ÁLEMDE ON ALTYNShY ORYNDA TURMYZ

Búgin Kanadanyń Vankýver qalasynda qysqy HHI Olımpıadanyń alaýy jaǵylady. Búkil álem jankúıerleri taǵatsyzdana tosqan bul oqıǵa Kanada tarıhyndaǵy úshinshi Olımpıada retinde tarıh jylnamasyna tirkeledi. Buǵan deıin jazǵy Olımpıada oıyndary 1976 jyly Monreal qalasynda ótse, 1988 jyly Kalgarı qalasynda qysqy Olımpıada joǵary deńgeıde uıymdastyryldy. Mamandardyń pikirinshe, Vankýver oıyndary buǵan deıingi qysqy Olımpıadalar tarıhyndaǵy eń úzdik Olımpıada bolýǵa tıis. Sońǵy derekterge súıensek, Kanadaǵa 80-nen astam memleketten 5500 sportshy men maman kelýge tıis. Qazirdiń ózinde Olımpıada oıyndarynyń saıtyna 75 mıllıonnan astam adam nazar salypty. Qysqy Olımpıada oıyndaryn 3 mıllıardtan astam jankúıer tamashalaıdy degen boljam bar. Temirhan DOSMUHAMBETOV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Týrızm jáne sport mınıstri. ÁLEMDE ON ALTYNShY ORYNDA TURMYZ Táýelsizdik alǵannan beri qatarynan bes qysqy Olımpıadaǵa derbes qurammen qatysqan bizdiń ulttyq qurama komanda Kanadadaǵy básekege 37 sportshy qosqaly otyr. Bizdiń olımpıadashylar sporttyń toǵyz túrinen synǵa túsedi. Eń kóp jol­dama shańǵymen jarysýshylardyń úle­sinde. Olar 11 joldamaǵa ıe bolsa, bıatlonshylardyń enshisinde 9 joldama bar. Keıingi eki jylda qysqy sport túrleri boıynsha Eýropadan birneshe bilikti maman shaqyryp, ulttyq qurama­nyń oqý-jattyǵý jıyndarynyń sapaly ótýin jiti qadaǵalap otyrdyq. Bizdiń quramanyń orta jasy 23-ten aspaıdy. 2011 jylǵy Azııa oıyndarynda qurama komanda qurlyqtaǵy eń myqty qurama­nyń biri bolady degen úmitimiz bar. Se­bebi, qurama sapyndaǵy Krech, Polta­ranın, Cherepanov sekildi bozbalalar jastar arasyndaǵy álem chempıonatynyń júldegerleri. Bulardan basqa bilikti mamandardyń nazaryna ilikken birneshe jas sportshy bar. Bir qýanatyn jaı, qysqy sporttan ulttyq olımpıadalyq quramaǵa alǵash ret 4 qazaq sportshysy enip otyr. Olar: bıatlonshy Dıas Keńeshov, mánerlep syrǵanaýshy Abzal Raqymǵalıev, short-trekte jarysýshy Aıdar Bekjanov jáne frıstaılda synǵa túsetin Jibek Arap­baeva. Jazǵy bıatlonnan álem chempıo­natynyń kúmis jáne qola júldegeri, 24 jastaǵy Dıas Keńeshov búgin Olım­pıadanyń ashylý saltanatynda Qazaq eliniń týyn ustap shyǵady. Eki apta boıy dúnıe júzi jurtshy­lyǵynyń delebesin qozdyryp, nazaryn aýdaratyn Vankýver olımpıadasynda qanjyǵamyzǵa bir júlde baılansa degen úmitimiz bar. Endi áńgime arnasyn ótken jyldaǵy qol jetken jetistikter men ózekti máselelerge bursaq. Búkil álemdi qamtyǵan daǵdarysqa qaramaı, 2009 jyly el sportyna jet­kilikti dárejede qarjy bólindi. Sonyń arqasynda bul salanyń materıaldyq bazasy edáýir nyǵaıyp, qalyń buqarany salamatty ómirge tartý isi ilgeri basty. Mundaı jaǵdaıda sporttyq nátıjelerdiń ósýi de zańdylyq. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń turaqty qoldaýynyń, tikeleı kómeginiń arqasynda 2009 jyldy sátti aıaqtadyq. Qazaqstan Respýblıkasynyń “Dene shynyqtyrý men sport týraly” Zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Eńbek sińirgen sportshylar men bapker­lerge beriletin tólemaqy mólsheri 8 eń tómengi eseptik kórsetkishten 24 eseptik kórsetkishke deıin ósti. 2009 jyldyń úlken oljasy – “Jol kartasy” aıasynda josparlanǵan 54 ǵımarattyń ornyna únemdelgen 40 mln. teńge qarjy esebinen 56 ǵımarat jón­deldi. Elimizdiń 10 aımaǵyndaǵy jóndeý jumystaryna 1,5 mlrd. teńge bólindi. Bul sport ǵımarattarynyń 44-i qalada, 12-si aýylda ornalasqan. 2010 jyly respýb­lıkamyzdyń 12 óńirinde 1,7 mlrd. teńgege 55 sport ǵımaratyn jóndeý kózdelip otyr. 30-40 jyl jóndeý kórmegen sport zaldary men mektepterin kórip júrmiz. Eki jylda 111 sport ǵımaraty jańǵyryp, túrlenip, kórkeıip jatsa, bul degenińiz qalyń buqaranyń nesibesi emes pe. 2011 jylǵy qysqy Azııa oıyndary ótetin toǵyz ǵımarattyń bireýi – Asta­nadaǵy 30 myń adamdyq jabyq stadıon byltyr paıdalanýǵa berildi. 2010 jyldyń aıaǵynda qazaq spor­tynyń materıaldyq bazasy edáýir ny­ǵaıyp, TMD keńistigindegi eń bir qýatty sporttyq elge aınalady. Qalǵan 8 ǵı­marattyń jumysy keste boıynsha júrip jatyr. Astanada jańa konkı stadıony, álemdik standartqa saı velotrek salynyp jatyr. “Qazaqstan” sport saraıynyń irgesinde muz aıdyny boı kóteredi. Almatydaǵy “Medeý” muz aıdyny, Balýan Sholaq atyndaǵy sport saraıy, “Shymbulaq” taý shańǵysy bazasy qaıta jańǵyrtylyp, ozyq tehnologııamen jabdyqtalyp, jasanyp, túrlenip keledi. Almaty oblysy, Talǵar aýdany, Soldat shatqalyndaǵy jańa shańǵy-bıatlon stadıonyndaǵy qurylys-montaj jumystary 80 paıyzǵa oryndalǵan. 2009 jyly respýblıkadaǵy sport ǵımarattarynyń sany 483-ke ósti, bul ǵımarattardyń 104-i aýyldyń úlesine tıedi. Bir ǵana Pavlodar oblysynda bir jylda 58 sport ǵımaraty boı kóterdi. Naqtylaı aıtsaq, 6 sport kesheni, 4 hokkeı korty, 28 sport alańy, 20 sport zaly kópshiliktiń ıgiligine berildi. Elimizde dene shynyqtyrý jáne sportpen júıeli shuǵyldanýshylar qatary 2009 jyly 95 myń adamǵa ósip, 2,5 mln. adamǵa jetti. 2009 jyly jańadan 10 balalar men jasóspirimder sport mektebi (BJSM) ashylyp, BJSM sany 425-ke jetti. 425 sport mektebinde 230 myńnan astam bala sporttyń ár túrimen shuǵyldanady. Respýblıka boıynsha 2 mln. 486 myń oqýshy bolsa, olardyń 508 myńy sportqa den qoıǵan. Bul – eldegi barlyq oqýshynyń 20,5 paıyzy. Ulttyq sportpen shuǵyldanýshylar qatary 200 myń adamnan asty. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń 2010 jylǵy Qazaqstan halqyna Jol­daýyndaǵy: “Týrızm jáne sport mınıs­trligi ákimdermen birge elde buqaralyq sportty damytý úshin birlesken is-sha­ralardy anyqtap, olardy naqty iske aı­naldyrýy tıis. 30%-ǵa deıingi qazaq­standyqtar buqaralyq sportqa tartylýy kerek”, – degen naqty tapsyrmasyn basshylyqqa alatyn bolamyz. Mınıstrlik tarapynan múgedekter sportyna da qamqorlyq jasalyp otyr. Byltyr Pavlodar qalasynda múgedek­terdiń respýblıkalyq spartakıadasy ótti. Eldegi sportpen turaqty shuǵyldanatyn múgedek sportshylar sany 12 myń adamnan asty. Osynyń bári eldegi tynyshtyqtyń, tatý tirliktiń arqasynda bolyp otyr. 2009 jylǵy sporttyq nátıjeler qalyń jankúıerdiń janyn jadyratyp, mártebesin ósirdi. Qazaq eliniń sport sańlaqtary olımpıadalyq sport túrleri boıynsha álem chempıonatynda 5 altyn, 6 qola medalǵa ıe bolyp, álemdegi 202 memlekettiń ishinde 16-orynǵa taban tiredi. Bizdiń sportshylar mundaı bıikke tuńǵysh ret jetip otyr. Sporttyń olımpıadalyq emes túrlerinen álem chempıonattaryndaǵy júlde sany 93-ke jetti. Olımpıadalyq emes sport túrleri 17 altyn júldege qol jetkizdi. Qazaqstan sportynyń tarıhynda mundaı oljaly jyl buǵan deıin bolǵan emes. Aýyr atletıkadan Qazaqstannyń áıelder quramasy álem chempıonatynda komandalyq bas báıgeni jeńip alsa, bizdiń erler jáne áıelder komandasy jalpy esepte Qytaı quramasynan keıin 2-orynǵa ıe boldy. Svetlana Podobedova úsh birdeı álem rekordyn jańǵyrtty. Aımaqtar arasynda Almaty obly­synyń tabysyn aıryqsha ataý kerek. Bul oblystyń aýyr atletshileri bútin bir memlekettiń júgin kóterdi, bir eldiń mereıin ósirdi. 2009 jylǵy álem chempıondary S.Podobedova, M.Maneza, Z.Chınshanlo, V.Sedov jáne grek-rım kúresinen álem chempıonatynyń qola júldegeri N.Teńiz­baev – Almaty oblysynyń ókilderi. Buryn álemdik sporttaǵy jetistikterimizdi aıtqanda, boksshylar aldymen aýyzǵa iligýshi edi. Keıingi eki jylda aýyr atletshilerdiń bási bıik bolyp tur. Aýyr atletshilerdiń aldyna qoıyla­tyn endigi maqsat – London olım­pıadasynda el senimin aqtaý. Al Almaty oblysynyń bıylǵy tamasha jeńisi táýelsizdik jyldarynda álem chempıona­tynda birde-bir medal almaǵan oblys­tardyń sport basshylaryna oı salýǵa tıis. Qashannan sporttyq dástúrge baı Qaraǵandy oblysynyń sportshylary álem chempıonatyndaǵy júlde boıynsha respýblıkada ekinshi orynda tur. Qazaqstan jankúıerleri dzıýdo kúresinen álem chempıonyn tabany kúrekteı 36 jyl kútti. Qazaq elinde dzıýdonyń tusaý kesýi 1973 jyldyń úlesine tıse, 2009 jyly qaraǵandylyq Maksım Rakov bizdiń dzıýdoshylar arasynan birinshi bolyp álem chempıony atandy. Iаǵnı, 2009 jyly qazaq dzıýdosynyń jańa, tarıhı kezeńi bastaldy. Maksımniń jeńisimen rýhtanǵan bizdiń balýandar London olımpıadasynda altyn tuǵyrǵa qol jetkizse, ǵajap bolar edi. Atyraý, Shyǵys Qazaqstan, Ońtústik Qazaqstan oblystary men Astana qa­lasynyń sportshylary álem chem­pıonatynda bir-bir qola medalge ıe boldy. El sportynyń mereıi ósip, mártebesi kóterilgeni barshamyzǵa abyroı. Álemdegi moıny ozyq 20 memlekettiń qataryna engen Qazaqstan sportshylarynyń endigi mindeti – qol jetken bıikti saqtap qalý. Qazaqstannyń grek-rım kúresi ba­lýandary 1998 jyldan beri álem chempıonatynda altyn medal alǵan joq. Al alpys jyldyq tarıhy bar erkin kúresten bizdiń elden áli kúnge deıin Olımpıada, álem chempıony shyqqan emes. Osy eki kúres túrinen London olımpıadasyna deıin álem chempıondary shyǵa ma? Aýyr atletshilerdiń tamasha jeńisi bizdiń balýandardy qamshylasa ıgi edi. 2009 jylǵy tabystarymyzdy ta­razylaı kele, Qazaqstan sportshyl­ary­nyń 2010 jylǵy jazǵy Azııa oıyn­darynda, 2012 jylǵy London olım­pıadasynda tabysty óner kórsetýi úshin barlyq alǵysharttardyń bar ekenine kúmán joq. Kóptiń nazaryndaǵy ózekti máseleniń biri – 2011 jyly Astana men Almatyda ótetin VII qysqy Azııa oıyndaryna ázirlik barysy der edik. Qazirgi ýaqytqa deıin Azıada uıymdastyrý komıtetiniń 13 májilisi ótti. Osy májilister Azıadaǵa daıyndyqtyń júıeli, tııanaqty júrýine tikeleı yqpal etti. Qazirgi kezde Azııa oıyndaryna qatysýǵa úmitker 156 sportshy sporttyń 11 túri boıynsha irikteldi. Sport­shylardyń jaǵdaıyn, babyn únemi qada­ǵalap otyramyz. Qazaqstan men Reseıden 25 ǵylym doktoryn jumyldyryp, keshendi ǵylymı top qurdyq. Buǵan deıingi eki qysqy Azııa oıyn­darynda tórtinshi orynǵa ıe bolǵan ulttyq qurama VII qysqy Azııa oıyndarynda komandalyq ekinshi oryndy mejelep otyr. Kún tártibinde turǵan mańyzdy máseleniń biri – sportshylardyń as-sý máselesi. Olımpıada men álem chempıo­natyna qatysatyn sportshynyń eldegi kúndik taǵamy 1140 teńge kóleminde ǵana. 1140 teńgeniń as-sýy 2300 kılokalorııany quraıdy eken. Al sportshy kúndelikti eki márte jattyǵýda 6000 kılokalorııa qýat jumsaıdy. Osy mysaldan-aq bul problemanyń qanshalyqty mańyzdy ekenin bile berińiz. Sebebi, jarty qursaq sportshynyń densaýlyǵy, kúsh-qýaty qanshaǵa jetýi múmkin. Qunarly tamaq ishpegen sportshynyń bıik belesterdi baǵyndyrýy da neǵaıbyl nárse. Sonymen birge, Olımpıada men álem chempıonattarynyń jeńimpazdary men júldegerlerin aýrýhanalarǵa tegin tirkeý týraly másele kóterip, Úkimet men Parlamenttiń nazaryna usyndyq. Sporttaǵy eń bir ózekti másele – ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń joqtyǵy. Bul máseleni biz dene shynyqtyrý men sportty damytýdyń 2007-2011 jyldarǵa arnalǵan Memlekettik baǵdarlamasyna engizdik. Mınıstrlik 2009 jyly ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn qurý týraly Úkimetke usynys jasady. Biraq respýblıkalyq bıýdjet komıssııasy bizdiń usynysy­myzdy qoldaǵan joq. Mınıstrliktiń bıylǵy qańtar aıynda bolǵan alqa májilisinde osy máseleni Premer-Mınıstr Kárim Másimov pen Parlament depýtattarynyń aldynda taǵy da kóterdik. Qazirgi sportty ǵylymsyz, tvorchestvolyq izdenissiz damytý múmkin emes. Sózdiń toq eteri, bizge bilimdi, sporttyń oqý-jattyǵý júıesin ǵylymmen ushtastyra biletin bilikti mamandar kerek. Qadirli, jankúıerler! Bıylǵy jyldyń eń basty sporttyq básekesi búgin Vankýverde resmı túrde bastalatyn qysqy Olımpıada oıyndary ekeni daýsyz. Buǵan deıingi qysqy Olım­pıadalarda 2 altyn, 5 kúmis, 5 qola medalǵa ıe bolǵan bizdiń sportshylardyń keıingi eki Olımpıadada qorjyny bos bolǵany belgili. Sportshylarymyzdyń Kanada topyraǵyndaǵy qadamy sátti bolsyn, dep tileıik, aǵaıyn. Olımpıadalyq sport túrlerinen 2009 jylǵy álem chempıonattaryndaǵy moıny ozyq 16 memlekettiń nátıjeleri Oryn     Memleket             Altyn   Kúmis     Qola       Barlyǵy 1              Qytaı    44            23            28            95 2              AQSh      42            30            23            95 3              Germanııa             23            15            23            61 4              Rossııa   22            26            27            75 5              Ulybrıtanııa      12            15            9              36 6              Avstralııa            12            12            15            39 7              Italııa   12            6              14            32 8              Ońtústik Koreıa   10            6              11            27 9              Fransııa               7              17            18            42 10            Ispanııa               7              12            10            29 11            Japonııa              7              6              12            25 12            Vengrııa                7              5              11            23 13            Iаmaıka 7              4              2              13 14            Polsha 5              8              4              17 15            Jańa Zelandııa   5              3              2              10 16            Qazaqstan             5              0              6              11