Táýelsizdiktiń tamasha tabysy

Osy tarıhı oqıǵaǵa oraı «Egemen Qazaqstan» ga­zetiniń tilshisi «Qazaqstan» teleradıo korporasııasy» aksıonerlik qoǵamynyń basqarma tóraıymy Nurjan Muhamedjanovamen suhbattasqan edi. – Nurjan Jalaýqyzy, «Qa­­zaqstan» telearnasynyń to­lyq qazaq tiline kóshýi tý­raly aqparatty bizdiń oqyr­mandar qýanyshpen qabyldap jatyr. Osy ıgi qadamnyń mán-ma­ńyzyna toqtalyp óti­ńizshi? – Júz paıyz tek memlekettik tilde habar taratatyn arna – Qazaqstan memleketi úshin ja­ńa­lyq bolǵanymen, álem úshin úı­renshikti nárse. Qazirgi spýt­nıktik-sandyq tehnologııa ar­qy­­ly kez kelgen eldiń telear­na­laryn qarap shyǵyńyz. Bári eldegi tıtýldy ulttyń tilinde sóı­lep turady. Al bizdegi jaǵ­daı basqasha. Qazaqstan táýel­siz­dik alǵanǵa deıin aldymen otarlyq, sosyn «sovettik ha­lyq» jasaý saıasatyn bastan ót­kizdi. Sol kezdegi bılik jergilikti ultpen sanaspaı, kelimsekterdi qazaq jerine toǵytqany tarıhtan belgili. Sol kelgen etnos ókilderi Qa­zaq­stan azattyǵyn alǵan tusta jańa memlekettiń azamatyna aı­nalyp, Qazaq eli­niń tur­ǵyn­dary bolyp qaldy. Olar­dyń ishinde orystar jáne orys tildiler basym ekeni belgili. So­syn joǵarydaǵy keńes­tik saıasat tusynda qazaqtyń ózin orys tilinde sóıletýdiń nebir áre­ket­teri ja­saldy. Nátıjesinde ata jurtyn­daǵy ulttyń jartysy turmys pen qyzmet úshin orys tilin tutyndy. Osyndaı sebepterge oraı, buqa­ra­lyq aqparat quraldarynda tek qa­zaq tilinde jazý men sóıleý múm­kin bol­ma­dy. Endi ǵana memlekettik tele­arna­lardyń bireýin to­lyq­taı memlekettik tilge kóshirý­diń sáti tústi. Bul oraıda tapsyrma Memleket basshysy Nursultan Ábish­uly Nazarbaev tarapynan bol­ǵa­nyn qalyń qaýym jaqsy biledi.  Prezıdent 2011 jylǵy 1 naý­ryzda óziniń jyl saıynǵy dás­túri boıynsha eldegi eń yqpaldy aqparat quraldary ókil­derimen suhbattasý kezinde «Qazaqstan» telearnasy ústimizdegi jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap tek qazaq tilinde habar taratýǵa kóshedi degen pikirin aıtty. Sosyn ma­myr aıynyń sońyna qaraı Dúnıejúzi qazaqtarynyń kezekti tórtinshi quryltaıynda taǵy osy sheshimin tııanaqtaı tústi. Ár elden kelgen qandastarymyz bul izgi nıetti qoshemetpen qarsy aldy. Memlekettik tilde habar tarata­tyn arna – bizdiń Táýelsizdigimizdiń taǵy bir jarqyn sıpaty dep sa­naımyn. Bul – memlekettik tildi asyqpaı, biraq túbegeıli ornyqtyrý jóninde Elbasy tabandap júrgizip otyrǵan úlken istiń kezekti satysy. Taza qazaq tilinde sóıleıtin ar­na­ny kórýdi barsha qazaq armandady. Zııaly qaýym ókilderi muny talaı aıtqan. Mine, Prezıdenttiń sarabdal saıasaty osy armandy aqıqatqa aı­nal­dyryp otyr. Qarańyz, memleketimizde eshkim «Qazaqstannyń» qazaqsha sóı­leýine narazylyq tanytqan joq. Júıeli saıasattyń jemisi degen osy. Biz bir kezde tól teńgemiz shyqqanda qalaı qýanyp, jańa Astanamyz jar­qy­ratyp tusaýkeserin ótkizgende már­tebemiz asqaqtady. Kórshi eldermen shekaramyz máńgilikke shegendelgende tóńiregimiz túgendeldi dedik. Myna ıgi qadamnyń mańyzyn álgin­deı tarıhı oqıǵalardyń qataryna jatqyzýymyz kerek. – Telearnanyń birden tolyqtaı memlekettik tilde habar taratýyna burynnan kele jatqan áleýeti men bazasy jetkilikti me? Osyǵan baılanysty qandaı daıyndyq jumystary jasaldy? – Bazaǵa qatysty mynany aıtýy­myz kerek. Beıne men dybys jazatyn jáne jetkizetin tehnıka úshin qandaı tilde sóılep turǵanyń báribir. Bizdiń efır ýaqytyna beriletin memlekettik tapsyrys ózgermegendikten, táýli­gi­ne 20 saǵat habar kórsetýge bazamyz myǵym. Oǵan alańdamaýǵa bolady. Basqa elderden satyp alynatyn kór­kem, derekti fılmder men serıal­dardy aýdaryp beretin búkil elimiz boıynsha eń jetilgen tehnıka bar. Buryn korporasııada bir dýblıaj ap­pa­raty jumys istese, qazir onyń qata­ryna ekinshisi qosyldy. Biz orys, aǵylshyn ǵana emes, túrik, koreı jáne basqa tilderden birden qazaqshaǵa aýdara alamyz. Mamandarymyzdyń qabiletin, áleýetimizdiń qanshalyqty ekenin osy­dan baıqaýǵa bolady. Aýdarma dú­nıeler efırdiń 30 paıyzdan astamyn quraıdy. Mýltserıaldar, koreı men túrik serıaldary óz kórermenin tap­qany jurtqa málim. Degenmen, kún­de­likti efırdiń 70 paıyzǵa jýyǵy ózi­mizdiń tól baǵdarlamalardan turady. – Nurjan Jalaýqyzy, men týra osyǵan oraı bir saýaldy kóldeneń tar­tsam dep edim. Erteden kele jat­qan támsilge júginsek, is tetigin qa­shan da kadrlar sheshedi ǵoı. Osy ret­te qazaq tildi bilikti, saýatty, bi­limdi jýrnalısterge zárýlik baı­qalyp jatqan joq pa? – Qazaq tildi jýrnalısterge bizdiń qoǵamda zárýlik bolmaýyna keıingi jyldary aımaqtarda ashylǵan jýrnalıstıka fakýltetteri táýir úlesin qos­qany belgili. Tipti, keıbir óńir­lerde bir emes, birneshe joǵary oqý oryndarynda jýrnalıster daıarlan­dy. Ras, Qazaqstannyń osy mamandyq boıynsha tájirıbeli, ǵylymı ataq­tary bar professor-oqytýshy quramy ári ketkende úsh fakýltetke sabaq berýden aspasy belgili. Sonda kóptegen oqý oryndarynyń dıplomdary joǵa­ry delingenmen, qarym-qabiletteri ta­lapqa saı emes jýrnalıster daıarla­ǵany ras. Keıbir lısenzııalardyń aly­nyp, fakýltetterdiń jabylýy bizdiń sózimizdiń rastyǵyn dáleldeıdi. Menińshe saýatty, bilikti jýrnalıster jalǵyz bizdiń korporasııaǵa emes, búkil elge qajet. Aıtalyq, telearna efırden kórsetetin ónimdi tek ózi ázirlemeıdi. Biz efırdiń bir bóligin túrli prodıýserlik ortalyqtar men jeke stýdııalar daıyndap ákeletin ónim­derge arnaýdy josparlap otyr­myz. Iаǵnı, teledıdar tilimen aıt­qan­da, aýtsorsıngte ázirlengen jobalar­dyń sanyn arttyrmaqpyz. Qazirdiń ózinde korporasııanyń «Balapan» ar­na­sy osy tásilmen jumys istep ja­tyr. Ulttyq arnanyń kópke tanys «Kórshiler», «Paı-paı shoý» baǵdar­lamalary da – aýtsorsıng ónimderi. Demek, qazaq tilin jetik biletin, óziniń jumysyn sapaly atqaratyn jýrnalıster bizge ǵana emes, osy jeke ortalyqtar men stýdııalarǵa da qajet. – Árıne, «Qazaqstan» arnasy­nyń basty maqsaty tek qazaq tilinde saıraı berý dep sanaýǵa bolmas. Tóri­miz­degi teledıdar – táýelsizdik za­ma­nyn­daǵy tárbıe quralda­ry­nyń biri. Olaı bolsa, baǵdarlama­lar­dyń ıdeıa­lyq-saıası, tarıhı-ta­nymdyq, taǵy­lymdy-ǵıbrattyq, qyz­ǵylyqty-dýmandyq turǵysy­nan alǵandaǵy talaptarǵa saı ja­sa­lýyna da úlken kóńil bólip jatqan bolarsyzdar? – Siz kórermender tarapynan qoı­y­l­atyn barlyq talapty bir-aq tizip berdińiz. Jáne ol – jeke nemese bir top kórermenniń emes, sonaý Altaı men Atyraý arasyndaǵy qalalar men aýyldardaǵy mıllıondaǵan adamdardyń talaby. Baıqasańyz, bireýge tarıhı-tanymdyq habarlar unasa, endi bireý sizshe sıpattaǵandaı: «qyzǵylyqty-dýman­dy» baǵdarlamany kórgisi keledi. Baıaǵy «Baıǵus Izaýra» kezeńinen beri tek serıaldar kórýge beıimdelgen adamdar bar. Sonda qaıtpek kerek? Kórermenderdiń jas aralyǵyn eskerýimiz qajet. Aı­ta­lyq, 17-45 jas nemese 25-65 jas ara­ly­ǵyn qamtımyz degendeı. Ony «arnanyń áleýmettik-demografııalyq baǵyty» deıdi zertteýshiler. Qazaqstannyń tele­naryǵynda uzaq jyldar qyzmet istegen tájirıbeme súıensem, bul – zer salýdy qajet etetin taqyryp. Menińshe, árbir arna ózin kóretin adamdardyń jas ereksheligin eskerip, solardyń kóńilinen shyǵatyn baǵytty tabýy tıis. Aldaǵy ýaqytta biz kimderge kerekpiz, bizdiń maqsatty aýdıtorııamyz kimder degen kúrdeli saýaldardyń jaýabyn anyqtaımyz. Ázirge árbir baǵdarlama tartymdy, qyzǵylyqty bolýyna kúsh jumsaýdamyz. Menińshe, efırden aıtyl­ǵan árbir sóz ben kórsetilgen árbir kóri­nis halyqqa sebin tıgizýi kerek. Jaıdan-jaı kórsetiletin habar men sıýjet bolmaýy tıis. Basty ólshemge «Osydan halyqqa qandaı paıda keledi?» degendi aldyq. Bul – Almatydan shyǵatyn aptalyq baǵdarlamalar ǵana emes, Astanadan kúndelikti birneshe ret beriletin jańalyqtar úshin de basty talap. – Memlekettik tilge kóshý bary­synda kórermenderdiń biraz bóligin joǵaltýlaryńyz múmkin ǵoı? – Shynymdy aıtsam, osy suraq jıi mazalaıdy. Teledıdar naryǵynda orys tildi ortany tastap shyǵý bizge eleýli qarjylyq qıyndyqtar ákelýi múmkin. О́ıtkeni, korporasııa tek bıýdjetke ma­syl bolmaı, biraz shyǵynyn jarnama­lyq túsim arqyly jaýyp otyrady. Al, jarnama berýshilerdiń saıasatta sharýasy shamaly. Olar óz jarnamalaryn baryn­sha keń aýdıtorııa kórýin qalaıdy. Bul oraıda biz sapaǵa barynsha kúsh salamyz. Tek jasalýy erekshe, óte saýatty jáne bıik mádenıetti qazaq tilin qoldanǵan habarlar arqyly memlekettik tildi syı­laıtyn nemese úırenemin deıtin kórer­menderdi saqtap qalýǵa ári kóbeıtýge tyrysamyz. Jarnamadan basqa taǵy bir jáıt, buǵan deıingi jasalǵan halyqaralyq kelisimder. Aıtalyq, bizdiń korporasııa fýtboldan 2012 jylǵy Eýropa chempıo­natynyń birqatar oıyndaryn kórsetý úshin shartqa otyrǵan. Dástúr boıynsha eki tilde habar berýimiz kerek edi... Eger osyndaı halyqaralyq termınde aıty­latyn fors-major oryn alyp jatsa, kórermender bizdi túsinedi jáne qol­daıdy degen senimdemin. Buǵan elimizdegi eki tilde qatar ótetin qoǵamdyq-saıası, áleýmettik-mádenı alýan túrli sharalardan júrgiziletin tikeleı efırdi qo­syńyz. Oryssha jańalyqtar jabylǵan soń isker jáne saıası aýdıtorııada taǵy oı­syraý bolýy yqtımal. Bálkim, bastapqy kezeńde qazaqsha jańalyqtardyń astyna oryssha júgirtpe jol berip turarmyz. Bul ózi ýaqytsha shara bolsa da, kóptegen yqpaldy kórermenderdiń qazaqsha tolyq túsinip, sóılep ketýine múmkindik jasar. – Qazaqtyń tili ǵana emes, dili, jandúnıesi, aldaǵy maqsat-murat­ta­ry ulttyq ıdeıamen sabaqtasa kóri­ne­tindeı qandaı jańashyl baǵdar­lamalar usynasyzdar? Elbasymyz­dyń sarabdal saıasatyn aýylǵa, ha­lyq­qa keńinen ári túsinikti jetkizý oraıynda qandaı jobalar júzege as­paqshy? Qazaq tildi «Qazaqstan» tele­arnasy habarlarynyń negizgi arqaýy  ne bolmaq? – Sizdiń tópelegen suraqtaryńyz qandaı kúrdeli bolsa, teledıdardyń tabıǵaty odan da kúrdeli. Onyń gazetten nemese radıodan basty ereksheligi – daı­yndalýǵa ketetin ýaqyttyń uzaqty­ǵynda. Bir kúnde dekorasııany nemese baǵdarlamanyń grafıkalyq bezendirilýin jasap tastaý múmkin emes. Onyń syrtynda mýzykasy, kıim, tıtry, LED ekrany degendeı ondaǵan sabaqtas ju­mystar atqarylady. Eń bastysy, jańa baǵdarlamanyń kilti tabylýy kerek. Bul kreatıvti oılaıtyn prodıýserlerdiń, ssenarısterdiń, shyǵarmashylyqqa jaýap beretin basshylardyń udaıy izdenetin órisi. Árbir jańa baǵdarlamada tyń sheshim, sony kórinis, buryn bolmaǵan ózek jatýy tıis. Jobalarǵa kelsek, olar barshylyq. Keıbireýleriniń ázirligin áriptesterim men qyzmetke kelgenge deıin bastap ketipti. Endi olardy jol ortadan doǵarýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, birshama qarjy jumsalypty. Jýyq arada kórermenderge «Alań» jáne «Saz-tol­ǵaý» baǵdarlamalary usyny­la­dy. Taǵy bir jańa joba – elimizdegi barsha mu­syl­man qaýymynyń kózaıy­myna aı­nalatyn baǵdarlama «Iman» dep ata­lady. Dástúrli ıslam dininiń ómirlik qaǵıdalaryn taldaýǵa arnal­ǵan, adam boıyndaǵy ımandylyqty pash etetin joba bul. Shyny kerek, keıingi kezde din salasyndaǵy oqys oqı­ǵalar barsha­ny oılan­dy­rýda. Memlekette Din isteri jónindegi agenttik quryl­dy. Ult bo­la­shaǵy men qaýip­sizdigine qajet bul ta­­qyrypqa óz úlesimizdi qosýǵa tıistimiz. Saıyp kelgende, bizdiń táýlik saıyn jıyrma saǵat beretin barlyq habar­larymyzdyń ózegi – halyqqa paıdasyn tıgizý. Kó­rer­menge oı salyp, olardy talpyn­dy­rýǵa tıistimiz. Sondyqtan, ár­bir baǵ­darlamanyń aptalyq, aı­lyq, toq­san­dyq, jyldyq yqpaly qan­sha­lyqty boldy degendi tereń taldaımyz. Soǵan oraı tıisti sheshimder qabyldaımyz. Memleket basshysy Nur­sultan Ábish­uly Nazarbaev «Qazaq­stan» teleradıo kor­po­ra­sııa­sy­na úlken talaptar qoıdy. Halyqpen etene bolýdy, el ishinde eleýsiz qalyp jatqan jaqsy isterdi kórsetýdi mindettedi. Demek, korporasııa quramyn­daǵy «Qazaq­stan», «Balapan» jáne «Mádenıet» telear­nalarynyń, Qazaq radıosy men «Astana» jáne «Shalqar» radıolary­nyń, so­syn 14 aımaqtyq fılıaldar­dyń ju­mys arqaýy osy bolmaq. – Telearnaǵa qazaq zııalylary­nyń, ultymyzǵa belgili aýzy dýaly qaıratkerleriniń qatysýy qaı dáre­jede oryn almaq? Ulttyq salt-dás­túr, ádet-ǵuryptarymyzdyń nası­hat­talýy aldaǵy kezde jańa satyǵa kóte­rilip, sony mazmunǵa ıe bola ma? – Telearna qazirdiń ózinde zııaly toppen tyǵyz baılanysta. Bizdiń efır­degi «Kelbet» pen «Menshikti meken», «Syr-suhbat»,  «Segiz qyrly» osy zııaly qaýym ókilderin qamtıdy. Onyń syrtynda qazaqtyń ómirden ótip ketken belgili tulǵalaryn eske túsiretin «Sónbes sáýle» bar. Kúnine eki jarym saǵat efırden júretin «Tańshol­pan­nyń» qonaqtary men keıipkerleri de – óner men mádenıet qaıratkerleri. Al zııaly qaýym ókilderin «Qa­zaq­stan» telearnasy men Qazaq radıo­sy­nyń jumysyn shıratýǵa tartý jaǵy­nan jospar jasap jatyrmyz. Aqyl­dastar alqasy qurylady. Bul salada qyzmet istep ketken tájirıbesi bar Sultan Orazalınov, Dýlat Isabekov bastaǵan tulǵalardy jıi jınap, pikirlerine qulaq túretin bolamyz. Ondaı keńesshi ınstıtýtqa áıelder, din ókil­deri, jeke kásiptiń adamdary, rektorlar da tartylady. Saýalyńyzdyń ekinshi bóligindegi salt-dástúr, ádet-ǵuryptar nasıhatta­lýy­na kelsek, ol qazirdiń ózinde bir­qatar baǵdarlamalardan kórinis tap­qan. «Qazaqstan» arnasynda ázirlenip jatqan jańa «Saz-tolǵaý» jobasynyń atynyń ózi-aq suraǵyńyzǵa jaýap berip tur. Qyrkúıek aıynyń aıaǵynda res­pýb­lıkalyq efırge jol tartatyn «Má­denıet» arnasynyń barlyq 16 sa­ǵattyq baǵdarlamalary bizdiń ulty­myzdyń jaqsy sıpatyn tegis qam­tıtyn bolady. – Nurjan Jalaýqyzy, tele­ar­nanyń túgeldeı qazaq tiline kóshýi el táýel­sizdiginiń halyqqa syılaǵan tamasha tartýy dep bilsek, endi buǵan qosymsha siz tizginin jańadan qolǵa alǵan korporasııa Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna qandaı tartý-taral­ǵylar ázirlemek? – Iá, Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna oraı Prezıdent Nursul­tan Ábishuly Nazarbaevtyń tapsyrma­symen ulttyq arna efırin tolyq qazaq tiline kóshirdik. Bul – shynynda elimizge úlken tartý. О́z kezeginde Úkimetimiz «Qazaqstan», «Habar», «Mır» sııaqty memlekettik jáne memleketaralyq ar­nalardyń Astanada bolýyn qaras­ty­ryp, Esildiń sol jaǵalaýynan úlken medıa ortalyq salyp jatyr. Táýel­sizdiktiń 20 jyldyǵy merekelenetin kúni biz  Baılanys jáne aqparat mınıstrimiz Asqar Jumaǵalıev bas bolyp, jetekshi arnalardyń sol jańa orta­lyqtan habar berýin qamtamasyz etpekpiz. Birer jyl buryn «Egemen Qa­zaqstan» Astanada jańa qonysqa kóshkende, búkil elimiz qýanǵan. Endi sondaı qýanyshty sátti bizder de basymyzdan keshpekpiz. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qazir­diń ózinde bizdiń efırimizden kórinis tapqan. Endi arnaıy túsirilgen 20 se­rııaly derekti fılmder jelisin bas­taımyz. Bıyl bizde taǵy bir ataýly kún bar. Ol Qazaq radıosynyń  90 jyldyǵy edi. О́zimiz kózin kórgen Ánýarbek Baı­janbaevtyń,  tipti kúni keshe respýblıka kóleminde 80 jyldyǵy atalyp ótken Muqaǵalı Maqataevtyń, ara­myz­da júrgen ardaqtylarymyz Ermek Ser­kebaev, Eskendir Hasanǵalıev, Nur­ǵalı Núsipjanov, Saýyq Jaqanovanyń jáne basqa birtýarlardy qara shańy­raqta basyn qosyp, toıyn arnaıy atap ótý josparymyzda bar. Seksenniń seńgirinen asqan Qasymhan Ersarın aǵa­myz bastaǵan ardagerlerimizdi qur­metteý de – paryzymyz. Kezinde siz­derdiń gazetten bólinip shyǵyp, qazaq dalasyndaǵy elektrondy aqparat qu­raldarynyń qarlyǵashy bolǵan Qazaq radıosynyń toıyna barshalaryńyz atsalysady dep oılaımyn. – Álbette, eńbekterińizge jemis tileımiz. Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL, Almaty. Sýretti túsirgen  Orynbaı BALMURAT.