Marattyń kúlkisi

Kásibı gazetshiniń qyzmeti – bitip bolmaıtyn tirlik. Qazir ǵa­na bir tapsyrmany oryndap bol­sań, kelesisi kezek kútip turady. Gazet degenniń ózi kúndelikti shy­ǵatyn dúnıe bolǵandyqtan onyń jumysy qaýyrt ta shash-etekten. Al endi ony tartymdy qylý, kórnekti etip jasaý, oqyrman ta­labynan shyǵý, sondaı-aq gazet quryltaıshysynyń alǵa qoıǵan mindetteriniń údesinde bolý sekildi talaptardy eskersek, shy­­ǵar­mashylyq jumys deıtin jýr­nalıstıkamyz buryndary aı aıaǵynda arpalysyp jatatyn ón­di­risten aýmaı qalatyn-dy. Sol qazandaı qaınap jatatyn gazet «óndirisiniń» bel ortasynda júrgen jannyń biri – Marat Aqqul. О́ıtkeni, «SQ» men «Egemende» ótken búkil sanaly ǵu­myryn sóz etkeli otyrǵan ol biri 37 jyl, ekinshisi 38 jyl bir oryn­da tapjylmaı jumys istegen ataqty jýrnalıst-jazýshy, belgili satırık aǵamyz Balǵabek Qydyrbekuly men zeınet de­m­aly­syna shyqqansha aýyldan keshe ǵana kelgen kishkentaı sary qyzdaı bolyp júr­gen máshiń­keshi apaıy Sholpan Tekeeva sekildi gazettiń eńbek to­rysy. Ras, 1968 jyly mektep bitirgennen keıin tıip-qashyp mal baqqanyn, qurylys salǵanyn, odan áskerge barǵanyn aıta ketýimiz kerek. Sodan bergi ómirin Marat Aqqul bıylǵy jyldyń segizinshi aıynyń segizinde esigin ashatyn alpys jastyń 37 jylyn osy «Egemende» ótkeripti. Aman­shylyq bolyp, zeınet jasyna deıin qyzmetin jalǵastyrsa, «Egemendegi» qyryq jylym» dep áńgime qozǵasa jarasyp turmaq. 1984 jyly bolýy kerek, Má­keń respýblıkalyq joǵary partııa mektebine oqýǵa tústi. Onyń júris-turysynan bastap, árbir sózine deıin áńgimege aınaldy­rýdy unatatyn, sekretarıattaǵy Áz-aǵam, Ábdi-Ázız Aldabergenov ekeýmiz endi oǵan aýyzsha, sóz júzinde qyzmet izdep álek bol­dyq. Aýpartkomnyń nemese ob­komnyń nusqaýshylyǵy taqııa­syna tar keletindeı, birden SK-nyń nasıhat bóliminiń meńgerý­shiligin, sosyn baryp hatshy­lyǵyn qolaı kórip, qaıratkerler qataryna qosyp jiberdik. Bárin qolymen qoıǵandaı jasaımyz da, bitpeı qalǵany sol sekildi, Má­keńniń alpys jyldyǵynda uzaq jyldar «Egemenniń» sekre­tarıa­tynda qatar otyryp, birge jumys istegen áriptes dosy retinde Ábdi-Ázız estelik jazatyn bol­dy. Jetpis jyldyǵy meniń enshime tıip, bul áńgimemizdi máshiń­keshi apaılardyń biri estigende: «Sol ádirem qalǵyrdyń jazatyn qaı sıqy bar?» dep biraz kúl­dirgeni eske túsedi. Taǵdyr shir­kinniń Marattyń alpys jyl­dyǵyna Áz-aǵamsyz jetkizgenin kórmeımisiz... Sonymen jańaǵy suraq meniń aldyma kese kól­deneń tartylǵany, shynymen-aq Marat týraly jazatyndaı qaı sıqy bar eken? Jalpy jumysy qıyn, kúr­deli resmı gazette bálenbaı jyl qyzmet isteý ilýde bireýdiń qo­lynan keletin bolsa kerek. Al Marattyń tapjylmaı «Egemende», onyń ishinde ot pen sýdyń arasynda júrgendeı bolatyn sek­retarıatta istegenine shırek ǵa­syr bolsa, jalpy gazettegi ótili qansha ekenin joǵaryda aıtyp óttik. Naqtysyn aıtqanda, Marat naǵyz «SQ» men «Egemen» úshin jaratylǵan jandaı. Áıt­pe­se osy «qaı sıqy bar» deıtin ji­gitińizdi jarnama isi jolǵa qo­ıylyp, túr­li fırmalar óz mátin­derin ózderi qazaqshalaı basta­ǵan­da biraz jer aýdarmashylyq jumysqa shaqyr­dy. Jalaqylary da bizden táýir edi. Barmady, «Egemendeı» ujym qaıda bar deısiz», dedi. Al redaksııa úshin orysshasynyń ózi júr­dim-bar­dym ázirlenip keletin jar­nama mátinderin bir izben ázir­leý Maratqa júktelgeni tıimdi bol­dy. Buryndary keıde ja­tyq aýdarylmaý saldarynan ketip jatatyn orasholaqtyq pen dál­sizdikterge baılanysty daý-damaı tyıyldy. Mákeńniń partııa mek­tebin bitirgende bir tapqany orysshadan aýdarýdy jetik meń­gergeni edi. Birbetkeı týrashyldyǵy jó­ni­nen Áz-aǵam ekeýmiz Maratty uzaq jyldar redaksııa meńge­rýshisi bolǵan maıdanger Maǵzom Kóshekov pen jastardyń jaqsy janashyry Balǵabek Qydyr­bek­uly aǵasynan keıingi úshinshi orynǵa qoıatynbyz. Redaksııa ju­mysynda sondaı qasıettiń aı­ryq­sha qajet jerleri bar, ásirese sekretarıatta. Buryn «SQ»-ǵa, keıin «Egemenge» shyqqysy keletinder de, bir tanystarynyń mate­rıa­lyn tyqpalaıtyndar da az bol­maıtyn. Mundaı kezderde: «Jos­parda joq dúnıeni aıtpańyz», dep qarap otyratyn Marattyń birbetkeıligi bolmasa, gazettiń berekesi keter edi. Keıin bilsek, Marat tý­ǵanynan-aq sondaı eken. Ákesi Tynystan da, atasy Aqqul da týa bitti qıqar bolǵan kórinedi. «My­naý qyzyl shaqam qyzyldardyń ortaqshyly bol­maı-aq qoısyn», dep qundaqtaýly Tynystandy kollektıvtendirýden qutqarmaq bolǵan Aqqul shal biraz týystarymen birge Qyrǵyzstanǵa qashsa: «Áı, qazaq, qyrǵyzdyń tilin mensinbeýshi ediń, endi myna tuń­ǵyshyńnyń tili qyrǵyzsha shyqpa­ǵanda qaıtedi», degen qyrǵyzdar­dyń mazaǵyna shydamaı, shırek ǵasyrdaı úırenisip ketken qyrǵyz aýylynan bir-aq túnniń ishinde eki jasar Maratyn kóterip, Marattyń jáne sonyń artynan Qazaqstanda, qazirgi Qarasaı aýdanynyń Jar­muhambet aýylynda dúnıege kelgen bes qaryndasy men tórt inisiniń anasy Kúláıhandy ertip, jónelip bergen eken Tynystan qazaq. Sol Tynystan aqsaqaldyń Ma­rat­tyń aıtqanyna kónbeı, As­tanaǵa kóship bara jatqan «Egemen­niń» qyzmetkerlerin shyǵaryp sa­lýǵa bir avtobýs týǵan-týystaryn bastap kelgeni bar. Bul oqıǵany bizdiń jas jigitter: «Mákeń aýǵan soǵysyna ketip bara jatqandaı, búkil aýyly shyǵaryp salýǵa kelipti ǵoı», desken. Qarııanyń bul áre­ketin kóshimizdi bastap bara jatqan Sheraǵań durys baǵalady. «Marat­tyń ákesi suńǵyla eken, – degen edi ol kisi. – Myna kóshtiń eldiń búgi­nine ǵana emes, erteńgi taǵdyryna da jaqsy áseri bolaryn túsinip kelgen ǵoı. Áı, Tynystan qarııadan basqa qazaqtar qaıda qalypty gazetti baǵalasa? Marat, ákeńniń kelisin qyńyrlyqqa emes, kóregendikke balaǵanyń jón». Marattyń jaqsy maǵynasynda­ǵy qaǵıdatshyldyǵy týraly aıt­qanda onyń, mektep qana bitirgen qarapaıym aýyl balasynyń Si­birdiń bir túkpirindegi qalyń taı­ganyń ishinde sottalǵan­dardy kúze­tetin bólimde qyzmet atqarǵa­nyn, áskerdi aǵa serjant sheninde aıaqta­ǵanyn ataqty fototilshi Alashy­baı­dan estigende tań qalǵanbyz. Al Mákeń men Alaǵań ekeýi jaqsy dos­tar edi. Páterde birge turǵan. Alaǵań aldymen onyń tazashyl­dyǵy týraly aıtqan. By­laı qara­ǵanda, qıtaban sharýa ba­lasy, óziniń júris-turysy da jetisip turǵan joq, sonysyna qaramaı tazashyl, bólmeni aınadaı jarqy­ratyp ustaıtyny, kıimderin de ózi jýyp, útikteıtini jóninde ádemilep áńgimelegen. Sol áńgimeniń sońyn­da ol Marattyń bólmege kezdeısoq kirip ketken shybyndy qalaı ańdyp júrip «ustaıtynyn» qımylǵa sala­dy. Alaǵań oń qolyn alǵa qaraı sál sozyp biraz turady. «Osylaı shy­byn ekeýi ańdysady deısiń. Sodan bir kezde, al Mákeń óte mergen, alaqanymen shybyndy sart etkizedi. Bir sát únsizdik, bir kezde shy­byn dyz-z dep sholaq aty joq saýsaqtyń ashyq jerinen ushyp ketedi», deıdi de shybyn shirkinniń qaı jerden usha jónelgenin kórsetedi. Sodan ol saýsaqtyń nege sholaq bolǵanyn suraımyz ǵoı. Manadan beri bárimizdi máz qylyp turǵan Alashybaı baısaldy qalyp­qa kóship, Mákeńniń áskerdegi jetistikteri jóninde áńgimelegen. – Siz ǵoı úsh ret ýnıversıtetke dokýment tapsyrdyńyz, saýatyńyz biraz bolsa da túse almaǵan soń ás­kerge kettińiz. Úsh jyl morflotta slýjıt ettińiz. Sondaǵy jet­ke­nińiz starshına vtoroı statı, kishi serjant. Al Mákeń,.. – dep daý­syn sál sozǵan Alaǵań áńgimesin ári qa­raı saltanatty turǵyda jalǵas­tyrady. – Al Mákeń endi bolǵanda starshına shenin alǵandaı eken. Qarama­ǵyn­daǵy jas soldattyń ań­daýsyzda qarýyn tartyp alǵan sot­talǵan qaraqshy qashpaq bopty. Onyń jolyn Mákeńniń kesýine týra kelgen. Saýsaǵynan jaralanǵa­ny­na qara­mastan, qaraqshyny ustaǵan. Keıin osy jóninde «Egemen­niń» bir qyzmetkerine aıtqanynda ol: «Táýelsizdik almaǵanymyzda Marat sııaqtylardyń joly bol­ǵandaı eken», degeni. Kim bilsin, maǵan olaı emes sekildi. Táýel­sizdiktiń ornyǵýy osy Marat sııaqty mıllıondaǵan qarapaıym adamdardyń óz isin múltiksiz, «birbetkeı týrashyldyqpen» oryn­­daýynyń arqasy bolsa kerek. Birde Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń oryssha mátindegi bir sóziniń qazaqsha nusqasyn taba almaı, Áz-aǵama barǵanmyn. Kóbi­miz mundaı jaǵdaıda onyń kó­megine júginetinbiz. Jumysqa kele qoımaǵan eken, buıymtaıymdy Maratqa aıtqanmyn. Sál oılanyp otyrdy da byltyrǵy jylǵy Jol­daýynyń qaı taraýynan qaraý kerektigin aıtty. Dál solaı bolyp shyqty. Keı kezderi mensinbeı qaraıtyn Maratyma razy bolǵanym sondaı, biraz ýaqyt ótken soń kabınetime shaqyrtyp, Elbasynyń túrli taqyryptar boıynsha aıtqandary jóninde pikirleskenmin. Ábden rahattan­dym, ózimdi bilgish sanaıtynym beker eken. Sodan Marat jóninde jańasha bir pikir túıip júrge­nimde jarnama sektorynyń meń­gerýshisi bolyp isteıtin ol qatty naýqastandy. Eki-úsh ret pyshaqqa tústi. Túrin kórgende aıap kettim. Shynymdy aıtaıyn, ketip qalar dep edim. Sonda Tynystan qart­tyń: «Ony alǵansha, meni-aq al», dep qudaıǵa jalbarynǵany tý­raly estigenmin. Qarttyń nıeti aq eken, byltyr marqumdy Marat­tyń ózi arýlap attandyrdy. Mákeń men Áz-aǵam ekeýi úı­len­beı uzaq júrdi. Gazettegi erkekter jaǵy: «Bul Marat qoqań­dap júrip qyzdardyń bárin úrki­tip bitti», dep Mákeńdi, «Ázekeńe boıy alasa, úrip aýyzǵa salǵan­daı qyz tabyla qoımas» dep Ázızdi, áıelder jaǵy: «Bul ózi áıelderge qalaı jaqyn­daı­tynyn biler me eken», dep al­ǵashqysyn: «Qyz bitkenniń esh­qaı­syn mensinbeýshi edi, endi áıelsiz qalady», dep ekinshisin ár saqqa júgirtýshi edi. Ekeýi de úı­lendi. Naǵyz adal jar bolǵan Gúlııa Ábdi-Ázız marqumnyń qyzy men ulyn má­pelep ósirýde. Al Marat aýyr­ǵanda Aqtotynyń janyn qoıarǵa jer tappaı shyryldaǵanyn kór­gen­de azamatqa osyndaı jaqsy jar tap bolǵanyna bárimiz qýan­ǵan edik. Áz-aǵam ekeýmiz aldymen Ma­rat­tyń kúlkisin sóz etetinbiz. О́ıt­keni, buryn ara-tura toı-tomalaq ústinde kóńildi bolyp alsa, kú­limsirep júretin. Osyndaıda Ábdi-Ázız: «Mákeń kúlimdep qa­lypty ǵoı», deıtin nemese «Kú­lim­detip qo­ıyp­ty ǵoı» dep ázildep sóıleıtin. Keıin baıqadyq, Mákeńniń bar kúlkisi de, kóńil-kúıi de kózinde turady eken. Al kóńildi bolǵanda, kózi kúlip júrgende qolǵa alǵan isin dóńgelentip áketetin. Bu­rynǵy qorǵasynnyń kezinde jasap qoıylǵan betti buzý degenińiz bir azap bolatyn, sondyqtan maketke degen talap kúshti edi. Sekretarıattyń jigitteri eń bas­tysy maketti árleı bilýde deıtin. Ǵalym Tynybaev, Saǵynysh Sarıev, Sovet Shımanbaev, Keńes Iýsýpov, Myńbaı Ilesov aǵalary sekildi, tipti olardan da ótetindeı sheberlikpen maket jasaı biletin, ony qorǵaı alatyn Marat kompıýterlik betteý bastalǵanda da sol sheberliginen tanbaǵan edi. Aqtotyǵa úılengen soń ju­mysqa Marattyń kózi kóbine kúlip keletin boldy. Ondaı kezdi Áz-aǵam qalt jibermeıdi: «Búgin Mákeńe tańǵy shaıdy Aqtotynyń ózi quıyp beripti», deıtin. Tipti ózine de: «Aqtoty kózińizdi kúl­dirip jiberýdiń jolyn taýypty ǵoı», dep qaljyńdaıtyn. Áıeli ózi men Marattyń ǵana emes, Tynystan atasy men Kúláıhan enesiniń de bar jaqsy qasıetterin jınaqtaǵan eki ul taýyp bergende Mákeńniń kózindegi kúlkige búkil «Egemen» qýanyp edik. Uzaq ýaqyt syrqattanǵany, aýylyn únemi saǵynyp turýyna, Almatyǵa ketip bara jatqandar­dyń bárine: «Elge sálem aıta ba­ryń­dar» deýine sebepshi bolǵan áke­si­niń dúnıeden ótkeni bolmasa, onyń kózinen kúlki ketpeýin barsha týǵan-týystary qalaıtyndaı bolyp kórinedi. Ini-qaryndasta­rynyń úsh-tórteýi aǵalarynyń artyn alyp, Astanaǵa keldi, qala­nyń kórkeıe túsýine úles qosýda. Úlken uly Qanat «Qazaqte­le­komda» qyzmet atqarady. Ol qyzmetke turǵanda habarlasqan Ábdi-Ázız: «Mákeńniń úlkeni adamzatty bir-birimen baı­lanys­ty­ratyn bolypty», dep máz bolǵan. Kelini Dınara – zańger. Al kishisi Almattyń «Qazaero­navı­gasııada» menedjerlik qyz­mette júrgenin bilgende marqum Ábdi-Ázız: «Mákeńniń kishisi adamzatty bir-birimen qatynasty­ratyn bo­lyp­ty», dep shattanatyn edi-aý dep oılaımyn. Nemeresi Nazerke bas­taǵan kelesi býyn urpa­ǵy da adamzat balasy úshin qyzmet etetine senim mol. Eń bastysy, Mákeńniń kózinen kúlki ketpesin deıik. Erjuman SMAIYL, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.