Tolassyz tasymaldar, tolaıym tabystar

Erteń – Kólik jáne baılanys qyzmetkerleriniń kúni

  Barys beıneli bolashaǵymyzdyń baıandy bolýy el ekonomıkasynyń qan tamyry – kólik salasynyń júıeli de tabysty jumysyna tikeleı baılanysty ekendigi belgili. Jahandyq daǵdarystan toqyraýsyz shyǵyp, dýaly aýyz álemdik sarapshylardyń pikirinshe, qarqyndy damý dańǵylyna túsken Qazaqstanda is júzine asyrylyp jatqan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamanyń bolashaǵy da osy salanyń jumys yrǵaǵyna baılanysty óris alyp keledi. Erteń ózderiniń dástúrli kásibı merekesin atap ótkeli otyrǵan respýb­lıkamyzdyń kólik salasy qyzmetkerleriniń bul rette atqaryp jatqan jumystary aýqymdy, belgilegen mejeleri bıik. Qazirgi tańda el ekonomıkasynyń qanshalyqty dárejede alǵa basyp otyr­ǵandyǵyn Qazaqstannyń ártúrli kólik salasyndaǵy kásiporyn­darynyń qol jetkizgen jetistikterinen de aıqyn ańǵarýǵa bolady.   Atap aıtqanda, aǵymdaǵy jyl­dyń birinshi jarty jyldy­ǵynda 1,08 mıllıard tonna júk tasymaldanyp, 2010 jyldyń sáı­kes merzimimen salystyrǵanda bul kórsetkish 19,9 paıyzǵa art­qan. Júk aınalymy ótken jyl­dyń sáıkes merzimimen salystyr­ǵanda 12,1 paıyzdy qurap, 144,4 mıllıard tonna shaqyrymdy qu­raǵan. Tasymaldanǵan jolaý­shy­lar sany 26,4 paıyzǵa artyp, 7,174 mıllıard jolaýshyny qura­ǵan. Jolaýshylar aınalymy 80,1 mıllıard jolaýshy shaqyrymǵa jetip, ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 25,6 pa­ıyzǵa ósken. Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen sońǵy jyl­dary elimizde avtomobıl kóligi joldaryn jańǵyrtý jáne jańa kúre joldar salý máselesinde de buryn-sońdy bolmaǵan betburys bastaldy. Máselen, aǵymdaǵy jy­ly jalpy paıdalanymdaǵy avtokólik joldaryn damytýǵa 286,9 mıllıard teńge qarjy qa­ras­tyrylyp otyr. Osy maqsatpen jalpy paıdalanymdaǵy, onyń ishinde jergilikti júıedegi 5 179 shaqyrym avtokólik joldary kúr­deli jóndeýden ótkizilmek. Bı­ylǵy jyly elimizdegi res­pýblı­kalyq dárejedegi avtokólik jol­daryn damytýǵa bıýdjetten 221,5 mıllıard teńge qarjy bólindi. Onyń ishinde 194,5 mıllıard teńge jańa joldar qurylysyn salýǵa jáne qaıta qurýǵa bólinse, 27,0 mıllıard teńge kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeý jumystaryn júrgizýge bólingen. Bul qarjyǵa Almaty – Astana – Petropavl, Sa­ma­ra – Shymkent, Omby – Maı­qapshaǵaı, Astrahan – Atyraý – Aqtaý – Túrkimenbashy, Tashkent – Shymkent – Almaty – Qorǵas, Aq­tóbe – Mortyq, Astana – Qos­tanaı – Chelıabi, Taskesken – Baqty jáne Shýche – Býrabaı baǵytyn­daǵy 912 shaqyrymǵa sozylatyn avtokólik joldary qaıta jańar­tyl­maq. Sonymen birge bıylǵy jyldyń sońyna deıin elimizde 359 shaqyrym jańa jol qurylysy paıdalanýǵa berilip, 1238 shaqy­rym avtokólik joldary kúrdeli jáne orta jóndeý jumystarynan ótkizilmek. 2011 jyly jergilikti mańyz­daǵy 3029 shaqyrym avtokólik jolyn damytýǵa 65,4 mıllıard teńge qarjy bólindi. Ústimizdegi jyldyń birinshi jartyjyl­dy­ǵyn­da respýblıkalyq júıe boıynsha bólingen qarjynyń 46,2 mıllıard teńgesi ıgerilip, 308 shaqyrym jol salyndy jáne qaıta jańartyldy. 319 shaqyrymǵa sozylǵan avtokólik joly jóndeýden ótkizildi. Ǵasyr jobasy atanǵan «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyq­ara­lyq kólik dáliziniń qurylysy joǵary qarqynmen bastalyp ketti. Bul halyqaralyq kólik dáliziniń 2787 shaqyrymy Qazaqstan aýma­ǵyna jatady. Qazir elimizdiń 4 oblysy aýmaǵyndaǵy 1615 shaqy­rymǵa sozylǵan halyqaralyq kólik dáliziniń qurylys jumystary júrgizilip jatyr. 2010 jyly osy mańyzdy jol qurylysyna 90,5 mıllıard teńge qarjy bólinip, 417 shaqyrym jol qurylysy salyndy. Bıylǵy jyly bul maqsatqa 155,5 mıllıard teńge qarjy bólingen. Osy qarjyǵa 730 shaqyrym avto­kólik jolynyń qurylysyn salý josparlanǵan. Ekonomıkanyń kúretamyry ata­latyn temir jol salasynda da at­qarylyp jatqan jumystar men qol jetkizgen nátıjeler barshylyq. Ústimizdegi jyldyń birinshi jarty­jyldyǵynda temir jol kóligimen 133,6 mıllıon tonna júk tasy­maldanyp, júk aınalymy ótken jyldyń sáıkes merzimimen salys­tyrǵanda 3,5 paıyzǵa artyp, 102,9 mıllıard tonna shaqyrymdy qura­ǵan. Elimizdiń temirjolshy­lary bolat joldy odan ári damytý maq­satyndaǵy iri jobalardy da júzege asyrýda. Bul rette «О́zen – Túr­kimenstan memlekettik sheka­ra­sy» jáne «Jetigen – Qorǵas» baǵyt­ta­rynda salynyp jatqan temir jol toraptaryn erekshe atap aıtýǵa bolady. «О́zen – Túrkimenstan memlekettik shekarasy» baǵytyndaǵy 146 shaqyrymǵa sozylǵan jol to­raby qurylysyn salýǵa 65 mıllıard teńge qarjy qarastyrylyp otyr. Qazir munda 1,6 myń adam jáne 450 jol qurylysy tehnı­kalary ýaqyt­pen sanaspaı eńbek etýde. «Jetigen – Qorǵas» baǵytyn­da­ǵy 293 shaqyrymǵa sozylǵan jol toraby qurylysyn salýǵa 154 mıllıard teńge qarjy bólindi. Ústi­mizdegi jyldyń 12 shildesine deıingi derek boıynsha bul jol tora­bynyń 83,6 shaqyrymy salynyp, 22,3 myń tekshe metr topyraq úıindisi jasalǵan. Jol torabyn elektr qýatymen qamtamasyz etý úshin 15257 elektr baǵanalary orna­tylyp, 286 sýaǵar qubyrlar tó­sel­gen. 24 kópir qurylysy bas­talǵan. Munda 4,3 myń adam qury­lys jumystarymen aınalysýda. Elimizdiń temir jol salasyn jańa tehnıkalarmen jaraqtandyrý maqsatynda da júıeli jumystar júrgizilýde. Máselen, bıylǵy jyl­dyń ózinde 602 júk vagony, 27 lokomotıv jáne 22 jolaýshylar tasy­maldaıtyn vagondar satyp alyn­ǵan. Astana qalasyndaǵy lokomotıv qurastyratyn zaýyt bıylǵy jyly 86 jańa lokomotıvke joldama bermek. Ekibastuz qalasyndaǵy júk vagondaryn shyǵaratyn zaýyt jyl basynan beri 70 jartylaı vagondar shyǵaryp, jyl aıaǵyna deıin onyń sanyn 545-ke jetkizbek. Petropavl qalasyndaǵy júk vagon­daryn shyǵaratyn zaýyt birinshi jartyjyldyqta 320 júk vagonyn relske qoıǵan. Respýblıkamyzdyń áýe kompa­nııa­lary aǵymdaǵy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda 1,8 mıllıon jolaýshy, 14,7 myń tonna júk tasymaldady. О́tken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda bul kórsetkishter tıisinshe 23,7 jáne 18,5 paıyzǵa artqan. Otan­dyq áýe kompanııalary qoldanys­taǵy áýe kemelerin jańartý jáne jańǵyrtý máselelerine de erekshe kóńil bólip keledi. Máselen, bıyl­ǵy jyly «Eır Astana» AQ lızıngke Embraer EMB-190 áýe kemesin satyp alsa, «Skat» jáne «Deta Eır» AQ-tary jeke menshikterine tıisinshe Boıng-757 jáne Boıng-737 áýe kemelerin ıelendi. Al «Eýro-Azııa Eır» AQ lızıngpen MI-8T markaly eki tikushaǵyn, «Qazavıa» MI-8PS, «Semeıavıa» AQ lızıngpen Embraer EMB-145 áýe kemesin satyp alǵan. Táýelsizdik jyldarynda dú­nıe­ge kelgen otandyq teńiz aı­laqtary da tolymdy tabysta­rymen kórinip keledi. Máselen, Aqtaý teńiz aılaǵynda aǵymdaǵy jyldyń alty aıy ishinde 4,311 mıllıon tonna munaı, 1,097 mıllıon tonna júk tasymaldansa, paromdyq júk tasymaldaý kór­setkishi 651,1 tonnany qurap, ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 126,3 paıyzǵa artty. Memlekettik tehnıkalyq flotty jańǵyrtý baǵdarlamasy sheńberinde 2011 jyly jańadan 5 keme satyp alynbaq. Sonymen birge elimizde taǵy da 9 kemeniń qurylysy júrgizilip jatyr. Kásibı merekelerin osyndaı tolymdy tabystarmen qarsy alyp otyrǵan elimizdiń kólik sa­lasy qyzmetkerleriniń táýel­siz­digimizdiń 20 jyldyǵy atalyp ótetin jeltoqsan aıyna deıin belgilegen mejeleri de bıik. Ár­bir qazaqstandyq úshin qas­terli de qadirli kún bolyp sanalatyn Táýelsizdik mereke­siniń 20 jyl­dyǵy kólik salasy qyzmet­ker­leriniń tolaıym tartý­lary­men erekshelenbek. Elimizdiń áleý­mettik-ekonomıkalyq ómirine jú­ıeli túrde qan júgirtip otyr­ǵan kólik salasy qyzmetkerlerin tól merekelerimen quttyqtaı oty­ryp, eńbekterine tabys tileımiz. Jylqybaı JAǴYPARULY.