Er elden shyǵady, halyqtyń qalyń ortasynan top jarady. El bolmasa – er qaıda?! «El bolsa er týǵyzbaı tura almaıdy, Er týyp joq eldi bar qyla almaıdy» dep jyrlaǵan qazaq jyrynyń qaıyrý bermes qulan júırigi Isa Baızaqov aıtqan aqıqatqa júginbeske áddimiz jáne joq. Osy turǵydan kelgende, ermen salystyrǵanda eldiń bási ámanda bıik. El jolyna erkek toqty qurbandyq, al er jolyna búkil el eshqashan qurbandyqqa shalynbaıdy. Muny ata-babalarymyzdyń shejireli tarıhynan baıqap bilip kelemiz. Demek, el erge emes, er elge qyzmet etedi. Baǵzynyń baǵzy zamandarynan beri solaı bolyp kele jatqan buljymas qaǵıda osy.
Qyzmetin Otanyna, týǵan eline qylmasa, er de joq, erlik te joq. Ázelden el aldyndaǵy eńbegin buldaý, mindetsiný – erge jat. Er qyzmeti rııasyz. Er bolýdyń úlgisindeı Baýyrjan Momyshuly – Baýkeńniń «Otan úshin otqa tús – kúımeısiń» deýi sondyqtan. Sonaý kóktúrik zamanynan tartyp aıtsaq eren Kúlteginnen bastap sońǵy kókjal hanymyz Kenesaryǵa deıingi zańǵar babalarymyzdy bylaı qoıǵanda, bertingi jańa zamandaǵy Alash arystary Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp, Halel men Jansha, Júsipbek pen Maǵjan, Sultanmahmuttyń qazaǵyna, halqyna qyzmet qylýdan, eńbek sińirýden basqa murat-maqsaty áste bolǵan emes. El men er arasyndaǵy osynshalyqty úzdik múddelestikti, el jolyna ómirin sarp etýdiń, barlyq jiger-qaırat pen bilimin jan-tánimen elge arnaýdyń munshalyqty teńdessiz úlgisin kúlli álem tarıhynan kezdestirý qıyn. Halqym degende qars aıyrylǵan júrekterde alaýlaǵan arman-murattyń asyldyǵy men jasyndyǵy sonsha, olar «qarańǵy qazaq kógine órmelep shyǵyp kún bolýdy», sóıtip bodandyq pen nadandyq shyrmaýyndaǵy elge jaqsylyq-sharapattyń rahman nurly jaryǵyn tógýdi kókseýmen ótti, osy azapty jolda órtenip janyp ketti, amanatyn keıingi tolqyn urpaqtarǵa qaldyrdy.
Osyǵan qarap paıymdaǵanda, erlerdiń basty qasıeti, basqalardan artyqshylyǵy el aldyndaǵy perzenttik boryshqa adaldyq dep aıta alsaq kerek. «Adaldyq ardyń isi, aýyrlyqty kóterý nardyń isi» dep naqyldaıtyn qazaq elinde, shúkir qudaıǵa, náýbet asharshylyqta omaqastyryp eseńgiretse de, qyzyl qýǵynda jaqsy-jaısań, aqyl-oıdyń qaımaǵyn sypyrsa da, tyń ıgerýdiń teperishin kórsetip baqsa da, erler men erlik qutaıǵan emes. «О́z ulyn, óz erlerin eskermese, El tegi alsyn qaıdan kemeńgerdi» dep qulager aqyn Ilııastyń aıtýyna baqsaq, keńestik ker zamandaǵy kerdeń saıasatqa bas shulǵymaı, el namysyn qoldan bermeı, qasqaıyp qarsy tura bilgen erlerimizdi qasterlep qurmet tuta júrýdi qaperden shyǵarmasaq ıgi. Halyq júreginen oryn tepken sondaı ataýly erlerdiń kósh basynda jańa zamandaǵy bas batyrymyz Baýkeńnen bastap tarıh aqıqatyn aıtqan Ermuhan Bekmahanov, jerimizdiń bútindigi úshin basyn báıgege tige kúresken Jumabek Táshenov, ulttyq mádenıetti ulyqtaýdan tanbaı ótken О́zbekáli Jánibekov, Jeltoqsanda sharbolattaı shamyrqanǵan Juban Moldaǵalıev, qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshker bahadúri Toqtar Áýbákirov jáne basqalar turǵany haq. Árıne, aıta bersek bul tizim de az bolmas.
Biraq bar gáp – sol erlerdiń búgingi ǵıbratynda. Kenesary han sııaqty passıonar tulǵalardy zamana tolǵaǵy týdyrady deıik. Áıtkenmen de, búgingi beıbit dáýirimizde, ásirese, erkin tynystaǵan egemen elimizde erlikke oryn joq, erler bolmaıdy dep kim aıtar? Olaı aıtsa, kóńilimizdi muńaıtar. Tek er dep júrgenderimiz el qazynasyna qol suqqan, kómeıin keń ashqan yndyny jaman jemqorlar bolyp shyqqan mysaldary kóbeıip bara jatqany janǵa batady, jabyrqatady. Ár óńirde, ár qalada halyqtyń er dep júrgeni óz qulqynyn oılaǵan ez bop shyqqan saıyn kópshilik kókeıindegi er men erlik týraly tunyq uǵym laılanýda. О́kinishti, árıne.
Qazirde qazaqqa jańaǵydaı ezder emes, el rýhyn kóteretin, talabyn kókke shyrqatyp samǵatatyn erler kerek. О́ner men daryn, taýdaı talap ıeleri kerek. Ár salada, ár qıyrda, ár qııada qyrandarymyz samǵap qalyqtasyn deımiz. Eńbegin, ónerin, qajyry men darynyn elge arnaǵanyn qalaımyz. Qudaı-aý, Grýzııanyń bir baı-baǵlany 45 myń halqy bar týǵan aýdanyna qarjysyn salyp, jerdegi jumaqty jasap qoıypty. Qarııasyna − qurmet, jasyna – kómek, syrqatyna – shıpa, deni saýǵa – jumys. Osynyń bárine múmkindik ashqan. Bárekeldi, er eken dedik.
Osyndaı keń peıildi, darhan kóńildi narqasqa jigitter qazaqta da kende emes. Jaqsylyq Úshkempirov, Baýyrjan Ospanov syndy aıkól azamattarymyz qaltqysyz qaıyrymdy isterimen árkez qýantyp júr. Biraq osyndaı azamattarymyz áli de bolsa azdaý «Qaraqus basyp jeıdi, aqsuńqar shashyp jeıdi». Er bolsań, jaqsylyǵyńdy elge jasa, azamat!
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
