatady. Demek, negizgi másele ınfraqurylymda emes, densaýlyq mádenıetinde bolyp otyr.
Profılaktıkanyń taǵy bir mańyzdy baǵyty – vaksınasııa. Sońǵy jyldary ekpege qatysty ǵylymı negizdelgen túsindirý jumystary kúsheıip, qoǵamdyq ımmýnıtet uǵymy birtindep ornyǵyp keledi.
Profılaktıkalyq mádenıet – bir kúnde qalyptaspaıtyn qubylys. Ol otbasyndaǵy tárbıe, mekteptegi dene shynyqtyrý, aqparattyq saıasat, qoljetimdi medısına jáne jeke jaýapkershilik arqyly ornyǵady. «Aýyrmaıtyn jol izdeý» – jaı uran emes, ómir saltyna aınalǵanda ǵana qoǵam saýlyǵy nyǵaıatyny anyq.
