Qazaq úshin jylqynyń orny bólek. Qazaq pen jylqy egiz uǵym dese de bolǵandaı. Qanshama ǵylym men tehnıka jetistikterin ıgerdik, órkenıetke jettik degenmen tóre túlik bizdiń ulttyq brendimiz bolýy kerek-aq. Jylqy ósirý tek qazaqtyǵymyzdy kórsetý úshin emes, naryqtyq jaǵdaıda paıdanyń da kózi bolǵaly turǵanyn eskeretin kez keldi. Elimiz damyǵan elý eldiń qataryna enýge, Búkilálemdik saýda uıymyna kirýge talpynyp jatyr. Bul bizdiń ekonomıkamyzdyń tıimdi joldaryn izdestirip, naryqtyq talaptarǵa saı damytýdy mindetteıdi. Iаǵnı, ózimizde óndirilgen ónimderdiń azýy alty qarys Amerıka men eńsesi bıik Eýropany bylaı qoıǵanda, kósh ilgeri ketken Azııanyń alpaýyt elderiniń ozyq tehnologııamen óndirilgen ónimderine básekelestikke qabiletti bolýyna qol jetkizýimiz kerek. Mundaıda ótkizý rynogyn taba almaı otyrǵan shetel ónimderiniń basa-kóktep kirip kelý qaýpi de qaperde bolǵany jón. Sondyqtan Qazaqstannyń ózine ejelden etene tanys, burynnan qalyptasqan izi bar sharýany umytpaǵanymyz utymdy bolar edi. Sonyń ishinde, minseń kólik, qymyzyn ishseń emdik sýsyn, etin jeseń dárýmen tamaq bolatyn tóre túlik – jylqy sharýashylyǵyn damytý, onyń ónimderin ózimiz tutyný, artylǵanyn shetelderge shyǵarýdyń tıimdiligin ǵalymdar men ekonomıster áldeqashan shotqa qaǵyp qoıǵany ras. Alaıda, osy tóre túliktiń BSU-ǵa kirerde qazaqty tórge ozdyrar mol múmkindikterin kádege jarata almaı otyrǵanymyz da shyndyq. Oılap qarańyz, atalarymyzǵa jaýǵa shapsa serik, toıǵa barsa kólik bolǵan jylqy keńestik ujymdastyrýǵa deıin 4 640 myńǵa jetken eken. Qazir elimizde uzyn sany bir mıllıonnan astam jylqy bar dep esepteledi. Dúnıe júzinde jylqynyń 300-den astam túri bolsa, sonyń on tórti Qazaqstanda ósiriledi eken. Negizinen azyq-túlik, jumys kóligi, asyl tuqymdy jáne sporttyq baǵyttarda paıdalanylatyn jylqynyń qadir-qasıetine áli de tolyq jete qoıǵan joqpyz. Tehnıka men tehnologııanyń ómirge dendep enýi, keńes ókimetiniń keıbir áperbaqan basshylarynyń tóre túlikti túrpideı kórgen solaqaı saıasaty, ózimizdiń qylquıryqtyń qadirin ketirgen enjarlyǵymyz sońǵy jyldary jylqy sanynyń kemýine soqtyrdy. Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty Amanǵos Derbisálınniń aıtýynsha, elimizdiń batysyndaǵy tórt oblysta basqa túliktermen birge jylqy sanyn birneshe ese kóbeıtýdiń múmkindigi bar kórinedi. Ǵalym Qostanaı, Qaraǵandy, Pavlodar jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda da osyndaı múmkindik bar ekenine shúbá keltirmeıdi. Onyń dáleldeýinshe, 2030 jylǵa deıin jylqy sanyn ǵasyr basyndaǵy deńgeıge jetkizýge ábden bolady. – Jylqy jutań jaıylymdardaǵy ósimdikterdiń qoıýlanýyna yqpal etedi. Qysy-jazy jaıylymda bolatyn jylqyny ósirýge shyǵyn de ketip jarymaıdy. Qymyzynyń, etiniń qanshama aýrýlarǵa em ekenin ekiniń biri biledi. Basqasyn bylaı qoıǵanda, jylqy etiniń adamnyń aǵzasyn jasartatyn qasıeti bar, – deıdi ol. – Bul degeniń BSU-ǵa kirgeli turǵan bizdiń el úshin múmkindik emes pe? At sportyn damytý, qymyzyn, etin, qazy-qartasyn kóptep daıyndaý, shaǵyn fermerlik sharýashylyqtarda kúsh kóligi retinde paıdalaný qanshama paıda ákeler edi. Derek kózderine súıensek, elimizde sońǵy elý jylda jylqynyń Qostanaı, Kóshim jáne Muǵaljar tuqymy shyǵarylǵan eken. Kóshim men Muǵaljar tuqymdy jylqylar osy bizdiń oblysta shyǵarylǵanyn eskersek, óńirde jylqy sharýashylyǵyn damytýdyń mol múmkindigi bar ekendigi taǵy da ańǵarylady. Kezinde Muǵaljar jylqy zaýytynyń jylqylaryn odaqtas respýblıkalardan kelip qymbatqa satyp alyp ketetin. Shyny kerek, keshegi jekeshelendirýdiń jeleýimen aýyl sharýashylyǵy talan-tarajǵa túskende bul zaýyt ta qıyndyqtyń qamytyn kıdi. Qazir elimizde asyl tuqymdy Muǵaljar jáne Kóshim jylqylaryna suranys artyp otyrǵanda respýblıka ony nebári 5-7 paıyz ǵana qanaǵattandyryp otyrǵany salany salaqsytyp jiberýdiń zardaby. Ǵalymdardyń aıtýynsha, asyl tuqymdy jylqynyń baǵasy 100 myń AQSh dollaryna deıin jetken kórinedi. Al bizde qazirgi tańda ondaı mal joqqa tán. Ras, sońǵy jyldary mal tuqymyn asyldandyrýǵa Úkimet qarjy bólip, bul is qolǵa alynýda. Qazir oblysta 82100 shamasynda jylqy bar. 2009 jyly ár júz bıeden 91 qulyn alyndy. Sonyń ózinde jylqy sany baıaý ósip keledi. Munyń sebebi, úıirdegi bıelerdiń úles salmaǵynyń tym azaıyp ketýi. Aýyl sharýashylyǵyn jappaı jekeshelendirý bastalǵan kezde qýyp aıdap ketýge yńǵaıly jylqyny jekeler barymtadan qorqyp biraz azaıtyp aldy. Olardy da túsinýge bolady, sol jyldary aýyl-aýyldan úıirlep joǵalǵan jylqylar barymtashylardyń qolynda ketti. Jylqy tıimdi túlik. Oblystaǵy jeti sharýashylyq asyl tuqymdy jylqy ósirýmen aınalysady. Alaıda, sol asyl tuqymdy jylqylardy puldap ótkize alyp júrmiz be, gáp sonda. О́tken jyly árqaısysyn 133900 teńgeden 161 jylqy ótkizilse, bıylǵy ótkizilgen jylqynyń uzyn sany 176 bas qana eken. Qazir asyl tuqymdy jylqy ótkizgen sharýashylyqqa etiniń bir kılosyna 100 teńge sýbsıdııa tólenetin bolypty. Munyń ózi de asyl tuqymdy jylqy sharýashylyǵyn az da bolsa qoldaý shyǵar, bálkim. Alaıda, bul qaı jyrtyǵymyzǵa jamaý bolǵandaı. Áli de jylqynyń barlyq qadir-qasıetine tolyq jete almaı kelemiz. Saýmal qymyzy ári sýsyn, ári emdik qasıeti mol shıpaly dári dese de bolǵandaı. Ashytylý erekshelikterine qaraı qymyzdyń ǵana toǵyz túri bar eken. Kezinde Temir keńshar tehnıkýmynda bıeni apparatpen saýý jolǵa qoıylyp edi. Qazir bári umyt boldy. Alty araq zaýyty bar Aqtóbeden alty aı jazda birde-bir qymyzhana kórmeısiń. Aqtóbeni aıtasyń, aýyldyq jerde de bıe baılap, qymyz daıyndaıtyndar sırek. Jylqy etinde 21,7 paıyz nárýyz bar. Jylqy etiniń maıy jeńil balqıtyn bolǵandyqtan, ol aǵzada jaqsy qorytylady. Jylqynyń jaly, qazy, súr et, shujyq, qartasy erekshe baǵalanady. Qazirgi tańda osy ulttyq taǵamdarymyzǵa kóz tigip otyrǵan elder de jetkilikti. Izraıl, Fransııa, Egıpet, Germanııa, Japonııa sııaqty elder qymyzdyń dárýmendik qasıetine qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan kórinedi. Aqparat kózderinen bilgenimizdeı, qazaq jerinen óz elderine kóship barǵan nemister qymyz óndirýdi myqtap qolǵa alyp jatsa, Eýropanyń biraz elin Túrkııada turatyn qazaqtar men madııarlar qymyzben qamtamasyz etip otyr eken. Japondyqtardyń Mońǵolııadan qymyzdy aldyryp ishetini de jazylyp júr. Sondaı-aq, Fransııadaǵy bir qandasymyz qazy daıyndap, patent alypty. Sonda qoldaǵy altynnyń qadirin bilmeı otyrǵan biz ǵana. Mundaı ótimdi ulttyq taǵamymyzdy shetelge shyǵarýdy osy bastan qolǵa almasaq, keıin san soǵyp qalýymyz kádik, árıne. Álemniń nazaryna ilinip otyrǵan bul sýsyndardy ózge bireý enshilep ketpesine kim kepil? Búginde jastarymyz quramynda adam aǵzasyna zııany tunyp turǵan sheteldiń gazdy sýsyndaryna úıirsek. Bul sol jastarǵa qymyz ben shubattyń qasıetin uqtyra almaı otyrǵanymyz demeske taǵy amal joq. Qymyzdy uzaq saqtaýdyń tehnologııasy áldeqashan jasalyp, kezinde Qaraǵandy oblysynyń bir aýdanynda shyny ydysqa quıyp shyǵarǵanyn da estigenbiz. Al biz bolsaq óz qolymyzdaǵy osyndaı ótimdi ulttyq taǵamdarymyzdy ózgelerge usyna almaı esemiz ketýde. – Qazir et-sút baǵytyndaǵy Muǵaljar jylqysynyń embilik, saryarqalyq, qulandylyq degen úsh túri bar. Bul jylqylar tebindik jaǵdaıǵa beıimdiligimen, salmaqtarynyń óte aýyrlyǵymen de erekshelenedi. Muǵaljar jylqylarynyń aıǵyrlary 550-600 kılo, bıeleri 500-550 kılo tartady. Etiniń dámi til úıiredi, – deıdi Amanǵos Derbisálın. – Jylqyny úıirlep ósirýdiń múmkindigi mol. Biraq, sony tıimdi paıdalana almaı otyrǵanymyz shyndyq. Muny sharýaǵa qyrsyzdyq, áli de istiń utyryn bilmeýimiz deý kerek. Qora salyp, ala jazdaı sabylyp pishen daıyndap jatpaı-aq, jaz jaılaýda, qys tebinde baǵylatyn jylqy mal ósiremin degen qazaqqa tıimdi túlik. Shalqar aýdanyndaǵy bir sharýa qojalyǵy eki myńǵa jýyq jylqy ósirip, ıgiligin kórip otyr. Basqa jerlerde de biren-saran úıir-úıir jylqy ósirip otyrǵandar shyǵa bastady. Olardyń qatary kóbeıse quba-qup bolar edi. Al onyń óz kezeginde arzan jylqy etin, qymyzyn óndirýge septigi tıedi. Oblysta sońǵy jyldary at sporty da qolǵa alynýda. Qaltaly jigitter taza qandy aǵylshyn jylqylaryn qymbatqa satyp ákelip, báıgege qosyp ta júr. Tabıǵı jaǵdaıymyzǵa tózimdi etti kóshim, jaby, muǵaljar jylqylary dastarqan molshylyǵyn ǵana jasap qoımaıdy, halqymyzdyń saýlyǵyna qyzmet etedi. Ekonomıkamyzdyń damýyna da serpin beredi, árıne. Ol úshin jylqy ónimderin nasıahattaýymyz, jarnamalaýymyz kerek, ózgelerdiń osy ulttyq taǵamdarymyzǵa degen suranysyn qalyptastyrýymyz kerek. Iаǵnı, qymyz ashytýdy, qazy-qarta daıyndaýdy ulttyq úrdisterimizdi eskere otyryp, óndiristik negizde uıymdastyrý qajet. Salany damytý biryńǵaı jylqy tuqymyn asyldandyrý deńgeıine ǵana emes, óndiristi uıymdastyrý jáne jylqy sharýashylyǵy ónimderin jergilikti jerde óńdeýge de táýeldi. Sondyqtan jylqy sharýashylyǵynyń barlyq máselelerimen aınalysatyn belgili bir ǵylymı ortalyq, ınstıtýt kerek Reuters agenttigi halyqaralyq zertteýshiler tobynyń eńbegine súıene otyryp, “Qambar ata urpaǵyn tarıhta tuńǵysh ret osydan 5500 jyldaı buryn qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda ómir súrgen adamdar qolǵa úıretken” degen tujyrymdy jarııalady. Eýropadaǵy taıpalar jylqynyń ne ekenin bilgen ýaqyttan myńdaǵan jyldar buryn-aq qazaq dalasynda atalmysh janýardy kólik qyp mingenine, sútin saýyp ishkenine, úı sharýashylyǵynda paıdalanǵanyna dálelder jetkilikti. Olaı bolsa, jylqynyń qymyzy, qazy-qartasy, jal-jaıasy sııaqty ónimderin ulttyq maqtanyshymyzǵa aınaldyrý da bizdiń qazaqtyń enshisindegi sharýa bolýy tıis.
Satybaldy SÁÝIRBAI,
Aqtóbe oblysy.
