JAHANDANÝ JÁNE PATRIOTTYQ TÁRBIE

Kon­ferensııanyń negizgi maq­sa­ty jastardyń eldiń qoǵamdyq, saıa­sı, ekonomıkalyq jáne mádenı ómirine qatysý belsen­di­ligin arttyrýǵa, olardyń boıynda patrıotızm men otansúıgishtik qasıetterdi qalyptastyrýǵa yq­pal etýdi kózdedi. Onyń jumy­syna jas ǵalymdar, aspırant iz­denýshiler, stýdentter, Qazaq­stan halqy Assambleıasynyń, etno­má­denı birlestikterdiń, jastar uıymdarynyń ókilderi qatysty. Konferensııada Aqtóbe ob­lys­tyq ishki saıasat basqarma­sy­nyń bastyǵy Ahat Myrzalın qysqasha sóz sóılep, oblystaǵy jastar saıasatyn júzege asyrýdyń barysyn baıandady. Ol bul máse­lege oblys ákimi Eleýsin Saǵyn­dyqovtyń erekshe mán berip otyrǵanyn atap ótti. “Jasyl el” jáne stýdenter qurylys jasaq­tary jumystaryn uıymdasty­rý­daǵy izdenisterdi, jaqsy oqıtyn stýdentterge granttar bólý tá­jirıbesin sóz etti. Bilim jáne ǵylym mınıstr­ligi tárbıe jumysy jáne jastar saıasaty departamenti dırektory­nyń orynbasary Madııar Qojah­mettiń málimdeýinshe, 2006-2008 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattaryna patrıottyq tárbıe berýdiń mem­lekettik baǵdarlamasy aıasynda 800-den astam shara ótkizilipti. “Me­niń Otanym – Qazaqstan”, “Bul – bizdiń Týymyz”, “Bul – bizdiń Ánuranymyz” sııaqty res­pýblıkalyq aksııalardyń jas­tarǵa tárbıelik máni zor bolǵan. Olarǵa elimizdiń 4,5 mıllıonnan astam jastary atsalysqan. Qazir elimizde 2009-2011 jyldarǵa ar­nalǵan “Aýyl jastary” jalpy­ulttyq baǵdarlamasyn júzege asy­rý júrip jatyr. Jastarǵa patrıottyq tárbıe berýde, sala­matty ómir saltyn qalyptas­tyrýda 460 áskerı-patrıottyq klýb jumys isteıdi eken. Byltyr stýdent jastar 34 mıllıon túp aǵash kóshetterin otyrǵyzyp, 51 myń gektardy kógaldandyrǵan kórinedi. “Qazaqstan jastary Kon­gresi” zańdy tulǵalar birlestigi­niń atqarýshy dırektory Nurlan Sydyqov óz sózinde jastardyń boıyndaǵy eljandylyq, otan­súıgishtik, týǵan jerge, memle­kettik tilge degen qurmet sezimi tý­raly oı órbitti. Ǵylymı-tájirıbelik konferensııada damyǵan elý eldiń qataryna enýdi maqsat etken Qazaqstannyń bola­shaǵy jastardyń qolynda ekeni, ol úshin bilimdi de bilikti bolýǵa umtylý qajettigi, ulttyq qundy­lyqtarymyzdy qasterleı bilý kerektigi aıtyldy. Ulttyq rámiz­derdi qurmetteý, salt-dástúrdi saqtaý, memlekettik tildiń qol­daný aıasyn keńeıtý jaıynda áńgime boldy. Konferensııaǵa qatysýshylar seksııalyq otyrystarda “Qazaq­stannyń rýhanı-adamgershilik damý máseleleri: úrdister, bol­mystar, damý sharttary” jáne “Qoǵamdyq uıymdar qyzmetindegi patrıottyq tárbıe berý tájirı­besi” degen taqyryptar boıyn­sha qazaqstandyq patrıotızmdi qalyptastyrýdyń ózekti máse­lelerin talqylady. Satybaldy SÁÝIRBAI, Aqtóbe oblysy.

BALALARǴA BAZARLYQ BAIаNDY BOLADY Elbasy kótergen eldik máse­­leniń biri de biregeıi – balalar­dy mektepke deıingi mekemeler­men qamtamasyz etýdi shuǵyl jaqsartý. Bul Aqtóbe óńirinde qalaı sheshilip jatyr desek, ózge óńirlermen salystyrmaly túrde qaraǵanda “aýyzdy qur shóppen súrtýdiń” jóni joq, tym táýir tal­pynystar bar. Bir súısiner­ligi, bul baǵytta júıeli jumys­tyń izi kórinedi. Kúni keshe ǵana Temir aýdanynyń ortalyǵy Shu­b­ar­qudyq kentinde, Qarakemer aýylynda eki birdeı balabaqsha paıdalanýǵa berildi. Balabaqsha salý bir kúnniń sharýasy emes. Sondaı-aq muny joǵaryǵa ja­ǵym­­dy bolý úshin qoldan jasal­ǵan shara deýdiń de qısyny joq. Ony balabaqshalardy kóptep salýdyń, jekeshelenip ketkenin qaıtaryp alýdyń qaıtarymdy qadamy dep baǵalaǵan jón. Basqa aýdandardy aıtpaǵanda, 2010-2011 jyldary eki balabaqsha paıdala­ný­ǵa berilse, Shubarqudyq ken­tin­­de bul másele kún tártibinen aly­nyp tastalmaq. Al, Qarake­mer aýylyndaǵy 25 oryndyq ba­la­baq­sha 9 mıllıon teńge qarjy­ǵa túsipti. Alaıda, osynshama bala balabaqshaǵa baryp, tárbıelense, on adam jumysqa tartylypty. Mine, munyń ózi eki qoıandy bir oq­pen atyp alǵanmen birdeı emes pe? Budan týra on jyl buryn osy aýdanda tórt balabaqsha ju­mys istep, turǵyndardyń 3,5 paıy­zyn qamtysa, qazir mektepke deı­in­gi otyz alty balalar meke­me­lerinde 1680 bala tárbıelenýde eken. Iаǵnı, balabaqshamen qamtý kórsetkishi 74,1 paıyzdy qu­raıdy. Jalpy, oblys tizginin Eleýsin Saǵyndyqov ustaǵaly el bolýdyń besiktegi baladan bastaý alatyny udaıy qaperde ustalyp keledi. Eko­nomıka damyp, turmys túze­lip kele jatqany demografııalyq ahýalǵa da yqpal etýde. Bala týý kóbeıdi. Kúni keshegi jappaı jekeshelendirý kezinde qoldy bolǵan balabaqshany qaıtara otyryp, jańalaryn paıdalanýǵa berip jatqannyń ózinde oǵan suranys joǵary. Biraq, jergilikti bılik qol qýsyryp qarap otyrǵan joq. Shama-sharqynsha máseleni sheshýdiń ıkemdi joldaryn izdestirýde. Jalpy 1991 jyly Aqtóbe ob­­ly­synda 438 balabaqsha bol­ǵan. Qazir 376 mektepke deıingi meke­me bar, onyń 182-si bala­baq­sha da, qalǵany – shaǵyn orta­lyq­tar. Oblysta balabaqsha sa­nyn odan ári kóbeıtý jaǵy qa­ras­tyrylýda. Byltyr 22 bala­baqsha, 18 shaǵyn ortalyq, bar­lyǵy 40 mektepke deıingi mekeme iske qosylyp, 1755 baldyr­ǵan­nyń joly boldy. Elimiz boı­yn­sha balabaqshamen qamtý ortasha 36,5 paıyzdy quraıtyn bolsa, oblys bul máselede al­dyń­ǵy qatarda keledi, bul kórsetkish 63,5 paıyzdy qurap otyr. 1991-97 jyldary balabaqsha­lar jabylýyna baılanysty bó­ten qolǵa ótip ketken 300-diń ús­tin­degi balabaqshanyń ázirge 28-i keri qaıtarylypty. Aqtóbe qa­la­synda respýblıkalyq bıýdjet ese­binen 2010 jyly – tórt, 2011 jy­ly – bes, 2012 jyly bes ba­la­baqsha salý josparlanyp otyr. Jyl aıaǵyna deıin “Aqtóbe - sentr” jáne “Emshan” fırma­lary árqaısysy 60 oryndyq eki balabaqshany paıdalanýǵa ber­di. Jalpy, oblysta balabaqsha ashýǵa usynys bildirip júrgen bıznes qurylymdar da jetkilikti. Sondyqtan taıaý jyldarda bul má­se­leniń oń sheshimin tabaty­nyna senim mol. Aqtóbe oblysy.

NURTAS OŃDASYNOV ESIMI ULYQTALDY Alash ardaqtylarynyń biri Nurtas Ońdasynov ekeni belgili. Orda buzar 34 jasynda, 1938 jyly Qazaq KSR Halyq Komıssarlary Keńesiniń tóraǵalyǵyna saılanǵan, bul jaýapty laýazymdy qyzmetti tabany kúrekteı 13 jyl boıy atqarǵan Nurtas Dándibaıuly týraly ańyzǵa bergisiz aqıqat áńgi­me­lerdiń tasqa basylyp, qalyń jurt­shylyqqa tarala bastaýy táýel­sizdik jyldary­nyń enshisine buıyrdy. Ásirese, “qolymda qan­sha­ma bılik bolsa da, bireýden kók tıyn para almadym – Qolym taza! “Úshtiktiń” bireýi bolyp adamdar­dyń syrtynan qol qoıyp, jala jappa­dym, eshkimniń qanyn moı­ny­ma júktegenim joq – Arym taza! Adam­dardy ataǵa, rýǵa, júzge ból­me­dim – Júzim taza!” – degen sóz­deri quran­nyń sózindeı rııasyz qabyldanady. Qabyrǵaly qaıratker Hrý­shev­­tiń asyra silteıtin áperbaqan saıasatymen kelisimge kelmeı, Oń­tústiktegi maqtaly úsh aýdan­nyń О́zbekstanǵa berilýine úzildi-kesildi qarsylyq bildirip, Más­keýdiń Qazaq eliniń keleshegine kesapatyn tıgizetin basqa da kóptegen sheshim­derine qarsy ymyrasyz pozısııa ustandy. Úki­metti basqarǵan kezeńde, qaı­rat­kerlik qyzmetiniń Gýrev obly­syn bas­qarýǵa arnaǵan sońǵy segiz jylynda munaıly óńirdiń, jal­py, respýb­lı­kanyń ındýstrııa­lyq damýyna muryndyq boldy, baǵa jetkisiz baǵdarlama­lardyń bastaýynda turdy. Qazaq­stannyń halyq jazýshysy Ábish Kekil­baıulynyń esteligindegi mynadaı derekterge nazar salaıyq: “Hrýshevtiń 1962 jyldyń laısań aqpanyndaǵy Almatyǵa kelgen dań­ǵaza sapary tusynda N.Ońdasynov usynyp júrgen máse­leler arnaıy májiliste qaral­dy. Ol – úsh-aq másele eken. Bar­lyǵy da Mańǵys­taýǵa baılanysty. Ońdasynov: “Mańǵystaý tabıǵı resýrstarǵa, ásirese, munaıǵa baı, ony barlaý men ıgerýdi qatar júrgizýimiz kerek”, – deıdi. Hrýshev: “Bizge Sibirdiń munaıy da jetedi. Mańǵystaýǵa kúnimiz qarap turǵan eshteńe joq”, – deıdi. Ońdasynov: “Mańǵystaýdyń ón boıy tolyp turǵan qurylys materıaly. Ulý tastardy elimizde endi qanat jaıa bastaǵan qurylys isine keńinen paıdalaný kerek”, – deıdi. Hrýshev: “Osy zamanǵy qurylys ındýstrııa­synyń nany seniń qaıdaǵy bir tabıǵı tastaryń emes, temir beton. Netken keri­tartpa nadan adamsyń?!”, dep zirkildep ala jóneledi. Ońdasynov talaıdan beri qupııa ázirlep jasap, talaı odaqtyq mınıstrlikterdiń ádeıilep baryp, aýzyn alyp ta qoıǵan sońǵy usyny­syn – Mańǵystaýǵa Maqat­tan temir jol tartý kerek­tigin aıtady. Hrýshev ony tyń­daǵysy da kelmeı, ornynan turyp ketedi. Muny kórip Ońdasynov ta qatqyl áńgimege kóshedi. “Bul usy­nys­tarym ótpeıtin bolsa, oblystyń jaǵdaıy osy múshkil kúıinde qalady. Ony kórip, basshy bolyp otyra almaımyn”, – dep jurt aldynda qyzmetten bas tartady. Qaharmandyq dramaǵa laıyq osy saıası sahnadan Nurtas aǵanyń nar tulǵasy men bar bolmysyn túgel ańǵarýǵa bolady. Biraq, ozbyr bastyq onyń ózine nege unamaı­tynyn ashyp aıtpaı, bultalaqqa salyp, burmalap kórsetedi. Bir kezde tyń ıgerýge Ońdasynovtyń keritartpalyqtan emes, ultjan­dylyqtan umtyl­ma­ǵanyn Hrýshev jaqsy biledi”. Ejelgi Jıdeli-Baısynnyń kıeli Túrkistan tórinde, ıaǵnı sanaly ǵumyrynda adaldyq pen ádildikti, ult múddesin tý etip kóterip ótken qaı­ratkerdiń týǵan jerinde aty­raýlyq azamattar murajaı turǵyzdy, Astana, Almaty, Shymkent pen Maq­ta­aralda kósheler men orta mek­tepterge esimi berildi. Jaqynda Shardara aýdany­nyń jurtshylyǵy bıyl týǵanyna 105 jyl tolýy qurmetine tórt qaq­paly shaharǵa Saryaǵash ja­ǵy­nan qaq jaryp kiretin dańǵyl­ǵa Nurtas Ońdasynovtyń esimin bergen jón dep sheshti. Bul izgi­lik­ti iske aýdan ákimi Marǵulan Ma­raıym uıytqy bolǵanyn atap ótkenimiz abzal. Merekelik jıynda qaıratker­diń ómirderekterin, muralaryn otyz jyl boıy zerttep, jınap, kitap shyǵaryp júr­gen astanalyq qalamger, Qazaq­stan Jýrnalıster odaǵy syıly­ǵy­nyń laýreaty Gúl­sim Orazalıeva, Túrkistan qala­lyq Aqsaqaldar keńe­si­niń tóraǵa­sy, “Nurtas Ońdasynov” qorynyń je­tek­shisi Jarylqasyn Áziretber­genov, kentaýlyq, shym­kent­tik ar­da­gerler Isahan Juma­baev, Se­ıit­kamal Júnisov, aýdan ákimi Mar­­ǵulan Maraıym, Shar­dara aý­dan­­dyq Ardagerler keńesiniń tór­aǵa­sy Táńirbergen Aǵmanov, arda­ger ustaz Jamal Tóleshova, alma­ty­­lyq jas ǵalym Osman Ardaq jáne basqalar júrekjardy lebiz­derin beldirdi. Shardara orta mektebinde zııaly qaýymmen kezdesý ótti. Osy kúni ar­tynda “Ult urpaǵy – tili, dástúri, sal­ty! Osydan nár alǵan adam ǵana óz ultynyń ókili bola alady” degen qaǵıdaly oılary men “Qazaqsha – arabsha”, “Qazaqsha – parsysha” sóz­dikter qaldyrǵan tuǵyrly tulǵa árýa­ǵyna arnalyp as berilip, quran baǵyshtaldy. Nurtas Ońdasynov Úkimet bas­qarǵan jyldary Myrzashól men Qyzylqum, Shardara men Jaý­­shyqum óńirlerinde jańa sýar­maly jerlerdi ıgerý, Syrdarııany bó­gep, sý qoımasy men sý elektr stan­sa­syn salý sııaqty mańyzy joǵary ju­mys­tarǵa arnalǵan baǵdarlama­lar ja­satqan. Uly Otan soǵysy araǵa kirip, N.Ońdasynov armany ótken ǵa­syr­dyń elýinshi, alpy­syn­shy jyldary ǵana júzege asyryla bastady. Merekelik sharalarǵa qatysý­shylar Shardara sý qoımasy men elektr stansasyna elim, jerim, ul­tym dep ótken qaıratkerdiń esimin berý týraly tolǵamdy oı-pikirlerin ortaǵa saldy. Jumabek MUQANOV,  “Shardara tynysy”  gazetiniń bas redaktory. Ońtústik Qazaqstan oblysy.

ALASh RÝHY AIBYNDY BOLǴAI! Máýlen JAPPASBAEV, Jambyl gýmanıtarlyq-tehnıkalyq ýnıversı­tetiniń 4 kýrs stýdenti. Men tórt jyldan beri Jam­byl gýmanıtarlyq-tehnıkalyq ýnı­ver­sıtetiniń pedagogıka fakýltetinde oqyp júrmin. Týǵan jerim Qyzyl­orda obly­synyń Aral óńiri. Qudaı qalasa, barys jyly oqýdy bitirip, qolyma dıplom alamyn. Sondyq­tan joǵary oqý oryndaryn bi­tirgeli otyrǵan barsha baýyrla­ryma jumysqa ornalasýda, otbasyn qu­rý­da, sóıtip el-jurtyna qal-qade­rin­she qyzmet etýde aq jol tileı­min. Aýyldyq jerlerge jumysqa barýǵa táýekel etken dıplomdy jastarǵa memleket pen jergilikti bılik tarapynan jasalyp jatqan jeńildikter túri kóbeıe berse eken degen de ıgi tilegim bar. Eń bastysy, árıne, jańa jylda dúnıe tynysh, elimiz aman bolyp, memleketimiz daǵdarys “daýylda­ry­na” qaramastan, mejeli maqsatta­ryna súrinbeı jete berse deımin. Jáne elimizdiń EQYU tóraǵalyǵy qutty bolyp, sol tórden aıtylǵan qazaq kóshbasshysynyń oı-pikiri dúnıe júzin moıyndatyp, qazaq hal­qynyń mereıi óse berse, qanekı. Aıtpaqshy, oblysymyzǵa, qa­lamyzǵa jańa jyldyń qarsa­ńynda jańa basshylar taǵaıyn­dalyp jatyr. Sol aǵalarymyz ana tiliniń mártebesin asqaqtatýǵa bir adamdaı úles qossa. Sonda memlekettik til­degi is-qaǵazdar órisi keńip, óńirdegi memlekettik til turǵysyndaǵy aq­sap jatqan máseleler de jaqsarar edi. Alash rýhy aıbyndy bolar edi. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin aıtar bolsam, barys jy­lyndaǵy elimizdiń qadamy barystaı batyl bolsyn, oljaly bolsyn degim keledi. Jambyl oblysy.

ÚZDIK MEMLEKETTIK ORGAN QAIRATKERI Búginde oblys turǵynda­rynyń 55 paıyzy Internet júıesin paıdalanýǵa qol jetkizdi. “Elektrondy úkimet” qyzmeti jer-jerge osylaı jetýde. Turǵyndar burynǵydaı aryz-shaǵymdaryn qoltyqtap kabınet aralap júrmeı-aq, ákim-qara­larǵa qoıar suraqtaryn, ótinish­terin endi elektrondy jeli ar­qyly jibere alady. Oblys ákimi Baqytjan Saǵyntaevtyń ınter­net­tegi jeke blogyna kúndelikti qanshama hat-habar kelip túse­tinin, oǵan qalaı jaýap berilip jatqanyn, oryndalýyn bárin de kózi qaraqty oqyrman qaýym oqyp bilip kórip otyr. Ákimniń jeke blogynyń ashylǵanyna áli bir jyl da bolǵan joq, soǵan qaramastan oblys boıynsha talap-tilekterin aıtqan hattar sany bul kúnderi 1,5 myńnan asyp ketipti. Bular­dyń kópshiligi negizinen qala tur­ǵyndarynan, kommýnaldyq qyz­met, kóshe, sý, jylýǵa baıla­nysty túsken suraqtar ekeni baıqalady. Aýyldyqtar kóbinde joldardyń jóndelýin suraıdy. Jer-sý ataýlary, kóshe attary, ulylarymyzdy ulyqtaý, mádenı murany jańǵyrtý sııaqty usy­nys-tilekter de kóp. Aýdandarda, ásirese, Ertis aýdanyndaǵy “Jol kartasynyń” oryndalýyndaǵy aýyldardaǵy dárigerlik oryndar jaıly biraz máselelerdiń sheti shyqty. Osy suraqtardyń ár­bireýin oqyp, jaýap berip, sheneýnikterge tapsyrma berýdi oblys ákimi Baqytjan Saǵyntaev óz moınyna alypty. О́ıtkeni, hat sońynda adam taǵdyry bar ekeni túsinikti. Eger ákimder ózderiniń jeke blogyna túsken hattardy qadaǵalap kúndelikti oqyp otyr­sa, onyń da qarapaıym halyqqa tıgizer paıdasy az emes eken. Al, jýyrda Aqparattan­dyrý jáne baılanys agenttigi jarııalaǵan konkýrsta bizdiń ákim “Elektron­dy úkimet-2009” bastamalaryn júzege asyrýdaǵy úzdik memleket­tik organ qaıratkeri” dep ta­nyldy. Astanada ótken Aqparat­tyq tehnologııalar jónindegi halyqaralyq konferensııada oblys ákimi Baqytjan Saǵyn­taevqa adamdarǵa jylylyq sáý­lesin shashatyn qos alaqan beı­nesin somdaǵan symbatty sta­týetka tabys etildi. Farıda BYQAI, Pavlodar.

AÝYLDA JAS MAMANDAR KО́BEIIP KELEDI Aýyl ekonomıkasyn kóterý, onyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartyp, mádenı oshaqtaryn túletý, sport isin jandandyrý búgingi memlekettik saıasattyń mańyzdy bir baǵyty ekeni bel­gili. Sondyqtan “Nur Otan” HDP Jambyl oblystyq fılıa­lynyń qoldaýymen jaqynda “Dıplommen­ – aýylǵa!” atty ob­lys­­tyq jastar forýmy ótti. Búginde “Dıplommen – aýyl­ǵa!” bastamasy boıynsha oblys eldi mekenderinde 200-ge jýyq jas maman jumysqa kirisip te ketti. Olarǵa 70 aılyq eseptik kórsetkish deńgeıinde járdem­aqy berilgen. Sondaı-aq, jas mamandarǵa 2010 jyldan bastap turǵyn úı alý úshin 630 aılyq eseptik kórsetkish boıynsha járdemaqy berý de qaras­­tyrylýda. Degenmen, eskeretin máseleler de barshy­lyq. Ja­qyn­da oblys ákimi jumys sa­pary­men alystaǵy aýyldarǵa baryp, halyqtyń hal-jaǵdaıy­men tanysqan kezde dárigerlerge degen tapshylyq baıqalyp qaldy. Bul, árıne, qolǵa alyp, qamqorlyq jasasa, tez arada sheshimin tabatyn másele. – Sondyqtan, – deıdi ob­lys ákimi Q. Bozymbaev, – aý­dan ákimderi aýyldyq jerler­degi suranysqa ıe, zárý maman­dyqtar boıynsha bilimdi, talap-tilegi zor jastardy aýdandyq bıýdjet­tiń qarajaty arqyly oqytyp alý­laryna ábden bola­dy. Son­daı-aq, aýylǵa kelgen jas kadr­lar­dy bas­panamen, jer telim­deri­men, mal­men qamta­masyz etip, qosymsha qar­jy qarastyrý jaǵyn da nazar­dan tys qaldyr­maǵandary durys. Oblys ákiminiń aıtýynsha, 2010 jyly aýyldaǵy maman kadrlardyń tapshylyǵy 50 paıyzǵa azaıyp, al 2011 jyly bul másele tolyq sheshilýge tıis. Sondaı-aq, oblys basshysy jas­tar máselesin jiti baqylap, ony únemi nazarda ustap otyrý úshin qańtar aıynan bastap ınternet­ten óziniń jeke blogyn ashyp, oǵan jastar atynan tús­ken hat-habarlardaǵy másele­lermen tanysyp, ıaǵnı jastar­dyń jos­par­laryna bıýrokratııa­lyq ke­dergi­ler jasap otyrǵan mekeme basshy­laryna ákimshilik shara qoldanatynyn ashyq aıtty.

Kósemáli SÁTTIBAIULY,

Jambyl oblysy.