Bilimi tereń, parasaty beren

Synshy Saǵat Áshimbaev shyǵarmashylyǵy týraly oılar Ataǵynan at úrketin laýazymdy qyzmette júrgen kezinde ulttyń bolashaǵy, tildiń keleshegi, rýhanı qundylyqtardy saqtap qalý, qa­zaqy qalyppen urpaqty tálimdi etip tárbıe­leý máselesin ústemdigi júrip, úskirikteı uryp turǵan keńestik ıdeologııa tusynda da jas­qanbaı, azamattyq paryzy­myz ben qary­zymyz týraly qaımyqpaı oı qozǵap, ba­ry­myz qaısy, joǵymyz qane, bardy jar­qyratyp, joqty qaıtsek túgendeımiz dep otbasy oshaq qasynda, ne alaqandaı aýdı­torııa­nyń ishinde emes, teledıdar betinde jal­paq jurtqa jar salǵan, pikir uıym­das­tyrǵan, ony birimiz qoldap, ekinshimiz áliptiń artyn baqqanda óziniń erekshe talan­tymen, paıym parasa­tymen aıta alǵan asa kórnekti ádebıet synshysy, jalyndy pýblısıst, qoǵam qaı­ratkeri Saǵat Áshimbaev ekeni barshaǵa málim. О́zi ómirden erte ketse de artyna ólmes mura qaldyrǵan sol qarymdy qalamgerdiń taıaýda «Syn sym­baty» atty bir tomdyq kitaby jaryq kórdi. Kitapty paraqtap otyr­ǵanda danyshpan Abaıdyń: «Uzyn ómir ne berer, kórgen, bilgen bolmasa?» degen eki jol óleńi oıǵa oraldy. Jınaqtyń betasharyna qa­zaq ádebı sy­nynyń aıtýly ókili, akademık Muhametjan Qarataev­tyń súıikti shákirtin suńqarǵa teńep, kelbeti men ta­lantyn kelistire aıtqan «Syn­nyń sarap­shy sarbazy» degen maqalasy berilipti. Sá­keńniń tańdaýly maqa­lalary toptas­ty­rylǵan birinshi bólim  «Áde­­bıet múddesine adal­­dyq» dep atalsa, al aǵalary men zaman­dastary, qurmet tut­qan inileri jazǵan taldaý dúnıe­ler «Syn­shy murasyna taǵ­zym» degen bólimge jınaqtalypty. Synshyl oı sardarynyń bú­kil bitim-bolmysyn: «Qoǵam­dy qozǵaıtyn, adam sanasyn ózger­tetin tul­ǵalar bolady. Olar óziniń qatarynan, zama­ny­nan ozyq týady. О́tken ǵa­syr­dyń 60-80 jyl­darynyń ara­sy qazaq rýhanııatyna da­ryndy­lardy úıip-tógip-aq berip edi. О́kinishi, solar­dyń kóbiniń ǵumyry qysqa boldy. Orys áde­bıetiniń baǵyna týǵan Pısarev sekildi quı­ryqty juldyzdaı jarqyrap janyp, aǵyp tús­ken jaryqtary­myz­dyń biri – qazaq mádenıeti men ádebıetiniń damýyna, ulttyq sananyń ósýine úlken úles qosyp ketken asyldardyń biri – Saǵat Áshim­baev bolatyn», – dep tap basyp aıtqan kór­nekti ǵalym, belgili qoǵam qaıratkeri Myr­zataı Joldas­bekovtiń túıindi sózinen kóp jaıdy ańǵarýǵa bolǵandaı. Osy­laısha baǵa­lanǵan azamat synshynyń maqa­lalaryn zııaly qaýym ókilderi jaqsy bilgenmen, keıingi tolqyn tolyq habardar bolmaýy múmkin ǵoı. Sol sebepten de atyn estigen qalamgerdiń artynda qalǵan murasy qandaı eken, degendi ańǵartý úshin kitaptaǵy maqa­lalarǵa az-kem toqtala ketsek deımiz. Oıly jannyń qaı kezde de mánin tó­mendetpeıtin shyǵarmalaryn oqyp otyrsań tereń de tegeýrindi taldaýlar aldyń­nan shy­ǵady. О́zgeniń jazǵanyna pikir bildirý úshin óziń bilimdi bolýyń kerek. Bul turǵydan kelgende, segiz qyrly, bir syrly Sákeń qamshy saldyrmaıdy. Kitabynan búkil ádebıet álemi týraly: kimder ne jazdy, qaı jazýshydan qandaı qundylyq qaldy degendi kórip-bilip otyrasyń. Ol súıekti dúnıelerge pikir bildirgende atústi emes, týyndynyń túp-tamyryna deıin tereń­dep baryp, jetistigin jarqyrata kórsetip, olqyly­ǵyn oı salatyndaı etip dálelmen alǵa tartady. Aıtalyq, «Synshyl oı týraly syr», «Izdenis baǵdaryn barlaǵanda» degen eki maqa­lada ótken ǵasyrdyń 60-70-80 jyl­daryndaǵy ádebıet «maıdanyna» jan-jaqty taldaýlar jasaıdy. Qazaq ádebıetimen ǵana shektelip qal­­maı, álemdik órkenıetke erekshe úles qos­qan jazýshylardyń týyn­dylaryna da toq­ta­lady. Bir ǵana mysal, orystyń ataqty syn­shysy Belınskıı Pýshkındi Baıronmen, ne soń­ǵysyn aldyń­ǵysymen salystyrýdyń oǵash ekenin aıtqan. Sol sekildi biz bir kezderi N.Po­godınniń: «Áýezov – qazaqtar úshin ekinshi Abaı, biz úshin Shy­ǵystyń Sholohovy», degen sózine masat­tanyp, keýdelep júrgenimiz bar. Osyny keńes dáýiri dúrildep, Máskeý gýildep turǵanda alǵash ret Áýezov Shyǵystyń Sho­lohovy emestigin, bul kóńilge qonbaıtynyn, Áýezov Shyǵystyń óz uly, aǵat sózge al­dan­baıyq degen de Saǵat Áshimbaev bolatyn. Ol, ol ma, orys ádebıeti ózderiniń bastaý basyn «Igor polki týraly jyrdan» alyp, Sholo­hovtyń «Tynyq Dony­men» ushtastyrsa, Sákeń qazaq ádebıetiniń altyn tamyryn Orhon-Enıseı tas jazba eskertkishterinde jatqanyn aı­typ, ol pikirin Áýezovtiń «Abaı joly» epo­peıasymen astas­tyryp: «Bizdiń kórkem oı-sana­myzdyń damý tarıhy áriden bastalatyndyǵy zor maq­tanysh!» – deıdi. Qoǵamnyń kesiri men kesapatyn tap basyp jazǵan jazýshy shyǵarmasyna baǵa beretin adam – synshy. Synshynyń myqtylyǵy Ǵabıt Mú­sirepovtiń astarlap, tuspaldap aıtatyn tus­­taryna taldaý jasaǵanda aıqyn ańǵa­ry­lady. Tipti erekshe qanattanyp, daralanyp ketedi. Ásirese, qoǵamdaǵy jegiqurt kemshilikti kekesinmen kórsetetin jazýshynyń «Qas­qyrdy atqan qaısysy?» degen áńgimesindegi sýretkerlikti baıandaı kelip, meımanasy tasyǵan ǵalym, mınıs­trdiń beınesin lyqsyp tógilgen konıaktar arqyly qalamgerdiń aıtar oıyn jurtqa taıǵa tańba basqandaı etip jetkizedi. О́zi erekshe iltıpat tanytyp, áldeneshe ret oralyp ma­qala jazǵan uly tulǵanyń shy­ǵarmashy­lyǵyn jan-jaqty taldaǵan «Ǵ.­Mú­sirepov tý­raly trıptıh» atty úsh bó­limnen turatyn ártúrli formada jazylǵan eńbekten úırener úlgi, alar taǵylym az emes. 1972 jylǵy júr­gizilgen suh­batta Sákeńniń: «Ana tilimizdiń búgini men bola­shaǵy týraly ne aıtar edińiz?» degen suraǵyna sóz zergeri: «Biletin fılosoftar til bar jerde ǵana oılaý bar desedi. Ras sóz. «Til degenimiz, oılaýdyń tikeleı kórinisi» de­gen ǵu­lama Marks sózi bárimizdi de ta­byn­dyrady. Osy tóńirekte oılanyp qarasaq, qazaqtyń da oılaý dárejesi eshkimnen kem emes. Olaı bolsa, onyń tili de asa baı, shalqar til. Túıindep aıtsaq, tilden asqan baılyq joq, tilden bıik asqar joq. Tilden tereń teńiz joq», – deıdi. Dýaly aýyzdan shyqqan sóz ǵoı bul, túbi halyqqa kerek dep nemqu­raıdylyq tanytpaı jazyp alǵan syn­shynyń zerdeliligine osy jerde bas ıesiń. Saǵat aǵamyz Ǵabeń týraly emirene, búkil shyǵarmasynyń ishine tereń ene otyryp, tebirene jazypty. «Adam balasy saǵynysh pen muń­nan aırylǵan jerde bárinen aırylady» degen A.Chehov sózin mysalǵa alyp, qalamgerdiń qazaq­tyń tabı­ǵatyna tamsa­nyp: «Bizdiń kópshi­ligi­mizdiń janymyz ańshy, ózimiz ańshy emespiz. Bizdiń jan-tánimiz dala balasy ekenimizdi umyt­tyrmaıdy. Bizdiń ańshyly­ǵy­myzdyń ózi ý-shýy, ıis-qo­ńysy joq taza dalany sa­ǵynýmen baıla­nys­ty ekeni daýsyz. Mysaly, men ózim 70 jasqa tol­ǵansha bir ret ký­rort­qa barǵan emespin. De­malys­tarymdy ylǵı dalada, ózen-kól jaǵa­syn­da ótkizýshi edim», degen tusyn dáıekke alyp, asyl aǵasy óziniń aldyndaǵy alyp­tardy qalaı saǵynatynyn, eske túsi­retinin, «Qaıran Qalı­bek! Qaı­ran Qalekeń!» degen sát­terin my­salǵa alady. Ekeýara áńgimede: «О́z zamanyn­daǵy rýhanı kesapat ataýlyǵa eń aldymen jazý­shylardy ja­ýap­qa tartý kerek», – degen G.Mann sózin nazarǵa ustap, ózderine artylǵan ar júginiń jeńil emestigin bir sát te oıdan shyǵarmaı, kóńilden són­dirmeı qazaqtyń jaq­sy­lyǵy men áttegen-aılaryn qozǵaıdy. Sony qaıtsek túzeı­miz, túzý jolǵa salamyz deıdi. «Tanymadyq, jarymadyq jaqsyǵa bir irgeli», – dep Abaı aıtpaqshy, Ǵabıt Músirepovtiń áńgime ústinde qolamtadaı qozǵaǵan myna bir tolǵaqty sózi, ajyrap bara jatqan ata saltty eske túsiredi. Oqyp kórelik: «Muhtardyń kózi tirisinde bórige tán búlinýshilik degen aqylyń­nan aljastyrar «aýrý» joq edi! Jaryqtyq, Muhtar tiri bolsa, osy búgingi kóbimiz kóbikteı kópirip sóılemes edik-aý!» – degen ókinishi bul kúnderi kúsheıip ketti-aý! Al sol kezde bas­talǵan kesel kitap oqymaý týraly Abaısha «jarly emespin, zarlymyn» dep: «Ja­qynda mynaý Abaı men anaý Fýrmanov kósheleriniń buryshyndaǵy kitap dúkenindegi satýshy qyz: – Aǵaı, Muhtar Áýe­zovtiń myna tomdary jat­qaly kóp boldy, eshkim almaı jatyr, – degenin estigende, sóredegi Áýe­zov tomdaryn kórgende kirerge qara jerde tesik bolmady. Muhtar Áýezov jamandy­ǵynan ótpeı jatqan joq, bizdiń jamandyǵymyzdan bizge jetpeı jatyr. «Qaıran til, qaıran sóz – nadanǵa qadirsiz», – degen Abaı sózi oıyńa túsedi. Adam jany nege uqsas bolsa, soǵan ańsary aýyp turady. Osy kúni ańsary aǵashqa aýǵan, úıine aǵashtan «barrıkada» jasap jatqandar az emes. Solar «jýrnalnyı» stolynyń bir aıaǵy shyǵyp ketse, jany qosa shyǵyp keter edi, al úıinde Muhtar Áýezovtiń tomdary joq ekendigine qysylmaı, qym­synbaı-aq turyp jatady. Mundaılar týraly Abaı: O da – qudaı pendesi, Túspeı keter deımisiń? Táńiriniń qurǵan tezine? – degen ǵoı. Basqa ne aıtamyz. Mundaıda taǵy da Abaıǵa júginip, kóńil jubatamyz. «It marjandy ne qylsyn» degen sóz bar, Sáýlesi bar jigitter bir oılanar», – degen danyshpannyń sózderin qaı­ta­laǵymyz keledi. Osy kúni jurttyń bári ózin «sy­rymen emes syrtymen» ıntellıgent sa­naıdy, al men óz basym úıinde, úıiniń qaq tórinde Muhtar Omarhanulynyń on eki tom­dyǵy ne sońǵy jıyrma tomdyǵy joq qazaq balasyn azamat sanamaımyn, olardy esh ýa­qytta da ıntellıgent dep eseptemeımin, basqa­myzdy satyp almaı-aq ta, oqymaı-aq ta qoı­syn, Muhtardy oqymaý sumdyq emes pe» – degen ashýly sózin aıtyp, búginde kóbimizdi tolǵan­dyryp, arty qalaı bolar eken dep oılandyryp júrgen máseleni kóregendikpen aıtyp ketipti. «Seksenge kelgen meni dál bú­gingi tańda kárilik emes, adamgershilik pro­blemasy selkildetip otyr. Tehnı­kalyq progreske bárimiz de rızamyz, osylaı rıza bolyp júrgende nravstvennyı progress jaǵy, ıaǵnı ar-ojdan, adamgershilik, baılyǵymyz tym or­taıyp bara jatqan joq pa?! ...«baılyq qýǵan jerde baqyttyń basy qısaıady», «dúnıege qumar­lyq jeńgen jerde – adamǵa degen súıis­penshilik jeńiledi, aqylǵa degen súıispenshilik jerlenedi», – degen ataqty fılosof Salıýs­kıı­diń sózderiniń týralyǵyna kózim ábden jetti», dep­ti Ǵabeń suhbattyń sońynda. Al syn­shy: «Meni qatty alańdatatyn nárse dú­nıe­qońyzdyq, alarmandyq, qanaǵatsyzdyq, kór­seqyzarlyq, ózim­­shildik degen páleler. Osy­­larmen aǵaıyndas baqtalastyq, shen­qumarlyq, taǵysyn taǵy jáne bar. Bul jıirkenishti qubylystar etek alǵan jerde azamattyq sezim men adamgershilikke, su­lýlyqqa nuqsan kelmeı qoımaıdy», dep jazý­shy oıyn jalǵastyrady. «Asyl sózdi izdeseń, Abaıdy oqy, erinbe. Adamdyqty kózdeseń, Jattap toqy kóńilge»,  dep Sultanmahmut Toraıǵyrov aıtpaqshy, da­nysh­pan Abaıǵa Sákeń áldeneshe ret oralyp, aqynǵa ımandaı uıyp, til úıirer tiline, taǵy­lymdy tálimine tereń taldaýlar jasaıdy. Sol taldaýlarǵa kóz júgirtip otyrǵanda qyl-qy­byr­dan jan saraıyń tazarady. Abaıdy oqy, aǵaıyn, adaspaısyń degen synshy úni qulaqqa keledi. «Aqyn janyn jabyrqatqan jandar», degen maqalasynda Saǵat Áshimbaev: «Bul kúnde adam­­dy emes, maldy syılap, Árkim-aq oryn berdi oǵan tórden», degen uly aqynnyń: «Eger meniń ishimdi jaryp kórseń, Jylaýyńdy umy­typ, shoshyr ediń» dep jany kúızelgende bar shyndyqty jaıyp salǵanyna ózegi órtenip: «Qandaı aýyr sóz! Mine, sodan beri júz jylǵa taıaý ýaqyt ótipti. Osy ýa­qyt ishinde... Abaıdyń ja­nyn janshyǵan jaram­syz jaı­lardan arylyp boldyq pa?! Shynyńyzdy aıtshy?!» – deıdi. Otyz jyl buryn qoıylǵan osy suraqtyń jaýaby tabylyp, alań kóńil jaıdary kúıge tústi me? Kúıki tirlik ońaldy dep batyl túrde aıta alamyz ba? Ekinshi bólim joǵaryda aıtqa­nymyzdaı, Myr­zataı Joldas­be­kov­tiń «Zamanynan ozyp týǵan» atty taldaý maqalasymen ashy­lypty. Ardaqty aǵasy asyl inisi týraly oı terbegende, ony Han Táńiriniń topshysy erte qataıǵan tastú­le­gine teńeıdi. «Ult namysy degende janyn salatyn, kókiregi qars aıyry­la­tyn. Akademık Zeınolla Qabd­o­lov­sha aıtsaq: «minezi men mú­sini, maz­muny men pishini, bol­mysy men bitimi bólek edi. Saǵat ekiniń biri emes, biregeı edi. Aq tileýi el ústinde júretin. Izdegeni – izgilik, jaqsylarǵa janasa júre­tin», deıdi. Jazýshy Uzaqbaı Dospanbetov qysqa ómirde qyrýar mura qal­dyrǵan Sákeń eńbekterin saralaı kelip, ót­ken ǵasyrdaǵy qa­zaq zııa­lylarynyń ishinde ult úshin eleýli eńbek etken Ilııas Omarov týraly bilip jazǵan­da­ryna rıza­ly­ǵyn tanytyp, kúni keshe ómir­den ozǵan jyr jampoz­darynyń biri, talan­tyna qaraı tóńiregine qoıar talaby eren О́te­jan Nur­ǵalıev ekeýiniń ara­syn­daǵy syzat túspegen shyǵar­mashylyq baıla­nys týraly oı terbepti. Syn áleminiń Saǵat Áshim­baevtan keıingi belgili ókil­deriniń biri Ba­qyt Sarba­lauly tetelesi týraly tebirene sóı­leıdi. Syn jazýdyń syr-sıpa­tyna úńilip, jazý­shy­lardyń shy­ǵar­masy týraly pikir jazý úshin tórt qubylań túgel, oıyń ozyq, boıyń bıik turý kerektigin meńzeıdi. Bul turǵydan kelgende, Saǵattyń ár sózi, aıtqan tujyrymy bolat qazyqtaı myq­ty qaǵyla­tynyn, daý týa qalsa, aıtar ýáji daıyn jú­retinin naqty mysaldarmen dálel­deıdi. Sony­men qatar, ol zaman­da­synyń qaırat­kerligin de qadir­leıtinin alǵa tartyp, «... Saǵat Áshimbaev al­daǵy ýaqytta da qazaq áde­bıetiniń shynaıy ól­shemi – sergek Saǵaty, týǵan ala­shy – áleý­metiniń órkeni – Saǵat Hany bola beredi», dep sóz aıaǵyn túıedi. Professor Janǵara Dádebaev synshynyń ómir jolyna toqtalyp, sýretkerlik, azamat­tyq týraly pikirlerin sarap­taıdy. О́zi de kezinde syn jazǵan, jazýshy Turlybek Máme­seıit Saǵat­taı týma talanttyń synshyl oıy týraly oı órbitip, qazaq synshy­larynyń eń­bekteri men onyń maqa­la­la­ryn ushtastyryp taldaýlar jasaıdy. Belgili jazýshy Dıdahmet Áshim­hanuly ózi qadyr tutatyn aǵasynyń ki­taptary týraly, sol kitaptardyń syrtqy formasy men ishki ıirimderine úńilse, professor Qulbek Ergóbek óziniń «Janyn jalaý etken...», «Ar­mysyz, Saǵat aǵa» atty dıptıhinde jeldetpeı, jelpinbeı maıda samaldaı esip, qalamgerdiń búkil bolmysyn qara­paıym tilmen kelistire jazǵan. Ár jyl­dardaǵy eńbekterin taldap, talantty jastarǵa jasaǵan qamqorlyǵyn, «Júrekten qozǵaıyq», «Paryz ben qaryz» sekildi habar­lar­dyń syr-sıpatyn ashyp, izdenisteriniń ná­tıjeli bol­ǵanyn, ásirese, qalyń qaýymnyń sanasyna sáýle túsirgen «Azamattyq paryz», «Intellıgent dep kimdi aı­tamyz?», «Demokratııa men bıýrokratııa», «Ja­rııalylyq jaıly oılar», «Qaıta qurý jáne ıntellıgensııa», «Ult­tyq sana jáne rýhanı birlik», «Ult tili­niń taǵdyry» sekildi máselelerdiń kóteril­genin aıtady. «Kúndestik sezim – adamgershilik sezimniń azǵyndaǵan túri. Ol sezim – oı-sanasy damymaǵan kishkene adamdar men ulttyq parasaty jetilmegen, rýhy tómen ulttardyń basyndaǵy balańdyq aýrýdyń nátıjesi», – dep Tolstoısha, «Aqyldy adamdy aqylsyz jannan ajyrata almaǵan jerde memleket kúıreıdi», – dep Dıogenshe sóılep oty­ra­tyn edi Saǵat aǵa kógildir ekrannan», – deıdi ǵa­lym inisi. Al ekin­shi maqala­synda aıtýly synshynyń eki tomdyǵy týraly tereń taldaý jasap, onda jazylǵan maqalalardyń árqaı­sysynyń kóter­gen júgin sarapqa salady. Jýrnalıst Kólbaı Adyr­bekulynyń «Kazahskoe delo» Saǵat Áshim­baev» degen maqalasynda nebári 44 ja­synda ómirden ozǵan azamattyń Jeltoq­san kóterilisinen keıingi qasiretti kúnder men jyldarda kórgen qıyn­dyǵy, tartqan azaby, sonyń bári judyryqtaı et júrekke zildeı salmaq túsirgenin baıandaǵan eken. Kitapqa aldyńǵy tolqyn aǵalarynyń izin basyp kele jatqan, talantty ádebıetshi Amangeldi Keńshilikuly «Synshyl parasat ıesi» atty maqa­lasymen sońǵy núkteni qoıǵan eken. Munda ol Alber Kamıýdiń «Sızıf týraly ańy­zyndaǵy» zildeı tasty órge súırep, kózdegen jerine jetkize almaı qınalǵan Sızıf tózim­diligin synshy Saǵat Áshimbaevtyń boıynan kóretinin aıtady. Jalpy, qarymy myqty, oı qarýy shegedeı synshynyń osy jınaǵyn qurastyrǵan jary, jazýshy Shárbaný Beısenova ekenin aıta ketkenimiz lázim. Bul jarǵa kórsetilgen iltıpat áde­bıetke jasaǵan adaldyqtyń ádemi kórinisi dep bilemiz. Buǵan deıin de synshynyń «Syn mu­raty», «Ta­lant­qa taǵzym», «Parasatqa qush­tarlyq», «Shyn­dyqqa súıispen­shilik», «Aqıqat­qa ińkárlik», «Eki tomdyq shyǵar­malar jınaǵy» óz oqyrmanyn tapqan edi. Súleımen MÁMET.