Jyr jasyny

Adamgershilik jyrdyń tájin ornatýǵa bar qýatyn sarp etken aqyndardyń sany kóp emes. Ekeý bolsa, biri – Qasym Amanjolov, bireý bolsa, biregeıi jáne Qasym edi. Qasymnyń qasıeti ol eshteńeden taısalmaı, óziniń ózekti jarǵan otty jyr­laryn nóserletip-aq jazdy. Ultshyl ata­nyp qaýymdasqan jıyndarǵa da túsip, qanatyn kúıdirgen kezi boldy. Sol «aǵat­tyǵyna» keshirim suraǵannan keıin de keýdesin kernegen jyrlaryn kóger­shindeı ushyrdy. Sóıtip, almas jyrynyń an­tolo­gııasyn jasap ketti. Jalpy, jara­tyly­synda ishine búgetin qaltarysy joq Qasym aqynnyń qaı kezde de aǵynan jarylatyn minezi óleńde­rinde de saırap tur. Ol kezde aıtarymdy aıtyp ótsem degen aqynǵa jala jabý túk emes edi. Bul sózime bir dáıek keltire keteıin. «El ishindegi taptyq aıyrma­shy­lyqtardy kórmeı, olardyń bárin «qaza­ǵym» dep jalpylama ataý alash aqyn­darynyń da taqyryby bolǵan. Olar muny ózderiniń ultshyldyq saıasatyna tıek etken. Jasyrmaı aıtqanda, Aman­jolovtyń qateligi de osynda», – degen saryndaǵy pikirler Qasymdy alashor­dashylardyń qata­ry­na ysyrdy. Buǵan qosa taǵy bir myqty aqynymyz Qasym jyrlarynan ultshyl­dyq saryn taýyp, bas gazetimiz «Sosıalıstik Qazaqstanǵa» ap­aryp bergende, sol kezdegi gazet redak­tory Qasym Sháripov óz basyn táýekelge tigip, kóp oılanyp jatpaı dereý Qasym­nyń ózin shaqyrtyp, aldyńǵy maqalanyń kúshin joıatyndaı qarsy maqala jazdyr­typ alady da qaıshylasqan qos maqalany gazettiń bir betine basady. Sóıtip, Qasym sııaqty halqyna ardaqty aqyndy bir tajaldan aman alyp qaldy. Bizdiń bul aıtyp otyr­ǵanymyz, Qasym tartqan azap­tyń bir ushtyǵy ǵana. Keıin ol Jazýshylar odaǵyn­da bolǵan partııa jına­lysynda tutas jara­tylysymen aqyn bop týǵan Qasym bylaı dep jaýap óleń oqıdy. Kóp jyldar boldyq jigit sylańdaǵan, Sharshy top talqysynda synalmaǵan, О́mirde erkin siltep júre berdik, Kúıi mol kóńilmenen shyǵandaǵan. Qanshama zeıindimin deseń-daǵy, Kóp jáıtter bolady eken uǵa almaǵan. О́zińe óziń synshy bola almasań, Ne kerek qııalyńdy qur aldaǵan, Jat kórer jaıdary ashyq bul sózimdi, Úńilip kókiregimen syr almaǵan. Áı, Qasym, bar ma jóniń adasarlyq, Kúshiń bar, ǵumyryń bar, kóp jasarlyq. Boldy úıir qaıdan ǵana bul nasharlyq? Aryń men janyń erkin syrlasarlyq… – dep shybyn jany shyrqyraıdy. Oı-parasaty men ashyq úni qabat kelgen jannyń arýaqty arqa tutatyndyǵy eki bastan. Osy jerde biz ardaqty aqynymyz Ábý Sársenbaevtyń esteligin eske túsire ketkendi jón kórip otyrmyz. Bir jıynda Qasym aqyn minberge shyǵyp óleń oqyp turady. Kenet jer shaıqalyp ketedi. Muny birden sezgen Ábekeń: «Áı, Qasym, jer qoz­ǵalyp jatyr ǵoı…» degende Qasym: «Qoz­ǵalsa qozǵala bersin», dep túk bolma­ǵandaı túr tanytyp, óleńin oqı beripti. Bul jerde biz taza aqynnyń jan tebirenisine esh­qandaı bulqynys kedergi bola almaı­tynyn ańǵaramyz. Tipti, jerdiń ózi de, bálkim, mynadaı ójet urpaǵynyń tebirenisin qoldaǵan shyǵar. Ataqty Shyńǵyshan áýen ataýlyǵa qulaq qoıyp, tyńdamaıdy eken. О́zi syılaıtyn bir adam: «Bunyńyz qalaı?»  dep surapty-mys. Sonda Shyń­ǵyshan: «Men tek kúıeýi maıdanda sheıit bolǵan arý men tosynnan balasyn tajal jutqan ananyń ǵana joq­taý-zaryna ılanam, bas­qa­synyń bári jalǵan», depti. Sol aıtpaqshy, naǵyz aqynnyń shynaıy tebirenisi de solaı bolsa kerek. Qasym aqynnyń qaı shyǵarmasyn alsań da onyń ishki jan dúnıesindegi tebirenisti adaspaı tabasyń. Mysaly: Kúıim tasyp barady, kúıim tasyp, Oınaqtaıdy on saýsaq perne basyp… Dúnıege qaraımyn otty kózben Terezesin janymnyń aıqara ashyp.   Quıqyljyǵan bir kúıdiń bastamasy, Dombyrama kelip tur taıtalasyp… Kúı degen bir sel eken jóńkı aqqan, Qııalymdy barady alyp qashyp; Qarshyǵadaı júregim, alas urshy, Kúı tolqynmen, kettim men aralasyp, – dese, odan keıin: Iаpyr-aı! Týdym nege oıshyl bolyp? Keýdem tolyp barady, keýdem tolyp – dep tolǵanady da: О́mirge kelgenim joq bostan-bosqa, Men qaıtip bosqa jasap, bosqa ólemin, – dep shamyrqanady. Dál osyndaı ótkir minez aqyndy eshqa­shanda aldaǵan joq. Qaıta sana sáýlesi óz­ge­den ótkir ekenin ýaqyttan ozyp týǵan qa­sıetin kórsetti. Bul jerde aqyn bolmy­sy taza tabıǵatpen ózara úndesip, adamı rýh­tyń qudyrettiligine tánti etedi. Bolmasa bula kúshi bulqynǵanda: …Qudyret kúshi, jer-jahannyń Qanatyn ber qyran qustyń, Ashýyn ber arystannyń, Júregin ber jolbarystyń! Kúlli álemniń ashý-kegi, Orna meniń keýdeme kep! Jaý jolyna atam seni, Bomba bol da, jaryl júrek, – dep Abdolla Jumaǵalıev rýhymen jar salady. Mine, muny aqyn alǵyrlyǵy demeı kór. Qasym osy jaratylysymen barsha aqyn­­nyń, qala berdi, ar-namysty jandar­dyń jaratylysyn tap basyp berip otyr. Keshegi Keńes ókimetiniń tusynda ne bir talanttar urandy jyrlardyń qurbany bolyp ketti ǵoı. Qasym da sondaı jyrlar jazdy. Biraq onyń jyrynda bir uly qasıet boldy. Ol tilimizdiń ulan-ǵaıyr baıly­ǵynyń altyn qazyǵyn saqtap qaldy. Jáne sol kezdegi astanamyz Almatyda Qasym aqyndy tý ǵyp ustap kótergen bir tylsym kúsh bolǵan eken. Ony adam jasaǵan joq, bılik ókilderi de jasaǵan joq. Ol tek bir Allanyń ǵana qudyretimen kelgen sekildi. Ol qazaq poezııasynyń ulyq­ty da ulaǵat­ty, kıeli de kepıetti qara shańyraǵyn bıiktetip sózstan áleminiń mereıin ósiripti. Jasyn jyrǵa sóz berelik: Súıem seni týǵan el – atameken, Abzal anam sensiń ǵoı qushaǵyń keń. Jer men kóktiń jannaty bir ózińsiń, Senen artyq ne tabam, qaıda ketem. Asanqaıǵy emespin, Qasymmyn men, Izdemeımin «jeruıyq» jelgen jelden, Qorqyt ta emen, elsizde, kór basynda Qobyzymen syrlasyp kúńirengen. Erke janmyn, ómirde óstim erkin, «Erkeleme, eı jigit, espe» der kim?! О́z elimde ózendeı gúrildeımin, Tasyp, shalqyp ótemin, osy sertim, – dep shalqıdy. Bul aryndy aqynǵa tán minez ǵoı. Ulylardyń sarqytyndaı jarasyp tur. Iá, kóne Syrdyń kúmbirlegen kúm­bezdi jyryn tógindetken Ábdilda (Táji­baev) aqyn; Atyraý óńirinen teńiz tol­qyn­darymen syrlasyp, Jaıyqtyń jaı­mashýaq lebin alyp kelgen Ábý (Sár­senbaev) aqyn; sonaý Naryn qumyna qumy­ǵyp qalmaı, onyń qudyretti únin kókke kótere bilgen Taıyr (Jarokov) aqyn; myna Jetisý óńirinen jyryna bulaq­tyń syńǵyryn syrǵa etip, quraq­tyń sybdyryn jyrǵa qosqan Ǵalı (Ormanov) aqyn; arqanyń asaý tabıǵa­tyn óz sabasyna túsirip, sanańa myqtap uıalatqan Jumaǵalı (Saın) aqyndardyń birigip kótergen shańyraǵynyń, birigip shyrqaǵan án áýeniniń basynda Qasym aqyn turdy desek, qatelespeımiz. Bir-birine uqsamaı­tyn bul aqyndardyń qu­dyretti úni eshqashanda óshpek emes. Qaı­ta ǵasyrlar­men birge jańaryp, jańǵyryp otyrady. Sóz sońynda biz Qasym aqynnyń urpaqtar esinde jattalyp qalǵan «О́zim týraly» jyryna den qoıyp óteıik. Bul naǵyz qazaqy jaratylyspen jazylǵan pálsapalyq týyndy. Munda kóne jyraý­lardyń telegeı-teńiz oı tolǵam oramda­rynyń jatqany óz aldyna, on bir býyn­dy qara óleńge ózgeshe óń bergen ǵoı. Oqyp kóreıik: О́zge emes, ózim aıtam óz jaıymda, Júregim jalyn atqan sóz daıynda, Tereńde tunyp jatqan daýyl kúıdi, Terbetip, týlatyp bir qozǵaıyn da…   Amanjol-Rahymjannyń Qasymymyn, Men qalǵan bir atanyń ǵasyrymyn, Bireýge jurtta qalǵan jasyǵymyn, Bireýge aspandaǵy asylymyn… «Aıtyp ótken aqynda arman bar ma?» degen osy. Búkpesiz baryn adal aıt­qan aqyndy Alla da, adam da qurmetteıdi eken. Oǵan uly merekeleri qatar kelgen uly aqyndar Qasym Amanjolov pen Muqaǵalı Maqataevtyń ól­mes óleń-ómirleri dálel bola alady. Seıfolla OSPAN, aqyn.