Ata Zańy saltanat qurǵan elmiz

Taǵdyrdyń munysyna rızamyn – Táýelsiz elimizdiń qalyptasý tarıhyndaǵy eleýli ózgeristerdiń basy-qasynda bolyp, Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Memle­­ket­tik egemen­digi týraly deklara­sııanyń, «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti laýazymyn taǵaıyndaý týraly» Zań­nyń, «Qazaqstan Res­pýb­lıka­synyń Azamat­tyǵy týraly», «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Memle­kettik Táýelsizdigi týraly», «Til­der» tý­ra­ly zańdardy daıyn­daýǵa jáne olardyń qa­byl­danýy­na tikeleı qatystym. 1991 jyly jel­toqsan aıynyń 8-inde Belorýs­sııada bolǵan tarıhı oqı­ǵanyń ne­gizinde 70 jyldan astam halyq­tyń kóz jasyna boıal­ǵan júıe kúı­rep, shyn máninde otarlyq qursaý­daǵy odaqtas respýblıkalar ózderi­niń egemendi, táýelsiz mem­leket­terin qalyptastyrýǵa múm­kind­ik aldy. Qazaqstanda 1986 jylǵy jeltoqsanda burq etken halyq­tyq qozǵalys burynǵy KSRO sheńberinde osy múmkinshilikti týdyr­ǵan negizgi ári sheshýshi sebep­ter­diń biri boldy. Qazaq jastary­nyń bas kóterýi halyq qozǵalsa,  óz maqsatyna jetetinin kórsetip, tórtkúl dúnıege bizdiń bodandyq uıqydan oıanǵanymyzdy jarııa etti. Osy oraıda el táýelsizdiginiń zańdyq bazasy Konstıtýsııany, bizdiń 1990 jyldan bastap qabyl­daǵan asa aýqymdy quqyqtyq qujat­tardy tirek etetinin aıryqsha atap ótkim keledi. Egemen Qazaqstannyń jańa konstıtýsııalyq zańdylyǵy osy sátten bastaldy. Jańa Kons­tı­týsııanyń jobasyn jasamastan buryn, biz elimizdi basqarý for­masyn anyqtap alýymyz kerek boldy. Sóıtip, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmy májilisteriniń birinde men Qazaqstanda Prezı­dent qyzmetin taǵaıyndaý týraly usynys jasadym. Ol kezde bul kóp­tegen faktorlarǵa baılanysty edi. Qoǵam kóp ultty elde konfe­dera­sııanyń tıimsizdigin sezine de, túsine de bildi. Usynys depýtattar tarapynan qoldaý taýyp, 1990 jyldyń 24 sáýirinde Qazaqstanda Prezıdent qyzmetin taǵaıyndaý týraly zań qabyldanyp, bizdiń Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev saılandy. Osy zańnyń negizinde res­pýb­­lı­kanyń memlekettik jáne qoǵamdyq qurylysyna túbe­geıli ózgerister engizildi. О́ıt­keni, Pre­zı­dent qyzmetin taǵa­ıyn­­daý Joǵarǵy Keńestiń mono­po­­lııa­­­lyq bıligin joıýǵa jete­lep, mem­­lekettik qurylys prak­­tı­ka­syn­da bılikti bólisý prın­sıpi­niń alǵashqy qadamdaryn beki­týge bastady. Qazaqstannyń ege­men­digin baıandy etý prosesiniń kelesi logıkalyq jalǵasy «Qazaq KSR-iniń Memlekettik egemendigi týraly» Deklarasııa boldy. Onyń jobasyn men jasap, birneshe depýtattyń qolymen «Sosıalıstik Qazaqstan» jáne «Kazahstanskaıa pravda» gazetterinde jarııaladyq. Uzaqqa sozylǵan pikirtalastan soń, jańartylǵan odaqtyq shart jasasý múmkindigi paıda bolǵan asa kúrdeli saıası jaǵdaıda, 1990 jyldyń 25 qazanynda Deklarasııa qabyldandy. Atalǵan kezeń aralyǵynda mem­leket ómiriniń barlyq negizgi baǵy­t­tary boıynsha zań kúshi bar, jalpy sany 136 prezıdenttik jar­lyq shyǵaryldy. Naq osy zańdar eli­mizde reformalar qarqynyn je­del­detýge jáne damý baǵytyn naq­ty aıqyndaýǵa kómektesti. Kons­tıtý­sııalyq zańdarmen bir mez­gilde eko­no­mıkalyq jáne áleý­met­tik re­for­malar, qarjy, bank jáne basqa da sharýashylyq qyzmeti máse­le­lerine arnalǵan ıdeologııasy jaǵy­­nan naryqtyq zańdardyń úl­ken toby jumys isteı bastady. El­ge iri sheteldik kapıtal tartýǵa jaǵ­­daı jasaldy. Qazaqstandyq tar­tym­­dylyq óndi­risti kúrt óris­tetý­men qatar, júz myńdaǵan aza­matqǵa jumys berip, bıýdjet qara­ja­tyn molaıtty. Eń bastysy, pre­zı­dent­tik ınstıtýt qos palataly kásibı Par­la­menttiń biliktiligi men bel­sendiligin nyǵaıtty dep tujy­rymdaı alamyz. Táýelsizdik týraly Konstıtý­sııa­lyq zańnyń jobasyn men, Erkesh Nurpeıisov, Talǵat Donaqov úsheýmiz óz bastamamyzben jasap, 1991 jyldyń shilde aıynda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Prezı­dıýmyna tapsyrdyq. Biraq, bul qujat biraz ýaqyt qaraýsyz jata berdi. Keıbireýlerdiń «onsyz da táýel­sizbiz ǵoı, osy zańnyń qajeti qansha» degen sózderi de qulaǵy­myzǵa jetip jatty. Aqyrynda, sol jyldyń 9 jel­­toq­­sany kúni Qazaq KSR Joǵar­­ǵy Keńesi Prezıdıýmy­nyń májili­sinde depýtat Manash Qozy­baev jáne men táýelsizdik týraly Kons­tı­týsııalyq zańdy qabyldaý qajet eken­digi týraly másele kóter­dik. Bul jaǵdaı depý­tat­tardy da ma­zalap júrgen bolýy kerek. О́ıt­keni, usynysty Prezıdıým músheleri biraýyzdan qoldap, men baıandamashy bolyp bekitildim. Araǵa jeti kún salyp men Joǵar­ǵy Keńestiń minbesine keý­dem­di kernegen úlken ulttyq-pat­rıottyq sezimmen shyǵyp, Qazaq­stan Respýblıkasynyń táýelsizdigi týraly Konstıtýsııalyq zańnyń jobasy týraly baıandama jasaýǵa kiristim. Baıqaımyn, zalda otyrǵan depýtat­tardyń basym bóligi totalıtarlyq júıeniń atyna aıtqan zildi oı­larymdy qoldaǵanymen, ár jerde kúbir-kúbir sóılep, aıyptaý sóz­derimdi artyq sanaıtyndardyń bar ekendigi sezilip turdy.Áli esim­de, men depýtattardyń kóńili men nazaryn álemge aıbynyn shash­qan kúshti de myzǵymas, qatal or­ta­lyqtandyrylǵan ımpe­rııa­lyq Keńes Odaǵynyń kúı­reı bas­taǵanyna, birneshe respýb­lı­ka­nyń onyń quramynan shyǵyp, táýelsiz memleketter retin­de órkendeıtinin, qıyn da bolsa bolashaǵy zor, qýa­nyshty bostan­dyq jolyna tús­ken­digin shamamnyń jetkeninshe dáleldep baqtym... Sonymen, ǵasyrlarǵa sozylǵan memlekettik armanymyz oryndal­dy. Respýblıka Prezıdentiniń Jarlyǵymen 16 jeltoqsan resmı Táýelsizdik kúni jáne jalpy ha­lyq­tyq saltanatty meıram bolyp jarııalandy. Qazaqstan Res­pýb­lıkasy búginde táýelsiz demo­kra­tııalyq, quqyqtyq memleket retin­de qalyptasty. Onyń qazirgi kez­degi aýmaǵy birtutas jáne oǵan esh­kimniń qol suǵýǵa qaqysy joq. Men aıtar edim búgingi kemel za­manymyzda joǵaryda atalǵan konstıtýsııalyq mindetter men ıdeıalar, azamattar jaýapkershiligi, odan týyndaıtyn qoldanystaǵy zańnamalar, strategııalyq jáne memlekettik baǵdarlamalar, Prezı­dent joldaýlary, álemdik órkendeý úrdisteri arqyly ıgiligimizge aına­lyp otyr. Biz, taǵy da qaıtalap aıta­myn, Ata Zańy saltanat qurǵan kons­tıtýsııalyq keńistikte ómir súrý­demiz. Táýelsiz Qazaqstan tarı­hı qysqa merzimde tańǵalarlyq tabys­tarǵa jetti. Eýrazııadaǵy kósh­bas­shylar sanatyndaǵy elimiz álem­niń eń bedeldi uıymdarynyń múshesi ǵana emes, olardyń kóp qyr­­ly jumysyn úılestirer kóshbas­shyǵa aınaldy.  Meniń búgingi qýany­shym da – sol. Sultan SARTAEV, QR UǴA akademıgi, zań ǵylymdarynyń doktory ALMATY