Gúlnar Dýlatovanyń «Alashtyń sónbes juldyzdary» degen atpen shyqqan estelik-essesin oqyǵanda, ol kisiniń «Shyndyq shyraǵy» kitabyna resenzııa jazǵanymda ańǵarmaǵan bir jaıǵa tap boldym.
Birinshiden, erkek pen áıeldiń dúnıege kózqarasynda tabıǵı aıyrmashylyq bar ekenin bilsem de, zertteý, derekteý, kýálandyrý men baıandaýǵa kelgende ózgeshe tásil tabatynyn baıqadym. Ekinshiden, ǵalymdar, zertteýshiler, derekke súıenýshiler árdaıym maǵlumat tóńireginde shyr aınalǵanymen, derektiń ishki qatparyn aqtaryp jatpaıtynyn óz tájirıbemnen bilemin. Úshinshiden, shyndyqtyń ózin túsindirýde áıelderdiń qalamy tym tereń qazady da, usaq-túıekterdi jandandyryp jiberedi eken. Tórtinshiden, derek-maǵlumattyń ózi pendege bitken minez-mashyqpen jarqyraı túsýi úshin oǵan áıel kózimen de qaraý qajet eken. Toqsan besińdi bir býyp, júzge qaraı oılanbaı, qajymaı tartyp bara jatqan alashtyń sónbes juldyzdaryn kádimgi tirshilik aıasynda áńgimeleı otyryp, áleýmettik mándi umytpaýy, ózinen ózi bolar qubylys retinde aqparlap kórsetýi oqýshy qumaryn qandyratyn deńgeıde. Tipti, este qalǵandaryn, kórgen-bilgenderin baıandaýshy ǵana emes, pýblısıstke tán dáldikpen, jazýshyǵa tán shalqýmen baıandaıdy.
Osynyń rastyǵyna dálel retinde Alash qozǵalysynyń kósemi, Alashorda úkimetiniń tóraǵasy, búkil áleýmettik qozǵalystyń basy-qasynda bolǵan Álıhan Bókeıhanovtyń syr-sıpatyn, pendelik qasıetin eshbir eńbekten oqymap em. Mine, endi Gúlnar apaıdyń sıpattamasy arqyly ol kisiniń kelbetimen tanysyp otyrmyn.
«Atakemniń beınesi kóz aldymda: uzyn boıly, som deneli, ıyqty kelgen óńi qońyr edi... Ashyq úlken kózderimen jurtqa qadala qaraıtyn. Kórmekke susty bolǵanmen jany názik, balajan, jalpyǵa janashyrlyq kórsetetin qoly ashyq myrza kisi bolatyn. Bireýge jaqsylyq etsem deıtin. Úıdegilermen kóbine orysshalaıtyn. Jubaıy orys – Elena Iаkovlevna Sevostıanovaǵa Ombyda 1903 jyly úılengen. Tuńǵyshy Elızaveta (Lıza), uly Sergeı – Úgideı (Úgitaı deıtin) 1905 jylǵy.
Atakem jurtqa úıirsek, ashyq minezdi, ózin jurttan erekshe ustamaıtyn kishipeıil, balamen balasha, úlkenmen úlkenshe sóılesip ketetin. Jurttyń atyna «tovarıshty» qosyp sóıleıtin. Daýysy jýan gúrildek, kúlgende qarqyldap máz bolatyn. Ústine kıgen kıimderi «jaǵdaıǵa baılanysty bolatyn» degen joldardy oqyp, sizderdi qaıdam, men ózim Álıhannyń turpatyn, minez mashyǵyn kórgendeı áserlendim.
Balalyq pen jastyq shaqta estigenin, kórgenin umytpaý, tipti qajet degenderin áıteýir bir kádege jarar dep kúndeligine jaza berý, sóılesken, kórisken adamdardyń esteligin ózderine jazdyryp alý nemese ózi qaǵazǵa túsirip qoıý aıryqsha uqyptylyqtyń belgisi ǵoı. «Mynaý meniń es bilgeli kóterip kele jatqan chemodanym. Mynaý – qos atakemniń haty. Biri – Álıhan Bókeıhanovty, ekinshisi Ahmet Baıtursynuly atamdy aıtam. Jaryqtyqtardyń qoltańbalary tasqa basylǵandaı. Bul qara chemodanda qazyna kóp» (332 bet). «Budan 30-40 jyl buryn «halyq jaýlarynyń» urpaqtarynyń tórt kózi túgel edi. Olarmen jolyqqanymda, baıǵustar ishtegi sherin tarqatyp, aqtaryp, áke-shesheleriniń taǵdyryn jasyrmaı, bar bilgenderin aıtyp bergen. Alǵan derekterdi qaǵazǵa túsire bergenmin. Eki kitapqa toptalǵan esteligimdi «Shyndyq shyraǵy» ataýymnyń syry da osynda» degeni (264-bet), bar edi. Osy derekterdi «Alashtyń sónbes juldyzdary» atty kitabyn jazýǵa myqtap paıdalanypty.
Iá, qazaqtyń qazirgi tańdaǵy iri jazýshysy Muhtar Maǵaýın ózine joldaǵan qoljazbaǵa sonaý Praga qalasynan «Tulpardyń tuıaǵy» degen betashar jazyp, Gúlnar Dýlatovanyń «úsh kitaby – qazaq rýhanııatyndaǵy ózgeshe bir qazyna, kútpegen bir olja» degen baǵa berýine túgeldeı qosylamyn. Osyndaı oıdy alǵashqy eki tomdyǵyna jazǵan maqalamda men de aıtqan edim.
Bul kitap tórt bólimnen turady. Birinshi taraý negizinen Gúlnar apaı óz ómirin áńgimeleı otyryp, ásirese, búkil alash qaıratkerlerimen aralas-quralas bolǵan Mirjaqypqa kelip-ketkenderdi, olardyń artynda qalǵan bala-shaǵasymen ótkizgen kezeńderin sıpattaıdy. Sheshesi Ǵaınıjamaldyń muńaıa aıtqan syrlaryn taratady. 1914 jyly Jaqańa kúıeýge shyǵyp, Kúlýmzınodaǵy meıramhanada ótkizgen úılený toıynda Qartqoja Toǵanbaev, Aıdar Turlybaev, semınarııa shákirtteri Maǵjan, Sáken jáne Sadýaqas Shormanov, Birmuhabet (Berkeı) Aıbasov, aǵaıyndy Asylbek, Seıilbek, Musylmanbek Seıitovterdiń bolǵandyǵyn qarshadaı Gúlnardyń qulaǵyna sińire bilipti. Endi ol kórinister bizge jetip otyr.
Gúlnar apaıdyń ómir jolyndaǵy kezdesýlerdi baıandaǵanda árqashan Alash qaıratkerlerine baılanysty jaılarǵa aıryqsha den qoıatynyn ańǵaramyz. Sondyqtan keshegi men búginginiń baılanysy aıryqsha mánge ıe bolady. О́zi «halyq jaýynyń» qyzy bolǵan soń árbir derekke aıryqsha qaraýyl qoıyp saqtanǵany aıqyn baıqalady.
Sábıt Muqanovtyń Alash ardagerleri ishinde kóbirek kóleńke túsire sýrettegeni Mirjaqyp Dýlatov. 1960 jyly «О́sý joldarymyz» atty jınaǵynda «Dosyma hat» degen aǵynan jarylǵan essesi jarııalandy. Sonda tuńǵysh ret aýzynan shyqqan syry mynaý. 1921 jyly qara bórik kıip, ChK-niń senimdi ókili bolyp júrgende Kókshetaýdaǵy áıeli men qyzyn alyp ketý úshin Mirjaqyp keledi. ChK bastyǵy Volkov «tutqyndańdar, qarsylassa atyp tastańdar» dep buıryq beredi. Túngi kúzette júrgen Sábıt toby Erqosaı Muqyshevtiń úıinde qonaq bolyp otyrǵan Mirjaqypty kóredi de, ustamaı ketedi. Osy oqıǵa jaıynda Gúlnar apaı «adamgershiligi úlken, qazaqy minezdi Sábıt tótenshe komıtettiń (ChK-nyń) qyspaǵyna qaramastan, Mirjaqypty ólimge qımaı, aqyn-jazýshylyǵy úshin qutqaryp jibergen. Kemel jazýshymyz Sábıt aǵamyzdyń kózi tirisinde úıine baryp, osy oqıǵa jaıly Mirjaqypqa degen kózqarasyn óz aýzynan estip, tolyq jazyp almaǵanyma qatty ókinemin» dep jazady. Bul sózdiń ar jaǵynda talaı oı jatqanyn estelikten oqyp bilemiz.
Osy oqıǵaǵa baılanysty Júnisov degen bireýdiń D.Qonaevqa jazǵan aryzynda «v ocherke «Dosyma hat» S.Muqanov pısal, chto 1921 godý v g. Kokchetave skryl ot ChK ı spas ot vernoı smertı beglesa M.Dýlatova. No ne ýkazyval na to, chto Dýlatov ýbısa Amangeldy Imanova. Krome togo, vyrajal sojalenıe, chto on ne opravdal ego doverııa, ne stal sovetskım pısatelem ı svoı postýpok osenıl kak proıavlenıe lıberalızma» degenin Gúlnar apaı arhıvten (fond 811, opıs1, delo 158-A. Lıst 51-52) oqyp, Sábeńe degen kóp ókpesiniń tarqaǵanyn jazady. Sábeńniń «О́mir mektebiniń» ár basylymynda ákesiniń birde atalyp, birde alynyp qalǵanyn kóredi. Ishte júrgen kek birtindep qaıta bastaıdy. «1960-70 jyldary Mirjaqypqa degen burynǵy kózqarasynan, pikirinen kúrt ózgerip, raıynan qaıtqanyn ańǵaryp, kórip júrdim» dep úlken túıin jasaıdy.
Talaı kezdesýlerde birge bolyp júrgende Sábeń eshbir shimirkenbesten Mirjaqyptyń atyn ataǵanyn óz qulaǵymen estigem. «Sábeń bastyń quıqasyn bir kesip asady da, maǵan qarap: «Mirjaqyp aǵamnyń qyzy – Gúlnar qaryndasym, saǵan qulaǵyn bereıin» dep qolyma ustatty. Aǵamyzdyń jurt kórgenshe ákemdi «Mirjaqyp aǵam» degenine júregim zyrq ete qaldy (ol jyldary M.Dýlatovty ataý degen qylmys), meniń qyrsyǵym ózine tıip ketpes pe eken?» dep zárem qalmady» deıdi.
Gúlnar apaıdyń ózine baılanysty estelikterdi osylaısha tarata bersek, kitaptyń basqa taraýlaryna oryn qalmas. Ekinshi bólim – eń súbeli estelikter, tipti túsindirmesi bar shejireden quralady dese de bolǵandaı. Jáne olar úıir-úıirimen jalǵasyp, bir áýlettiń arǵy-bergisin, ótkeni men búgingisin bilip alýǵa múmkindik beredi.
Akademık Manash Qozybaev basqarǵan qýǵyn-súrginge túskenderdiń «Ádilet» qoǵamynyń arqasynda keńes ókimeti tusynda bir-birinen kóz jazyp qalǵan Alash ardaqtylarynyń urpaqtary kórise tabysqan sát bolǵan eken. Sonyń basy-qasynda júrgen Gúlnar apaı qara chemodanyndaǵy dápterine jaza beripti. Sebebi, kópshilik jurt Alash ardaqtylarynyń «turmystaǵy qalpyn, adamı qasıetterin bile bermeıdi. Munyń bárin búgingi urpaqpen, keleshekpen tanystyrý úshin derekter qaldyrý kerektigin oılaǵanymnan basqa oı joq mende» deýiniń ózi keıingilerge úlgi bolǵandaı.
Shejireli estelikterdi shaqshaq Jánibek Tarhan áýletinen tarqatar bolsaq, Birimjanovtarǵa toqtalmaı ketý múmkin emes. О́ıtkeni, ol ózderiniń azamattyǵymen, ǵalymdyǵymen qazaq mádenıetine olja salǵan jandar. Osy Shaqshaq Jánibek áýletinen shyqqan qazaqtyń ataqty ǵalymy, hımııa ǵylymdarynyń doktory, akademık, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde uzaq jyl dekan bolyp, talaı talantty shákirtter tárbıelep, kenge toly qazaq dalasynyń ıgiligin álemge tanytý úshin 36 ǵylym kandıdatyn, 4 ǵylym doktoryn daıyndaǵan Batyrbek Birimjanovty shyndyq deńgeıinde baıandaýmen qatar, onyń naǵashy jurty ataqty Seıdalınder ekenin tarata áńgimelep, eń úlken hıkaıany apasy Gúljaýharmen baılanystyrady. Jáne bul áńgimeni Muhıttyń «Záýresh» ánimen sabaqtastyryp jibergende tyń salaǵa túsip ketkendeı áserlenesiń.
Budan keıin Baıanaýyl tóńiregine oralǵanda Sátbaevtyń, Shórman bı áýletterin tarata jóneledi. Ásirese, Shormannan taraǵan urpaqtar ómirbaıanyn jazamyn degender bolsa Gúlnar apaıdyń myna kitabynan mol derek tabady.
Kitaptyń úshinshi bóligi – «Hattar, arnaýlar, qosymsha materıaldar» dep atalyp, kóp rette Gúlnar Mirjaqypqyzyna, ara-tura Áben Satybaldıevke arnalǵan dúnıelerden turady eken. Sondaı-aq osy estelikten Áben Satybaldıevtiń aqyndyǵynan da biraz derekterge qanyq boldyq.
Kitaptyń súbeli derekteri men kórikti baıandaýlary meni osy joly da tańǵaldyrdy. Alǵashqy jazǵan maqalamda tartylmaǵan bulaqtyń bastaýyn kórsem, júzge qaraı bet alǵan apamnyń qazaq ádebıetiniń jurt kóńilin aýdarǵan kórkem shyǵarmalaryn túgelge jaqyn oqyǵanyn, ákesi Mirjaqyp Dýlatovqa baılanysty zertteýlerdiń bárin jattap alypty demeı-aq qoıaıyn, tipti maqala, ocherk, habarlarǵa deıin nazar aýdaryp, tizip otyratynyn baıqaımyz. Ákesiniń shyǵarmashylyǵyna baılanysty dúnıelerdi túptep, kózinen tasa qylmaǵanyn bir ǵana mysalmen dáleldeıdi. «Kináni moınyna alatyn kim?» degen maqalany oqyǵanda apaıdyń adaldyqty, dáldikti súıetinin anyq ańǵarasyz. 1989 jyly Sábıt Dónentaevtyń «Urpaǵyma aıtarym» degen jınaǵyn oqyp otyryp «Saǵyný», «Elim-aı», «Ábýpırasıtan», «Shákirt» degen ákem Mirjaqyptyń óleńderi kózime ottaı basylyp, tóbemnen jaıdyń oǵy túskendeı, esim ketip tańǵaldym. «Bul qalaı?» dep qurastyrýshy Sáýlet Sábıtqyzy Dónentaevamen, sondaı-aq Sábıt shyǵarmashylyǵyn zerttegen Baltash Ysqaqovtyń «Sábıt Dónentaev» degen 1978 jyly 9 maýsymda «Qazaq ádebıeti» gazetinde jarııalanǵan maqalasyn oqyp, ózinshe zertteý júrgizip talaı álekke túskenin ańǵartady. Ýıamo Tolıhına syndy jas japon jigiti «Oıan, qazaq!» jınaǵy boıynsha 1992 jyly kandıdattyq dıssertasııa qorǵap, akademııanyń Shyǵystaný bóliminde istep júrgendigin habarlaıdy. Keshegi keńes tusynda «jaý» bolyp Alashorda kósemderiniń sanatyndaǵy Mirjaqypqa endi «jasalǵan qııanatqa jol bermeı, qorǵaý meniń perzenttik boryshym» dep ǵylymı-zertteý isimen aınalysyp, adaldyqqa shaqyrǵany qazirgi qazaq oqyrmandarynyń jetilgenine dálel bola alady.
Iá, Gúlnar apaıdyń «Alashtyń sónbes juldyzdary» týyndysyn oqyǵanda talaı arnaǵa baryp, talaı ret oılanýǵa týra keledi.
Tursynbek KÁKIShEV, professor.
