Myrza ken

Myrzataı Joldasbekovti bil­ge­­nime elý jylǵa jýyqtapty.  Naq­­tylap aıtsam,  dál 47 jyl bo­­lypty. Onyń sońǵy 30 jylynda jaqyn júrippin, qyzmettes bo­lyppyn, aǵaly-inili aralasyp-qu­­ralasyppyn. Az ýaqyt emes. Áı­­teýir bir adamdy tanyp-bi­lýge emin-erkin jetetin ýaqyt. Son­dyq­tan da qolǵa qalam alýǵa be­ki­­nip otyrǵan jaıym bar.
Ol kisi bizge birinshi kýrsta «Ejelgi dáýir ádebıeti» páninen dáris bergen-di. Biz oqýǵa túsken 1970 jyly KazGÝ-diń fılologııa, jýrnalıstıka fakýltetteri qazaq ádebıetiniń tarıhyn jańasha dáýirlep oqytýdy arnaýly bekitilgen baǵ­darlamamen bastaǵanyna birer jyl ǵana bolǵan eken. Mektepte qazaq áde­bı­etiniń tarıhyn Buqar jyraýdan bas­tap oqyp kelgen aýyl balasynyń ýnıver­sı­tetke túsken bette «Ejelgi dáýir áde­bı­eti» degen pánge tap kelgendegi, ony oqy­tatyn aǵaıdyń qazaq ádebıetiniń qaı­nar bulaqtary sonaý VII ǵasyrǵa tar­tady degen tosyn tujyrymdaryn tyń­daǵandaǵy tańdanysyn ózińiz shamalaı berińiz. Tomsen degen kisiniń Orhon ózeni boıynda tasqa qashalǵan jumbaq jazýlardyń arab jazýy tárizdi ońnan solǵa qaraı oqylatynyn túısikpen túsinip, táńirlik dindi ustanatyn zamanda týǵan mundaı jádigerlikte «táńiri» sózi qalaıda qol­da­nylmaı qoımaıtynyn anyq bilip, bá­ri­nen buryn sony izdegenin, aldymen bir shoǵyr tańbalar tirkesinen (i – r – ń – t ) oı qısynymen «tńri» degen sózdi («táńiri») tapqanyn, sol arqyly áýelde tórt áriptiń basyn ashqanyn, artynsha qytaıdyń shejirelik mátinderinde kezdesetin Kúltegin, Bilge ataýlaryndaǵy áripterdi jańaǵydaı boljammen dál basqanyn, sóıte-sóıte jer attaryn, el attaryn izdeı kele bir áripten keıin bir árip andyzdaı órip qoıa bergenin, ári qaraı tutas mátindi túgel oqı alǵanyn, aqyry syna jazýy álipbıin túgendep shyqqanyn áńgimelegende ǵalymnyń osynshama oqys oılaý júıesine qatty qaıran qalǵanym esimnen ketpeıdi. «Qaǵynlyǵ býdý ertim, Qaǵanym qany, Ne qaǵanǵa isig-kúchig birúrmen» deıdi de, aǵaıymyz bizge qarap, «Al, ne uqtyńdar?» deıdi. Jópeldemede aıta almaı qalamyz. «Qaǵandy halyq edim, Qaǵanym qaıda, Qandaı qaǵanǵa kúsh-qýatymdy berermin?» dep turǵan joq pa? Ár sózin jeke-jeke aıtyp kórseńder de kózderiń jetedi ǵoı», deıdi aǵaıymyz. Ras-eı, dál solaı dep tur... Aǵaıymyz onymen toqtamaıdy. Endi Kúltegin men Bilge qaǵandardyń erlik joryqtarynyń, eldik shaıqastarynyń shyn shejiresi ǵana emestigin, olardyń epıtettermen, allegorııamen, metonımııamen kómkerilgen kórkem sóz, tipti ara-arasynda kádimgi óleńmen órilgen jyr ekenin dáleldeýge kóshedi. 727 jyr jolynyń qanshasy qansha býyndy ekenin eseptep turyp beredi. Sóıtse olardyń arasynda jeti-segiz býyndylary búkil eskertkishter mátinderiniń úshten birine jýyǵyn, dál aıtqanda 30,3 paıyzyn quraıdy eken. Bul qazaq epostarynyń basty ýázini emes pe! Sózderiniń uıqasyna, ishki yrǵaqtyń úılesimine naqty-naqty mysaldar aıtady. Uıqastyń ol zamanda tipti keıde sóz basynda da keletinin kórsetedi. «Ilgerú – kún toǵsyqqa, Birgerú – tún ortýsyńarý Quryǵarý – kún batsyqyńa Iyrǵarý – tún ortýsyńarý» («Ilgeri – kún shyǵysynda, Ońymda – tún ortasynda, Keri – kún batysynda, Solymda – tún ortasynda») degen joldardy sol zamandardaǵy, bir myń eki júz elý jyldaı burynǵy kezeńdegi ólshemmen qaraǵanda óleń emes dep kim aıta alady?

Qysqasy, ustazymyz otyzynda orda buzǵan jigittiń dál ózi bolyp shyq­ty. «Orhon eskertkishteri jáne olar­­dyń qazaq ádebıetine qatysy» degen ta­qy­ryp­ta qorǵaǵan dıssertasııasy ar­qyly ja­­l­yndaǵan jas ǵalym Myrzataı Jold­asbekov kóne túrki dáýiriniń sol ǵa­jaı­yp tas muralaryna bizdiń ata-baba­la­rymyzdyń da ortaqtyǵyn dáleldep qana qoı­mapty, ol muralardyń tildik turǵydan da, sóz órnegi jaǵynan da, ǵasyrlar óte kele tól ádebıetimizge etken áseri ja­ǵy­­nan da basqalardan góri myna bizge ja­­qynyraq ekenin, «qazaq halqyndaǵy baı jyr dástúriniń negizi sol Orhon es­ker­tkishterinde qalanǵanyn» dáleldep shy­ǵypty. Qazaqtyń kóp túrik enshi alysyp tarasqanda qara shańyraqta qalǵan qa­raorman el, baıtaq dalasyn erligimen, órligimen qorǵap qalǵan qaharman jurt ekenin kórsetipti. Sol jyrlardyń ári ǵylymı, ári kórkem aýdarmasyn alǵash ret jasap shyǵypty. Jasaǵanda da kók­tasqa qaıtadan qashalǵandaı etip, aı­ly túnde tastaq jolǵa tıgen aıtuıaqtyń taqy­lyn­daı tógildirip túsiripti.

Myrzataı Joldasbekovtiń «Kúl­tegin», «Tonykók» jyrlaryn zerttep, olardyń tarıhı derek kózi ǵana emes, kór­kem sózdiń kemel shyǵarmasy da eken­digin dáleldep, kandıdattyq dısser­ta­­sııasymen-aq ádebıetimizdiń bastaý-bu­­laq­taryn tutastaı 12 ǵasyrǵa árige jyl­­jytyp bergenin (ǵylymı ortada asa abyroıly «Voprosy lıteratýry» jýr­­naly col tusta «vozrast» kazahskoı lıte­ratýry ývelıchılsıa na dvenadsat stoletıı» dep jazǵan) barsha jurtshylyq jaqsy biledi. Ǵalymnyń qatyp-semip turǵan qasań qaǵıdalardy qaqyratyp ótip, jastyq jalynmen jazyp, qoımaı júrip qorǵap shyqqan sol eńbeginen keıin biz biraýyzdan Orhon eskertkishterin ózimizdiń muramyz sanaı bastadyq, oǵan tikeleı qatystylyǵymyzǵa maqtanýǵa aýystyq, tól tarıhymyzdyń tereńdigine, ertedegi batyr babalarymyzdyń isiniń erendigine kóz jetkize tústik, sol eńbekten keıin bizdiń túrkologııadaǵy jalymyz Odaq boıynsha kúdireıip shyǵa keldi, sol eńbek búgingi tańda tildesterden dildester jasaý jolynda Prezıdent Nazarbaevtyń tikeleı bastamasymen qurylǵan Halyqaralyq Túrki akademııasynyń halqy 80 mıllıondyq Túrik elinde emes, halqy 18 mıllıondyq Qazaq elinde ornalasýyna, búginde álemdik túrkologııanyń ortalyǵyna aınala bastaýyna yqpal jasaǵan faktorlardyń biri bolyp otyr.

Qaı halyqtyń da qadir-qasıetin aıqyndaıtyn belgilerdiń biri – óziniń janyna qajetti rýhanı qaınardy óz boıynan tolyq taba alýy. Osy turǵydan qaraǵanda keńestik kezeńde Shoqan, Abaı syndy danalarymyzdyń shyǵý syryn negizinen ózge mádenıetterdiń, aldymen orys, batys mádenıetteriniń yqpalymen túsindire salýǵa tyrysýshylyq beleń alyp kelgeni jasyryn emes. Al qara ta­nymaǵan, sol sebepti klassıkterdi oqy­maǵan, sol sebepti olardan qajy­maı-talmaı úırenýge múmkindigi bol­ma­ǵan Jambyldyń danalyǵynyń syryn ke­­­ńes­tik ıdeologııa olaı dep aıta almady da, aqyn fenomenin halyq talant­ta­­rynyń boıyndaǵy buǵyp jatqan bu­la kúshti bulqyntyp shyǵarǵan jańa zaman­nyń jasampaz qýatymen ǵana t­ú­sindirdi. Al Myrzataı Joldasbekov ózi­niń doktorlyq dıssertasııasynda Jam­byldyń qazan tóńkerisine deıin de uly Jambyl bolǵanyn, Jambyldy ke­ńes­tik kezeń týdyrǵandaı sóıleı salý­dyń jóni kelmeıtinin, ol esim bizge qazaq atty halyqtyń ǵajaıyp tól mádenıetti syr­tqy yqpalsyz, ózi tolyq jasaı alǵa­nyn kórsetýimen de qymbat ekenin, ony týdyrǵan jyr mektebiniń bastaýy ári­den, áriden bolǵanda kádimgi Kúltegin, Tony­kók jyrlarynan arna tartatynyn eshkim talasa almaıtyndaı etip taratyp berdi.

Ýnıversıtet bitirip ketkennen keıin kóp jyldar boıy Myrzekeńmen aralasa alǵan joqpyz. Oqytýshydan kafedra meńgerýshisi, odan fakýltet dekany, odan Taldyqorǵan pedagogıka ınstıtýtynyń rektory, odan Oqý mınıstri bolǵanyn estip, tabysty jolyna qýanyp, syrttaı tileýles bolyp júrdik. Sekseninshi jyldardyń aıaǵynda taǵdyr jolymyz qaıtadan toqaılasty. Aǵaıymyzben partııanyń Ortalyq komıtetinde qyzmettes boldyq. Myrzekeń ıdeologııa bólimin basqardy. Bul qyzmetke tup-týra elý jyl ótkennen keıin kelgen qazaq azamaty edi Myrzataı aǵamyz. Osy salanyń jumysyna aty ańyzǵa aınalǵan О́zbekáli Jánibekov jalpy basshylyq jasap, el aýzynda ekeýi «О́zekeń men Myrzekeń» atanǵan sol bir ǵajap jyldardy qazir saǵyna eske alamyz. Ol kezde men mádenıet sektorynyń meńgerýshisi bolyp istegen edim. Alash arystaryn aqtaý jónindegi jumysty qolǵa alǵan tusta bólim meńgerýshisiniń bilimi de, biligi de, keleli iske keńesip baryp, bel sheshe kirisip ketetin qaıraty da tamasha tanylǵan. Neshe túrli qyzyq pen shyjyq bolyp jatatyn jumysymyzda. Aıtysty alǵash ret Respýblıka saraıynda uıymdastyrǵanymyz, dál sol aıtysta aqyndarymyz respýblıkanyń birinshi basshysynan bastap talaıdyń tý-talaqaıyn shyǵarǵany da esten ketpeıdi. Keshke bárin «Qazaqstan» qonaqúıinde jınap, biraz «ınstrýktaj» bergen edik, qyrsyqqanda, erteńine qyzdy-qyzdymen odan da asyryp jiberdi. Sonda Myrzekeńe kirip aqtalǵanym, qysylǵanymnan: «Qaıteıik endi. Erikti japsań Serik shyǵady, Serikti japsań Erik shyǵady» degenim de bar. Erigimiz – Erik Asqarov, Serigimiz – Serik Qusanbaev qoı baıaǵy. Sondaı-sondaıdyń bárine keńdikpen qaraıtyn.

Eınshteınnen bireý «Ǵylymı jańa­lyq qalaı ashylady?» dep surapty. Sonda ǵalym: «Jalpy, jańalyq ashýǵa bolmaıdy, ony jurttyń bári biledi, biraq sony bilmeıtin adamdar da tabylyp qalady, jańalyqty mine solar ashady» degen eken. Myrzataı Joldasbekovtiń Ortalyq komıtet apparatyna ala kelgen jańalyǵyn da bir yńǵaıda solaı deý jón. Budan buryn ne aýpartkomda, ne qalkomda, ne obkomda bir kún jumys istep kórmegen adamnyń Ortalyq komıtetke sol kelisin áý basta árkim árqıly áńgimege áýeze etkeni ras. Qyzyq bolǵanda, Myrzekeńniń sonysy, ıaǵnı partııalyq jumystyń qazanyna túsip kórmegeni kemshilikke emes, qaıta artyqshylyqqa shyqty. Myrzekeńniń partııalyq jumysta neni isteýge bolatynyn, neni isteýge bolmaıtynyn bilmeı kelgeni, bilmeı kelgenimen qoımaı, bilmegenin biletin myna bizden surap almaǵany túptep kelgende bárimizdiń abyroıymyzǵa aınaldy. Mysaly, biz, apparatshylar, Ortalyq komıtettiń hatshylarymen aıtysýǵa, áıteýir jurt kózinshe aıtysýǵa bolmaıtynyn bilemiz. Myrzekeń bilmeıdi. Sóıtedi de OK hatshysy Anýfrıev Myrzekeń basqaryp otyrǵan salanyń jumysyn partııa jınalysynda ádiletsiz synasa sol jınalysta-aq sóz alyp, jaýabyn beredi, toıtaryp tastaıdy. Ekinshi hatshy Meńdibaev bólimge joq jerden tıise ketse ile-shala eki orynbasary Igor Romanov pen Rysty Sarıevany janyna ertip alyp, kabınetine barady da, álginiń aıtqandarynyń bárin teristep bitpeıinshe shyqpaı qoıady. Olardy aıtasyz, Kolbınniń ózimen talaı tiresip edi-aý Myrzekeń. Ásirese, memlekettik til mártebesin eki tilge qatar berý máselesi kóterilip, janymyz muryn ushyna kelgende elden toptap túsip jatqan hattardy qobyrata kóterip, memlekettik til bir til – qazaq tili bolýy kerektigin negizdegen (ózi ábden ıin qandyryp, jetildirgen) jazbalarymyzdy alǵa ustap, altynshy qabatqa attanatyn kezderde kúreńtory óńi qaraýytyp ketetini áli kúnge kóz aldymda. Ondaıda keıde senisetin jigitterin shaqyryp: «Al, men kettim» deıtini de bolatyn. Sonda osy joly qyzmetimen qoshtasyp shyǵýy da múmkin ekenin aıtqandaı kórinetin. Aqyl, qaırat, júrekti birdeı ustap, kerek jerinde aıladan da taıynbady-aý sonda sabaz. «Áı, Kolbın dál osyǵan kóne qoımas» degen máseleni de sheship shyǵady keıde. «Myrzeke, áńgime qalaı boldy ózi?», deımiz ondaıda ońasha qala alsaq. «Úndeme, – deıdi Myrzekeń daýysyn báseńdetip. – Bul ózi óńkıip, dóńkıip júrgenimen qorqaq adam. «Osy­ny jasamasaq jaman bolýy múmkin, jas­tardy taǵy qoldan kóterip alyp jú­rýimiz múmkin» degen sııaqty aıtsań sylq ete qalady eken, sony baıqadym»... Myr­za­taı Joldasbekovtiń qazaq tiline mem­le­kettik mártebe alyp berý jónindegi el­diń bar tilegin, zar tilegin jerine jet­kizip, kelesine keltirgen eńbegin, Ábdýálı Qaıdar sııaqty ardaqty azamattarymyzdy alǵa tosa, Úkimet basshysy Nursultan Nazarbaevqa súıene otyryp, sózin ótkizgen sańlaq saıasatkerligin atap aıtý – tarıh aldyndaǵy paryzymyz.

 Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń el egemendigine umtylý, táýelsizdikke qol jetkizý, táýelsizdikti baıandy etý jolyndaǵy jumysynyń eń bastapqy, eń qıyn belesinde jas memlekettiń ıdeıalyq tuǵyrnamasyn qalyptastyrý isine sol kezde Vıse-Premer qyzmetinde bolǵan Myrzataı Joldasbekov úlken úles qosty. Myrzataı Joldasbekovtiń ıdeolog retindegi, áleýmetshil tulǵa retindegi qymbat qasıetteri dál sol tusta jarqyraı kórindi. Bir ǵana jaıdy aıtýmen shekteleıin.

1991 jyldyń sońynda, qaqaǵan qys kúninde Táýelsizdik jarııalandy. El qýandy. Kózine jas alyp qýandy. Biraq barsha el bolyp toılaı qoıǵan joq. Kóktem shyǵyp, jer aıaǵy keńigende de toılaı alǵan joq. Toılaıtyn, sol toıdy uıymdastyratyn jaǵdaı bolǵan joq. Jas memlekettiń juqaltań bıýdjeti eń bir qat qajettilikterdiń ózine jetpeı jatqan kez. Sol kezde Myrzataı Joldasbekov Prezıdentke tarıhı tulǵalardyń mereıtoılaryn jer-jerde atap ótý jóninde usynys aıtty. Olardyń qandaı turǵyda ótetinin, qalaı ótetinin, neniń esebinen ótetinin negizdedi. Nursultan Ábishuly ol usynysty qostady. Sóıtip, biz mamandardy shaqyryp, talaı tarıhty qoparyp, sol jyldarda qaı tulǵalardyń mereıtoılary jaqyn qalǵanyn túgendeı bastadyq. Abyroı bolǵanda olar birshama eken jáne eldiń barlyq óńirlerinen de tabylady eken. Sodan Myrzekeń oblys basshylaryna, jer-jerdegi bas kóteretin azamattarǵa oı tastady, naqty usynys aıtty. Kóp uzamaı Abylaıdyń, Buqardyń, Qabanbaıdyń, Bógenbaıdyń, Syrymnyń, Janǵojanyń, О́tegenniń, Qoıgeldiniń, Eskeldiniń, Balpyq bıdiń, aqyn Saranyń degen sııaqty irili-usaqty toılar birinen keıin biri ótkizile bastady. Olardyń keıbirinde mereıtoı de­genniń qabyldanǵan ólshemderine qa­rap ta jatpadyq. Mysaly, Abylaı han­nyń 280 jyldyǵy solaı ataldy. So­lar­dyń bireýine de bıýdjetten kók tı­yn jum­sal­ǵan joq. Bárin eldiń ózi kóterip ketti. Toı­lar da solaı ótti, eskertkishter de so­­l­aı qoıyldy. Qazaqtyń kez kelgen nár­seni jarysqa aınaldyryp jiberetin jaman ádetiniń jaqsy jaqtary da shyqty. Ár óńir ózderi úkilegen ulylardyń toıy basqa jerdegilerden kem ótpeýine kúsh salyp jatty. Túptep kelgende, munyń bári qazaq eliniń óz táýelsizdigine qýanýynyń, óz aldyna el bolǵanyna shattanýynyń toılaryna aınaldy. Sóıtip, 1992-93 jyldar­da búkil Qazaqstanda Táýelsizdik Toıy ártúrli nysanmen, ártúrli atpen bolsa da keńinen atalyp ótti. 1992 jy­ly Dúnıejúzi qazaqtarynyń tuń­ǵysh qu­ryltaıyn shaqyrý arqyly Táý­el­siz­dikke qol jetkizý qýanyshyn búkil álem qazaqtarynyń birge bólisýine qol jet­kizildi. Halyqtyń kóńili qatty kó­te­­rildi. El rýhtandy. El qýattandy. Osy­nyń bári halyq psıhologııasyna qa­­nyq­tyqtyń, el minezine jetiktiktiń ar­qasy bolatyn. Qaıta týǵan Qazaq eli­­niń áý bastan ulttyq sıpatyn du­rys qalyptastyrýda sol bir kúrdeli ke­­­zeń­de áleýmettik salany basqaryp, El­ba­synyń senimin aqtaǵan Myrzataı Jol­dasbekovtiń eńbegi eren. Irgeli, iri, ıgi­likti isterine súısingendikten de, Myr­zekeń elý alty jasyna jańa jetip, bar jaǵynan kemeline kelip turǵan tusta, aıaq astynan qyzmet aýystyratyn bolǵanda ol kisini shyǵaryp salatyn apparat jı­na­lysynda bólim atynan birneshe shý­maq­­pen alǵys-tilek aıtqanbyz. «Oıǵa ke­nen, sózge sheshen, myrza ken, Sizdeı ul­ǵa eli-jurty yrza eken. Qımaı turyp tile­rimiz jalǵyz-aq: Basyńyzdan baqyt aýmaı tursa eken!» dep aıaqtalatyny este. Iá, Myrzataı Joldasbekov halqymyz úshin jaratylǵan, ózinshe jatqan bir ken. Taý­sy­lýdy, tarylýdy, tarynýdy bil­meı­tin myrza ken.

 Qudaıǵa shúkir, Myrzekeńniń basynan baqyt aýǵan joq. Attan aýý aqyret emestigin ańdatty. Adamdy qyzmet kóter­meı­tinin, qyzmetti adam kóteretinin kór­set­ti. Elbasyna adaldyǵyn kórsetti. Pre­­zıdent qaıda jumsasa sonda bardy. El­shi bol dese, elshi boldy, Dıplomatııa aka­demııasyn quryp ber dese, quryp ber­di, rektor bol dese, rektor boldy, Pre­zıdent ortalyǵyna bar dese, son­da bar­dy. Qaıda barǵanda da baryn salyp, jumysty jaqsartyp, sol qyz­mettiń be­delin bıiktete tústi. Qaı qyz­mette te qo­lynan qalamyn tastamaı, el­d­ik­tiń qa­myn, Elbasy eńbeginiń qadir-qa­sıetin otanshyl dilimen, kórkem tilimen ja­lyq­paı-talmaı aıtýmen boldy. Qazir de so­laı.

 Jıyrmasynshy ǵasyr qazaq eline barlyq saladan kórnekti qaıratkerlerdi berdi. Sonyń ishinde ıdeologııalyq qyz­mettiń de taý tulǵalaryn týdyr­dy. Bu­laı degende biz aldymen Temirbek Jú­r­genovti, Ilııas Omarovty, О́zbekáli Jáni­bekovti bóle aıtamyz. Ár nárseni ózi­niń atymen atasaq, sol qasıetti qatar­ǵa búginde seksen jastyń seńgirine kó­te­rilip otyrǵan asylymyz Myrzataı Jol­dasbekovti de qosýǵa bolady. Myr­ze­­keń­niń sońǵy otyz jyldyń ishindegi qy­rýar sha­rýanyń basyn qaıyrǵan qaı­rat­kerligi de, jaǵy talardaı sóılep, qa­ry talardaı jazyp, jaqsylyqqa úndep, bir­likke shaqyryp, ónegege úıretip kele jat­qan kósemdigi men sheshendigi de osylaı deýge múmkindik beredi.

Saýytbek ABDRAHMANOV