Osy issapar “Eýrazııa únqatysýy” halyqaralyq qoǵamdyq qorynyń uıytqy bolýymen jáne atalǵan qordyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy prezıdenti Salıh Akchaı myrzanyń tikeleı qoldaýymen júzege asyryldy. Bul sapardyń basty kózdegeni – elimizdiń dinaralyq kelisim salasynda qalyptasqan tájirıbesin nasıhattaý, Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy san qyrly dostyq qarym-qatynastardy odan ári nyǵaıtý, sondaı-aq, Túrik Respýblıkasynyń aýmaǵyndaǵy dinı uıymdardyń jumysymen tanysyp, olardyń ókilderimen keńirek pikir almasý. Munyń óz sebebi de joq emes. Qazir mynadaı pikir jıi boı kórsetip qalyp júr. Onyń negizi ózegi “Qazirgideı jahandaný syndy alyp kúshtiń jalyna jarmasqan zamanda bıliktiń minberindegi saıasatkerler sheshe almaǵan máseleniń túıinin rýhanı sala, onyń ishinde din ókilderiniń ózara tatýlyǵy men aýyzbirligi tarqata alady” degenge saıady. Rasynda da, adamdar boıyndaǵy rýhanı jáne moraldyq qundylyqtardy saqtaý, túrli din ókilderi arasyndaǵy qarym-qatynasty beriktendirý, olardyń boıyndaǵy tózimdilik tetigin nyǵaıtý sekildi ótkir máseleler – búginde barlyq adamzatty tolǵandyrady desek, artyq aıtqandyq emes. Munyń jahandanýdyń alyp apanynda jutylyp ketpeý úshin de qajet ekendigin ýaqyttyń ózi kórsetip berip otyr. Sonymen, ıslam, pravoslavıe, katolık jáne ıýdaızm dinderi ókilderinen turatyn qazaqstandyq delegasııa saparynyń alǵashqy “shymyldyǵy” Ystambulda ashyldy. Munda Ystambul múftıi Mustafa Chagrıdjımen kezdesý ótkizilip, bul kezdesý kezinde alǵashqy bolyp sóz alǵan elimizdiń Dinı ister jónindegi komıtet tóraǵasynyń orynbasary Amanbek Muqashov ejelgi Vızantııa jerine aıaq basyp, túrik baýyrlarmen júzdesip otyrǵandary úshin qazaqstandyq delegasııa ókilderi atynan jyly lebizin bildirdi. “Biz Qazaqstandaǵy qazirgi dinaralyq tatýlyq pen din ókilderi arasyndaǵy kelisimniń qandaı sıpatta ekenin, osy baǵytta qandaı is-sharalar atqarylyp jatqanyn baıandap, óz tájirıbemizben bólisip, sondaı-aq sizderdiń elderińizde qalyptasqan jaǵdaımen tanysýǵa arnaıy keldik. Biz mundaı múmkindiktiń týyp otyrǵanyna óte qýanyshtymyz”, dedi Amanbek Muqashov óz sózinde. Osylaı deı kele, Din jónindegi komıtet ókili qos memlekettiń rýhanı saladaǵy áriptestigine qatysty da birqatar maǵlumattar bere ketti. “Búginde Qazaqstan-Túrkııa arasyndaǵy kelisim-sharttar jaqsy jolǵa qoıylýda. Eki eldiń dinı basqarmasy arasynda da áriptestik baılanys ornyǵyp keledi. Jalpy, qazaq jerinde 10 shaqty meshit túrik baýyrlardyń arqasynda salyndy. Qazirgi tańda sizderdiń elderińizden kelgen 22 ustaz meshitterde qajyrly eńbek etýde. Bir sózben aıtqanda, eki eldiń rýhanı baǵyttaǵy san-salaly baılanysy ýaqyt ótken saıyn nyǵaıyp keledi. Qos memlekettiń dinı basqarmalary arasyndaǵy kelisim-shart ta óz nátıjesin berýde”, dedi A.Muqashov. Bul týraly elordamyzdaǵy “Nur Astana” meshitiniń bas ımamy Qalıjan qajy Zańqoev ta keńirek áńgime qozǵady. Ol konfessııaaralyq tatýlyqty nyǵaıtý baǵytynda qandaı sharalar atqarylyp, qandaı bastamalar kóterilip jatqany jóninde óz oı-paıymyn jetkizdi. “Eń aldymen búkil Qazaqstan musylmandarynyń, elimizdiń Bas múftıiniń atynan úlken sálemimizdi jetkizgim keledi. Biz osy sizderdiń arnaıy shaqyrýlaryńyzben Qazaqstandaǵy dinaralyq, ultaralyq, konfessııaaralyq tatýlyqty nasıhattaý baǵytynda keldik. 1991 jyly elimiz táýelsizdik alǵanda, bórkin aspanǵa atyp qýanyp, “bizdiń týysqan el táýelsiz el boldy” degen de sizder edińizder. Memleket basshysynyń tikeleı bastamasymen Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń 3 birdeı sezi ótti. Ánsheıinde bir-birimen qosyla bermeıtin túrli din ókilderi bir ústeldiń basynda toqaılasty. Bizdiń jetistigimiz de osy bolsa kerek. О́ıtkeni, Quran-kárimniń ózi bizdiń barlyǵymyzdyń Adam ata men Haýa anadan taraǵanymyzdy nasıhattaıdy ǵoı. El táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynda Qazaqstanda nebári 68 ǵana meshit bolǵan. Sońǵy 16 jylda olardyń sany 2300-den asty. Buǵan qosa, 7 medrese, “Nur-Múbárak” ıslam ýnıversıteti boı kóterdi. Atalǵan ýnıversıtet Egıpet pen Qazaqstan arasyndaǵy dostyqtyń jemisi. Sondaı-aq, Almaty qalasynda ımamdardyń bilimin jetildiretin ınstıtýt bar. Osylarǵa qosymsha Túrkııa din isteri basqarmasynyń 22 ustazy elimizdiń oblystary men qalalaryndaǵy meshitterde saýattaný kýrsy, Quran oqytý baǵytynda qyzmet jasaýda. Olardyń qyzmeti nátıjeli. Bul Qazaqstan dinı basqarmasy men Túrkııa dinı basqarmasy arasyndaǵy kelisilgen kelisim-shartqa baılanysty jasalyp jatqan úlken is-shara. Alla razy bolsyn!”, dedi Qalıjan qajy. Osylaı deı kele ol, Qazaqstannyń musylman memleketi ekendigin, eldegi musylmandar jalpy halyqtyń 77 paıyzyn quraıtynyn, al qalǵan 22 paıyzy pravoslavıe, katolık, ıýdaızm dinin ustanatyndyqtaryn málimdedi. “Budan bylaı da birlikte, tatýlyqta bolyp, talaı jaqsy istiń bastalýyna úles qosamyz degen oıdamyz. Sebebi, áli de júzege asyrylar ister barshylyq”, dedi Qalıjan qajy óz sózinde. Kezdesý kezinde elimizdiń Ádilet mınıstrligine qarasty Mádenıetter men dinderdiń halyqaralyq ortalyǵynyń dırektory Aıdar Ábýovtiń sózi de óziniń mán-mazmunymen erekshelendi. “Qazaqstan – uly órkenıetter toǵysynda ornalasqan memleket, ıaǵnı Shyǵys pen Batys arasyn jalǵaıtyn kópir. Elimiz barlyq álemdik mádenıetter men dinderdiń eń keremet belgileri men erekshelikterin boıyna sińirgen. Búginde Qazaqstan “beıbitshilikti súıýshi el” retinde úlken bastamalar kóterýde. Sondaı ıgilikterdiń biri – Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qurylǵan Mádenıetter men dinderdiń halyqaralyq ortalyǵy dep aıtýǵa bolady. Onyń qurylǵanyna 2 jyl boldy. Bul – bizdiń memleketimizdiń konfessııaaralyq kelisimdi saqtaý jolyndaǵy batyl qadamdarynyń biri, – dedi Aıdar Parqululy. – Bolashaqta bul ortalyq N. Nazarbaevtyń sózimen aıtqanda, “beıbitshilik pen kelisimniń, ádilettiliktiń ıntellektýaldy ortalyǵyna aınalýy tıis. Budan bólek 2011 jyly Qazaqstan Islam Konferensııasy Uıymyna tóraǵalyq etpek. Bul da úlken jaýapkershilikti talap etedi. Bir sózben aıtqanda, Qazaqstannyń beıbitshilik pen turaqtylyqty saqtaý jolyndaǵy óz modeli, óz joly bar. 130-dan astam etnos ókilderiniń tatý-tátti ómir súrip, 40-qa tarta konfessııalardyń jumys isteýi de osyndaı modeldiń arqasy dep túsingen jón”. Osylaı deı kele, ol Qazaqstandaǵy túrli din ókilderiniń Túrkııaǵa saparynyń mańyzy aıryqsha ekendigin, bul eń aldymen eki eldiń rýhanı jaqyndasýyna úlken septigin tıgizetindigin atap ótti. “Dúnıe júzinde bılik basyndaǵy azamattar sheshe almaǵan máseleler kóp. Al osy máselelerdi dinı basqarmalar ókilderi birlesip sheshýge, túrli keleńsizdikterge birigip qarsy turýǵa úlken múmkindikter bar. Mundaı pikirler Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezderinde de kóp kóterilip keledi”, dedi ortalyq jetekshisi. Al Ystambul qalasynyń múftıi Mustafa Chagrıdjı óz kezeginde bul aıtylǵan pikirlerdi qýattaıtynyn, sebebi dinder, olardyń ókilderi arasyndaǵy kelisim kóp qıynshylyqqa tosqaýyl bolatynyn tilge tıek etti. Ol Qazaqstan men Túrkııa dinı basqarmalary arasynda jaqsy baılanys ornaǵanyna, oǵan bir ǵana meshitterdegi ıgi isterdi mysalǵa keltirse de bolatynyna toqtalyp ótti. “Bizdiń dinı basqarmanyń bastamasymen Qazaqstannyń Qyzylorda oblysynyń Qazaly degen jerinde úlken meshit boı kótergen edi. Bul da sol baılanystyń kórinisi”, dedi ystambuldyq múftı. Qazaqstandyq delegasııa ókilderi budan keıin Ystambuldaǵy ıýdaızm ókilderiniń sınagogasyna atbasyn burdy. Bul jerde olardy bas ravvın Isak Aleva qarsy alyp, qazaqstandyq delegasııa ókilderiniń Túrkııa jerine, onyń ishinde evreıler úshin qasıetti jerge kelgeni úshin óziniń alǵysyn jetkizdi. “Kezinde memlekettiń óz ishinde úlken qysym da bolǵan. Biraq bul ýaqytsha qubylys eken. Muny álemdik tájirıbeden de kórýge bolady. Sonyń bir mysalyn Qazaqstanmen baılanystyrǵan jón. Sebebi, búginde Qazaqstan táýelsizdik alǵan jyldardan beri dinder arasyndaǵy kelisim men tatýlyqtyń jarqyn kórinisin kórsetip kele jatqan elderdiń biri”, dedi ol. Al Katolık shirkeýindegi Patrık Iýsýf Sagpen ótken kezdesý de óziniń mán-mańyzymen erekshelendi. “Tarıhtan sabaq alatyn ýaqyt jetti. Qazir dinder bir-birlerin óte jaqsy tanýlary kerek. Sebebi, adamdar qandaı dindi ustanbasyn bir-birine baýyr. Ol úshin sizge meniń dinimdi syılaý mindet emes, tek eń bastysy – jat dep sanamaý, bótensitpeý kerek. Búginde 1 mln.-nan astam adam asharshylyqtyń zardabyn shegýde. Al asharshylyq bolǵan jerde beıbitshilik týraly áńgime aıtýdyń ózi qıyn. Sondyqtan men Jaratqandy meshitten, shirkeýden, ıa bolmasa sınagogadan izdemeýim kerek. Ol meniń júregimde. Ol barlyq jerde. Onyń rýhy sizderdiń ishińizde. Iаǵnı, bul neni bildiredi? Jaratýshy qaı din ókiliniń de ózine advokat bolǵanyn qajetsinbeıdi. Oǵan advokat qajet emes. Mine, osyny kez kelgen din ókili uǵynýy qajet”, dedi Iýsýf Sag. Basqosý kezinde ol jýrnalısterdiń, qazaqstandyq delegasııa ókilderiniń qoıǵan suraqtaryna da asa bir yjdahattylyqpen jaýap berip otyrdy. Máselen, kezdesýde aıtylǵan derekterge súıensek, búginde Túrkııada 50 myńdaı katolık ókili qonystanǵan eken. “Biraq bul naqty málimet emes”, degendi alǵa tartty Iýsýf Sag. Onyń aıtýynsha, katolık dinin ustanatyn jandardyń qansha ekendigi týraly arnaıy málimet joq. Bar belgilisi – qazirgi tańda túrik jerinde 15 myńdaı latyn katolıgi, 10 myńdaı armıan katolıgi turady eken. Resmı emes derekter boıynsha, 25 myńdaı katolık dinindegi áıel azamatshalar túrikterge kúıeýge shyǵypty. Naqty málimettiń joqtyǵyn da osyndaı sebepterge baılanysty dep túsindik. Basqosý kezinde Astanadaǵy Áýlıe Marııa Arhıeparhııasynyń bas vıkarııi, Rım-katolık shirkeýiniń ókili Roland Jakenýd ta óz oıyn bildirip, álemde boı kórsetip júrgen qaýip-qaterlerge qarsy turýdyń bir jolyn osyndaı ıgi bastamalardan izdeý qajettigin alǵa tartty. “Sonaý 1930-1940-jyldary elimizge kóptegen ult ókilderi kúshtep kóshirilgen. Al solardyń basym kópshiligi Batys Ýkraınadan kelgen polıaktar. Iаǵnı, katolık dinin ustanatyndar. Búginde Qazaqstandaǵy katolıkterdiń jalpy sany shamamen 150 myńdaı. Olarǵa barlyq jaǵynan jaqsy jaǵdaı jasalǵan”, dedi R.Jakenýd. Kezdesý kezinde Ystambuldaǵy katolık shirkeýiniń ókili Iýsýf Sag qazaqstandyq delegasııa ókilderine dinaralyq tatýlyqty nasıhattaý baǵytyndaǵy atqaryp jatqan is-sharalaryna óz rızashylyǵyn jetkizdi. “Eger, beıbitshilikke umtylamyn deseń, onda materıaldyq qundylyqtan aýlaq bolýyń kerek. Bul kez kelgen qaterge qarsy turý úshin qajet. Iаǵnı, qaı dindi ýaǵyzdaǵanymyzben, maqsatymyz bir bolsyn. Sondaı-aq, ol Túrik Respýblıkasynda dinaralyq únqatysýdyń alǵashqy qadamdaryn jasaǵan tanymal aǵartýshy Fethýllah Gúlenniń orasan eńbegine erekshe toqtaldy. Bul jerde F.Gúlenge Túrkııadaǵy ıýdaızm, pravoslavıe jáne katolısızm sekildi basqa da din ókilderiniń úlken qurmetpen qaraıtynyna kózimiz jetti. Ystambuldaǵy túrli din ókilderimen kezdesýden keıin myna bir másele bizdiń nazarymyzdy erekshe aýdardy. Bul Túrkııada qyzmet jasaıtyn dinı uıymdar basshylarynyń mindetti túrde Túrik Respýblıkasynyń azamaty bolatyndyǵy. Aldaǵy ýaqytta Qazaqstanda da osy máselege nazar aýdarǵan oryndy bolar degen oı bizdiń de kókeıimizde turdy. “Murajaı-qala” – Mardın Saparǵa dinaralyq tatýlyq pen rýhanı kelisimdi ózek etken qazaqstandyq delegasııa ókilderiniń budan keıingi aıaldaǵan jeri osy qala boldy. Mardın – Sırııa tilinen aýdarǵanda “merde”, ıaǵnı, “qorǵan, bekinis” degen maǵynany bildiredi eken. Bul qalanyń “Murajaı-qala” dep atalýynyń óz sebebi bar. О́ıtkeni, munda HII-HIII ǵasyrlardaǵy túrik arhıtektýrasynyń kóptegen eskertkishteri sol kúıinde saqtalyp, tabıǵatpen erekshe úılesim tapqan. Bul jerdiń taǵy bir artyqshylyǵy – kóp dinniń bastaý bulaǵy Soltústik Mesopatamııa jazyǵyndaǵy osy bir qaladan nár alatyndyǵy. Sondyqtan elimizdiń túrli din ókilderiniń osy qalaǵa aıaq basýy tegin emes. Qalaǵa jaqyndaı bere alys tóbeshikterden taspen bederlep jazylǵan sózder birden kózińe ottaı basylady. Ol – “Men túrikpin degen adam qandaı baqytty” degen Atatúriktiń sózi. Erekshe sezimmen aıtylǵan bul sózder kim-kimniń bolsa da janyna jylylyq sáýlesin taratary anyq. Mardınge kelgen delegasııany qala ákimi Hasan Dýrýeldiń ózi qarsy aldy. Bir qyzyǵy, qalany eki adam qatar basqarady eken. Biri – ákim, ekinshisi – mer. Ákimdi úkimet, merdy halyq saılaıdy. Ekeýiniń quzyret-bıligi teńdeı bólingen jáne zańnamamen bekitilgen. Aıyrmashylyǵy – ákim úkimet júktegen tapsyrmalardy óz jaýapkershiligine alsa, mer áleýmettik, jol-qurylys, kólik máselelerin óz ıeligine alǵan. Úkimetke jaltaqtamaıdy. Qolǵa alǵan jumystaryn óz bastamasymen dóńgelete beredi. H.Dýrýel qazaqstandyq delegasııaǵa qalanyń tarıhyn qysqasha baıandaı kele, onyń búgingi tirshiligine qatysty da maǵlumat berip ótti. Onyń sózinen ańǵarǵanymyz – Túrkııanyń ońtústik-shyǵysynda ornalasqan bul qalada ár túrli ult ókilderi qonystanypty. Olar – kúrdter, túrikter, assırıılikter, arabtar jáne az ǵana armıandar. Al tarıhı málimetterge júginer bolsaq, Mardınniń eń alǵashqy qonystanýshylary – assırıılikter kórinedi. Bizdiń eramyzdyń III ǵasyrynda olardyń tabany alǵash osy jerge tıgen. “Búginde Mardın qalasynyń turaqty turǵyndary – arabtar, kúrdter, túrikter ózara túsinistikte, birlikte ómir súrip jatyr eken. Tek syıynatyn jerleri basqa. Qazirgi tańda munda pravoslavıe dinine qarasty 12 shirkeý, 1 monastyr jumys isteıdi. Eń birinshi monastyrlerdiń negizi osy Mardınde qalanǵan”, dedi qala ákimi. Taǵy bir aıta keterligi, 82 myńǵa jýyq halyq qonystanǵan bul qalada aýyl sharýashylyǵy jaqsy damyǵan. 180 myń ga. jerleri – sýarmaly. О́nerkásip oryndary da jeterlik. Týrızm salasy da durys jolǵa qoıylypty. Irak jáne Sırııa elderimen aradaǵy eksport 500 mln. dollardy quraıtyn kórinedi. Kúmis óndirisi jaqsy jandanǵan. Sebebi, kúmis óńdeý óneri osy jerden bastalyp, Túrkııanyń barlyq jerine taralǵan eken. “Bıylǵy jyly eksporttyń jalpy mólsheri 74 paıyzǵa ósti. Bul – aıtarlyqtaı kórsetkish”, dedi qala ákimi bizben áńgimesinde. Al týrızm salasynan da qomaqty qarjy quıylatynyn qalaǵa, onyń tarıhyna kóz júgirte otyryp, kóz jetkizesiń. Sebebi, Mardın – tunyp turǵan tarıh jáne sol tarıhyn tolyq saqtap qalǵan birden bir qala. Tarıh zertteýshileri bul jerden 25 mádenıettiń ótip, óz izin qaldyrǵanyn dáleldepti. Mine, osydan-aq bul qalanyń Túrkııa úshin qandaılyq mańyzǵa ıe ekendigin baǵamdap, osy jerge qansha týrıster aǵylatynyn sanaı berińiz. Qazaqstandyq delegasııa ókilderi Mardın qalasynyń múftıi Mehmet Kyzylkaıamen bolǵan kezdesýde osy jerdiń rýhanı tynysyna da jan-jaqty qanyqqandaı boldy. “Qazirgi tańda qalada 10 Quran kýrsy bar. Bul kýrstarda 22 oqytýshy Quran týraly dáris beredi. Atalǵan kýrsty oıdaǵydaı támamdaǵandar teologııa salasynda óz tájirıbesin jetildire alady. Meniń din salasynda júrgenime 38 jylǵa jýyqtady. Kezinde Izmır ýnıversıtetiniń teologııa fakýltetin bitirgenmin. Osy jyldar ishinde azanshydan bastap múftıge deıingi barlyq satydan óttim”, dedi din ókilderimen bolǵan kezdesý kezinde M. Kyzylkaıa. Budan keıin múftı jýrnalısterdi, delegasııa ókilderin qyzyqtyrǵan saýaldarǵa da jaýap berdi. Sondaı saýaldardyń biri joǵary oqý oryndarynda, ýnıversıtetterde hıdjab kııý máselesine qatysty boldy. Bul saýalǵa mardındik múftı: “Bizde oqýshy qyzdar men oqytýshylardyń sabaq kezinde hıdjab kımeýi zańmen bekitilgen. Iаǵnı, zań boıynsha mektepte, joǵary oqý oryndarynda hıdjab kıip júrýge tyıym salynǵan”, dep jaýap berdi. Bul basqosýda qazaqstandyq delegasııa atynan Dinı ister jónindegi komıtet tóraǵasynyń orynbasary Amanbek Muqashuly Qazaqstandaǵy dinı ahýal tóńireginde baıandap, búginde 38 dinı baspa ónimi shyǵarylyp, 18 dinı-oqý ortalyqtary jumys isteıtinine, 7 medresede dáris oqylatynyna toqtalyp ótti. “Qazaqstan musylman memleketi bolǵanymen, basqa dinderdiń ókilderi kóp. Ortalyq Azııada ornalasqan qazaq jerinen barlyq dinder ótken. Iаǵnı, ol Batys pen Shyǵysty baılanystyryp otyrǵan el”, dedi A. Muqashov. Kezdesý sońynda qos tarap ókilderi mundaı basqosýlardy jıi ótkizý qajettigin, sebebi, mundaı saparlar rýhanı kókjıekti keńeıtetindigin atap ótti. Bul rette biz bul qalanyń óziniń qorǵandarymen, meshitterimen, medreselerimen, shirkeýlerimen de este qalǵanyn aıtqymyz keledi. Máselen, osy sapar barysynda qazaqstandyq delegasııa ókilderi tarıhı tamyry HV ǵasyrdan bastalatyn Qasymııa medresesin, sondaı-aq, qaladan shetkerirek jerde ornalasqan Deırıýlzzafaran shirkeýin tamashalaýǵa múmkindik aldy. Máselen, qurylysy artýkıtter zamanynda bastalǵan Qasymııa medresesi 1 dúnıejúzilik soǵysqa deıin jumys istese, kezinde assırıılikterdiń dinı ortalyǵy sanalǵan Deırıýlzzafaran shirkeýiniń 1600 jyldyq tarıhy bar eken. Shanlyýrfa – paıǵambarlar mekeni Bul qalany Allanyń elshileri – paıǵambarlar mekeni dep te ataıdy. Sebebi, munda 5 paıǵambardyń izi jatyr. Ýrfa óziniń tarıhı tamyryn tereńnen alady. Bul jer kezinde Palestına jáne Mesopatamııamen baılanys ornatqan. Arabtar men túrikterden keıin azdaǵan ýaqyt egıpet mámlúkteri de basqarǵan. Bul jerde Osman ımperııasynyń tuǵyry kóterilip, al 1918-1923 jyldardaǵy táýelsizdik jolyndaǵy soǵystan keıin Túrik Respýblıkasynyń quramyna kiredi. Osy soǵysta janqııarlyq erlik kórsetkeni úshin bul qalaǵa Atatúrik “shanly”, ıaǵnı, “abyroıly” degen mártebe bergen kórinedi. Qazir bul shahar Túrkııanyń aıryqsha maqtan tutatyn dinı ortalyqtarynyń qatarynda tur. Shanlyýrfaǵa Túrkııanyń óz ishinen bólek, kórshiles Sırııadan kóptegen týrıster keledi. Eýropalyq týrıster de ara-tura kezdesip qalady. Bul jerge kelgende de jan-dúnıeń eriksiz erekshe áserge bólenedi. Qalany aralaǵan kezde osydan qanshama myńjyldyqtar buryn Nemrýt patshanyń zamanynda ómir súrgen Ibrahım paıǵambardyń aıaq basqan mekenin, patshanyń buıryǵymen otqa tastalyp, alaıda Allanyń shapaǵat-nurymen ol ottyń kólge, kól mańaıynyń tamasha baý-baqshaly ásem jerge aınalǵanyn kózben kórip, tamashaladyq. Bul sapar kezinde sondaı-aq, Aııýýb paıǵambardyń meshitine, Túrkııanyń ońtústik-shyǵys jaq betinde, Sırııa shekarasynan 20 shaqyrym jerde ornalasqan ejelgi qala – Harranyń ornyn tamashalaýǵa da múmkindik aldyq. Únqatysýlar tatýlyqqa úndeıdi Qasıetti Shanlyýrfa topyraǵynda júrip, paıǵambarlar mekeniniń nuryna bólengen delegasııa ókilderi budan keıin Ystambulǵa qaıtyp oralyp, onda túrli din ókilderi men jazýshylardyń, ǵalymdar men jýrnalısterdiń qatysýymen ótken úlken dóńgelek ústelge qatysty. Bul basqosýǵa “Halyqaralyq mádenıetaralyq únqatysý” tuǵyrnamasynyń bas hatshysy Djemal Ýshak, armıan shirkeýiniń ókili Zaven Bychagchy, Sakarııa ýnıversıteti dintaný fakýltetiniń dekany, professor Álı Enbash, Mımar Sınan ýnıversıtetiniń professory, shoqaıtanýshy ǵalym Ábdiýaqap Qara, “Eýrazııa únqatysýy” halyqaralyq qoǵamdyq qorynyń prezıdenti Salıh Akchaı, t.b belgili azamattar keldi. Jıyn kezinde sóz alǵan Salıh Akchaı dinder arasyndaǵy tatýlyq álemdegi túsinispeýshilikterdiń túıinin tarqatýǵa múmkindik beretinin tilge tıek etse, Amanbek Muqashov dinaralyq únqatysýdyń qazaqstandyq tájirıbesi týraly baıandady. Astanadaǵy Rım-katolık shirkeýiniń ókili Roland Jakenýd ta osy sózdi qýattaı ketti. “Qazaqstanǵa alǵash nemis, polıaktar qonys aýdarǵan kezde olardyń qandaı kúıde kelgeni belgili. Sol kezde jergilikti turǵyndar – qazaq halqy syrttan kelgen ózge din ókilderine úlken kómek-qoldaý kórsetken edi. Sondyqtan dinder arasyndaǵy mundaı únqatysýlar qazaq jerindegi tájirıbeni, sondaı-aq álemdik tájirıbeni jetildirý úshin qajet”, dedi R. Jakenýd. Al Orys pravoslavıe shirkeýiniń ókili Aleksandr ákeı de san ǵasyrdan jetken dinı kelisim tetigin jetildirý – beıbitshilikti saqtaýǵa sep bolatyndyǵyn jetkizdi. Bul basqosýda shoqaıtanýshy ǵalym Ábdiýaqap Qaranyń aıtqan oı-paıymdary da kóptiń kóńilinen shyqty. “Qazirgi jahandanýdyń zııandy jaqtaryn azaıtýdyń joly – dinder arasyndaǵy jáne mádenıetter arasyndaǵy únqatysý. Bul rette Qazaqstannyń tájirıbesin aıryqsha atap ótýge bolady”, – dedi Á.Qara. Osylaı deı kele, ol óziniń dinge, rýhanı salaǵa qatysty pikirin Mustafa Shoqaıdyń ómirimen baılanystyrdy. “M.Shoqaı bolshevıktermen kúres kezinde tarıh sahnasyna shyqqan tulǵa. Onyń zaıyby – Marııa hrıstıan dinin ustaǵanymen, olar bir-biriniń dinin syılap ótken. Al M. Shoqaı qaıtys bolǵan kezde Marııa ony Berlındegi musylman meshitine aparyp qoıady. Keıin Parıjdegi eń úlken meshitte qyrqyn beredi. Mine, osy bir mysaldan-aq kóp nárseni ańǵarýǵa bolady”, dedi ǵalym. Al “Mádenıetaralyq únqatysý” tuǵyrnamasynyń bas hatshysy Djemal Ýshak tarıhta kóptegen din soǵystary oryn alǵanyna, bular dinge qarsy baǵyttalǵanyna toqtalyp ótti. “Mundaı soǵystar belgili bir múddeni kózdegendikten týǵan. Sondyqtan eger, búgin dinder tatýlyǵy nyǵaıyp jatsa, bul – eń aldymen din adamdarynyń eńbegi. Sondyqtan mundaı basqosýlar men tájirıbe almasýlardyń orny aıryqsha”, dedi óz sózinde. Kezdesýler barysynda túrkııalyq dindarlar Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń dinaralyq kelisim salasyndaǵy júrgizip otyrǵan saıasatyna joǵary baǵa berdi. Túrkııa tarapy ártúrli din ókilderiniń basyn qosyp osyndaı is-shara ótkizý tájirıbesin alǵashqy bolyp Qazaqstannyń uıymdastyrǵanyna basa nazar aýdardy. Biz dinaralyq kelisimdi ózek etken mundaı únqatysýlar talaı ǵasyrdan tamyr tartatyn tájirıbeni jetildirýge, sol arqyly moraldyq qundylyqtardy molaıtýǵa sep bolatynyna taǵy da kóz jetkizdik.
Láıla EDILQYZY,
Astana – Ystambul – Astana.
