Sóz soıyl

Ashylmaıtyn esikter Kezinde saýyp iship otyrǵan jalǵyz sıyryn satyp balasyn oqytqan apalar, atalar boldy. Ol kezde, álde sıyr qymbat pa, álde oqý arzan ba, oqımyn dep julqynǵan bala, sol jal­­­ǵyz sıyrdyń aqshasyna talaı «nárse» alatyn: birinshi, bilim alady, ekinshi, mynanyń bilimi bar dep rastaıtyn kýálik (dıplom) alady jáne dıplomy bar ekenin ras­taı­­tyn rombık alady. Ony ol dıplomyn qolyna ustamaı ja­­typ-aq tósine taǵyp alady. Mi­­ne, kórdińiz be, ol kezdegi bir sıyrdyń qansha qundy ekenin. Sol sıyrdyń qazir ózi bol­masa da, úrim-butaǵy bar. Bi­raq búginginiń sıyryn «áýle­ti­men» (buzaýymen, buqasymen) qosa satsańyz da rombık taǵa almaısyz. Al oqý kerek! Siz de qulshynyp, julqynyp tursyz. Mine, osy muqtajdyq pen talpynysty aına-qatesiz bile qoıǵan joǵarǵy jaqtaǵy aǵa­lar­dyń basyna: «Oqımyn degenderge jalǵyz sıyryn sat­tyrmaıyq, báribir ol esh­nár­se­ge jetpeıdi. Al mundaı tal­py­nystaǵy balalar «shylbyr shirite» qoımas, bularǵa nesıe bereıik» degen oı keledi. Ol oıdy ortaǵa salady, tipten qaǵazǵa túsirip, zańdastyrady. Sonymen, Bilim, Qarjy já­ne Densaýlyq saqtaý mınıstrlikteri «Samuryq-Qazyna» ak­sıonerlik qoǵamymen shart­qa otyrady, onda ekinshi deń­geı­degi bankiler balalarǵa aq­sha beredi, al «Qarjy ortal­y­ǵy» dep atalatyn aksıonerlik qoǵam alynǵan aqshaǵa kepildik beredi dep kórsetedi. Biraq, «aqsha topyraq emes, úkimet aqymaq emes» degen ma­qal taǵy bar. «Sonymen, ne­sıe­ni kimge berý kerek?» degen su­raq týyndaıdy. Suryptap-su­ryp­tap kelgende, nesıe alý­ǵa quqyǵy barlarǵa mynalar jat­qyzylady: jetim jáne mú­ge­dek balalar, ata-analarynan qam­qor­lyq joq balalar, kóp­ba­­la­ly, jalǵyzilikti, jupyny otba­sy­­nyń balalary, ata-anasy mú­gedek nemese zeınetker balalar. Durys-aq! Al endi, «ata-ana­lary shólin sút qatqan shaı­ǵa qandyryp jatsa, balalar, ázirshe bolsa da «páshtı tegin» bilim bulaǵynan sýsyndap júr­se, budan artyq qamqorlyq bar ma?» deısiz ǵoı. Oıy­ńyz durys-aq. Biraq is júzinde olaı bolmaı turǵan kórinedi. Májilis depýtaty Beken Ál­imjanovtyń aıtýyna qara­ǵan­da (depýtat sózine senbeske bolmaıdy), osydan úsh jyl buryn «tós qaǵysyp, qol aly­syp»  jasalǵan shart «býksýet». Nesıe alýyna bolatyn 40 myńdaı balanyń osy kúnge deıin 4 myńǵa jeter-jetpesi ǵana «páshtı tegin» oqyp júr­gen kórinedi. Al, qalǵandary «ólip-talyp» óz qaltasynan tólep jatsa kerek. «Olarǵa ólip ketsek te óz qaltasynan tóletpeımiz» dep ant-sý ishken, moınyna jaýapkershilik alǵan keıbir «aǵalar» keńsesiniń esigin keń ashpaı otyr» deıdi depýtat. Al depýtattarǵa barlyq jer­de esik ashyq ekenin bilemiz. Sondyqtan da olar álgi keńse­lerdiń esikterin aıqara ashty­ryp, ózderimen birge balalardy da ala kirer degen úmittemiz. Saǵadilda ÁJIBAEV. Almaty.   Bastyqtyń esebi Aýyldyń emes ósegi, Bul ótken is keshegi. Halyqty jınap klýbqa Bastyqtyń ótti esebi.   Sózin-aı sózin kósheli, Shirkinniń, paı-paı, shesheni. Iskerligin aıtyp bastyqtyń Maqtady: «bárin sheshedi!»   Avtodordyń Eseni: Pálen kýb asfalt tósedi. Lampyshke ilip baǵanǵa, Jaınatyp qoıdy kósheni.   Bilimniń sóz ap Asany, Baıandama jasady. Qamqorlyqty sezgen urpaqtar, Árqashan órge basady.   Shaldardyń shyǵyp bireýi, Kóneden qozǵap shiredi. Sóziniń sarqyp aıaǵyn, Bastyqqa ǵumyr tiledi.   Qorjyny sózdiń sógilip, Maqtaýlar jatyr tógilip. Zaldaǵy keıbir apalar, Jiberdi jylap, egilip.   Tyńdadym, keldi ılanǵym, Jaısyzdyq jaılap qınaldym. Jınalys boldy kádimgi Mysalyndaı Krylov Ivannyń. Qoıshybaı ShÁNIEV. Soltústik Qazaqstan oblysy.   Bundaı da bolady Ekinshi dárejeli santehnık Pyqyp Asabas ishkeni bir bótelke araqtan asqan soń ómir, zaman, tirshilik týraly tolǵanysqa berilgeni sonsha, ózi de Kant, Konfýsıı, Gete sııaqty oıshyl­dardyń qatarynan oıyp tu­ryp oryn alady. *** Germanııadan kelgen soǵys ardagerleri bizdegi Uly Otan soǵysy mýzeıin aralap, odan ózderiniń dokýmentterin alyp rıza boldy. *** Úıge kelip,  astan-kesteńi shyq-qan zat-mú­lkimnen úıime ury tús­ken eken dep oıla­­­dym. So­dan esimdi jı­yp, er­teń­gilik ózim shu­ly­ǵy­m­dy izdegenim esime tústi... *** Dárigerler bir aı bo­ıy jumysqa shyqpaı ereýil jasap, sonyń «kesirinen» elimiz boı­yn­sha ólim-jitim 20 paıyzǵa tómendedi... *** Kelinshegimniń sa­­typ alǵan kóıleginiń túsiniń ashyqtyǵy son­sha, úńile qaraǵan adamǵa ar jaǵynan búıregi de kórinip turady...   Shúkirshilik (Sáýegeı satıra) Dúnıede bar jaratylys múl­dem joǵalyp ketpeı, tirshilik ıesiniń ýaqyty kelgende ólip baryp qaıta tiriletinine shú­­kir­shilik. Bir zamanda men de pende bolyp jaratylǵanmyn. Qaýym bolyp qaýymdasyp tirlik etetinbiz... Biletinim – tas dáýiri artta qalyp, «aına­laı­yn temirden alǵashqy qural-saı­man saılap, biz ańnan emes, ań ataýly bizden qashyp-py­­syp  júretin zaman bolatyn. Ol dáýirge de shúkir­shi­lik. Jazmysh buıyrǵan ja­syn jasap, arman-maqsat qoı­­yp ómir súretindeı ke­zeń bolmasa da, jaryq dú­nıe syılaǵan Jaratýshyǵa rıza keıippen dám-tuz bitken kúni jaz­mysh­qa moıyn usynǵanbyz. Endi, mine, Alla jar bo­lyp, «kezegim kelip», ta­ǵy da jaryq dúnıege ke­lýimniń oraıy kelipti... Pen­de emespin be, jara­ty­latynym an­yq, ne de bolsa dep Jara­tý­shyǵa aldaǵy ǵu­myrda «óıte kórińiz, búıte kórińiz» dep jalbarynyp baqtym. Sondaǵym, aldymen ǵu­myr jasty uzarta kórińizshi dedim. Sodan soń, tamaq ataý­­lyny talǵamaı-aq buı­yr­ty­ńyz, qurt-qumyrsqa, shóp-sha­lamǵa deıingiler meniń úle­simde bolsa dedim. Taǵy da jaýrap-qalty­ra­maı­yn, negizi – jaýym joqqa jýyq bolyp, ash kózderdiń qansha qar­ma­ǵyna ilinsem de olarǵa nápaqa bolýdan saq­ta­sa dep tiledim. Jal­ba­ryn­ǵanymdy ja­ra­tý­shy qabyl alyp... pálekettiki, qarǵa bolyp jaratyla qalma­sym  bar ma... Kiná ózimnen! Al­dymen adam ete gór demegen ózim... Adam bolmaǵanyma ókin­gen­men, al ótinish-tilegimdi qa­byl etken Jaratýshyǵa aıta­rym joq... Ta­ǵam talǵamaımyn. Táýbe, jeıtinim aldymda, jemeı kergıtinim onan da kóp... Mundaǵylardyń: «Qarǵa qań­qyl­dap ketti, kún sýytyp qar túsetin shyǵar» deıtini beker emes... Kóbine qalǵyp-múlgip tal-terekte otyra­myn. Ke­rek kezde tómenge túsip tal­tańdap júrip kep te beremin. Qaýip-qater az, etim ana ádirem qapqyr mysyq bolmasa, meni erikkenderde ermek ete qoı­­maıdy. Oıhoı, qanat bitirgeni qandaı ǵajap!.. Qaý­ip-qaterdi qapy qaldy­ra­dy... Baǵytym «Balqan taý» bolsa da bara alamyn... Eń ǵajaby, ǵumyrymnyń uz­aq­tyǵy... Úsh júz jyldaı jasaıdy ekenmin!.. Al, aınalama kóz salsam... Pende, ıaǵnı adam etip jaratpaǵanyna táýbe! Keı-keı tirligine órem jete ber­mes, al olardyń qul­qyn úshin tań azannan kesh bat­qanǵa deıingi tepeń-te­peń tirligin kórip túńi­lemin. «Qar­ǵa qarǵanyń kózin shu­qymaıdy». Al pen­deń biz­diń kezimizdegi adamdardaı emes, tirlik úshin birin-biri óltirýden taıynbaıdy. Kó­bi ash-qur­saq, taǵam úsh­­in atys-shabys, qylmys... Qıt etken qylmys úshin qa­ma­lyp temir torda otyra­syń... Tabıǵatty bitirgen. Taý-tasty qoparyp, ózen-kóldi laılap, tútinmen tum­­shalanyp alǵan... Eri qaı­sy, áıeli qaısy bilip bol­maısyń. Bir-eki balamen bi­telip, kún ót­ken saıyn tu­qy­my quryp qurdymǵa ketip jat­qan eldi meken... Qaısybirin aıtaı­yn, osyndaı-osyndaı ospa­dar­ly­ǵyna bola az kúnde topan sý qaptap tirshilik ataýly typ-tıpyl bolatyn kórinedi...  О́z ba­sym ondaı bola qalǵanda, aınalaıyn qanatymnyń ar­qa­syn­da qalyqtap ushyp jan saqtar alyp shyńnyń tóbesinen taby­larmyn. Aıtarym, myna zamandaǵy Adam­nyń kórerin pende basyna bermesin... Adam etpeı, Qarǵa etip jaratqan Jaratýshyma quldyq!.. Ersultan MAǴJAN. Almaty oblysy.   Maqal-máteldiń máıegi «О́ser úıdiń ıti ottaıdy». Baıyp qaldyq, Qanatty keńge jaıyp qaldyq, О́zimiz bıikte turǵasyn, Álsizdi kemsitip aıyptadyq. Itimiz ottady, Umytyldy ashtyq soqpaǵy. *     *    * «О́sher úıdiń kelini urlyq qylady». Jurttyń bári ury dep, Urlaı bilmeseń qury dep, Sózi óter qaqsady. Mysaldap aıtty basqany. Ury kelin ustaldy, Baılyǵy tárkilenip tastaldy. Shańyraq oty sóndi, Qaıǵy bulty tóndi. Bala men kelin, Túrmeden tabylyp tur, «Shatyr» izdep janashyr, Uıqy qashyp sabylyp júr. *     *     * «Ǵumyryńdy qystyń kúngi keshteı ǵyp, Qysqartady toıymsyzdyq, meshkeılik». О́zin-ózi túsinbeıtin jandaı bop, Aqyl tyńdar myna bizde jaǵdaı joq. Toıymsyz ǵyp jaratqasyn pendeni, Juta berip, semiremiz jardaı bop. Armandamaı basqany, Oılaıtyny oljalaý men bas qamy, Barmyn deıtin, baımyn deıtin biriń joq, Aqsha azdyrdy dókeılerdi, qasqany. Tabyl QULYIаS. Astana.   О́rkeshti óner Sot qylmyskerden jaýap alyp jatyr. – Aıyptalýshy, shegemen oryndyqty kertýińizdi qoıy­ńyz! Andaǵy nán shegeni qaı­dan aldyńyz? – Aıaq astymda jatyr eken... – Aıyptalýshy, istikpen qabyrǵany túrtkileýińizdi do­ǵaryńyz! Istik qaıdan sizdiń qolǵa túsip júr? – Jeńimnen shyǵa keldi... – Aıyptalýshy, qolyńyz­daǵy pyshaqpen kúzetshige aıbat shegýińizdi qalaı túsi­ne­miz! Ol páleketti sizge kim bergen? – О́zim de bilmeımin... Ala­qanymdy ashsam, qolymda tur... – Aıyptalýshy! Aramen kisendi keskileýdi doǵaryńyz! Ol páleketter sizde qaıdan paıda boldy deı jalyqtym!.. Sonymen burynǵy sıqyrshy-fokýsnıktiń isin qaraýǵa kó­she­lik... О́ı, jańa ǵana al­dymda jatqan «Qylmystyq is» papkim qaıda ketti?!. Aı­yp­ker, myna qaptap ketken qo­ıandar men taýyqtardyń kó­zin qurtyńyz! О́ı, jańaǵy qyl­myskerdiń ózi qaıda-eı!?.. Vladımır ChHAN. Aýdarǵan B.JUMADILDIN.   Qojanasyr aıtqan eken Birde Qojanasyr qarańǵyda bir baımen ushyrasyp qalypty. Baı Qojekeńdi muqatpaq bolyp: – Qojeke, sen be ediń? Men seni ıt eken dep qalsam, – depti. Sonda Qoja: – A-a, taqsyr, siz ekensiz ǵoı. Men sizdi adam eken dep qalsam, – dep jaýap beripti. Qojanasyrdyń jumyssyz júrgenin kórgen patsha: – Búginnen bastap meniń aspazdarymnyń bastyǵy bol, – deıdi. – Qup bolady, taqsyr! – deıdi Qojanasyr. Birneshe aı ótken soń, patsha ony shaqyrtady. Qojanasyr domalanyp semirgen. – Úıińizdiń esigi sizge kóp uzamaı tar bola ma dep qorqamyn, – deıdi patsha. – Taqsyr, esik ýaıym bola qoımas, ony keńeıtýge bolady ǵoı, tek men sizden úlken úı suraımyn ba dep júrmin, – depti Qojanasyr.

 Múıisti júrgizetin Berik SADYR.

Mynany kesip... Sonan soń «tabıǵatty qorǵaýdy» qolǵa alamyz...