SARABDAL SAIаSATTYŃ SALTANATY

“Osyndaıda baqyt týraly tolǵanasyń. En­sı­klopedııalyq sózdikter adamnyń ómir qyzyǵy men qýanyshyna, rahatyna qanaǵattaný dáre­je­sin tanytatyn etıkalyq uǵym dep túsindiretin, negizinde adamnyń ómiri maǵynaly jáne ná­tı­je­li bolǵan kezdegi rızashylyq seziminiń qa­lyp­ta­sýy jatady dep sanalatyn bul kategorııa kóp maǵynaly. Mahabbat qýanyshy, bala-shaǵanyń qyzyǵy, tabysqa qol jetkizý, alǵa qoıǵan maq­sat­tyń oryndalýy… bulardyń bári de baqyt­tyń belgileri. Osylar bir basyńnan túgeldeı tabylyp jatsa jaqsy. Túgeldeı tabylmasa she? О́mirde ne bolmaıdy? Basyńa ne túspeıdi? Taǵ­dyrdyń aldan ne tosaryn jalǵyz Jaratqan Iemiz ǵana biledi. Asyly, bir basyńnyń baqy­tyn elińniń baqytymen baılanystyra, birtutas qaraı alsań ǵana kemel kisilikke betteı bilgen bolasyń. Eń baıandy baqyt – elińniń baqyty. Eń bıik mártebe de, eń mándi, eń máńgi mártebe de – memleketińniń mártebesi. Amerıkan demo­kratııasynyń atasy T.Djefferson “Táýelsizdik deklarasııasynda” memleket baqytqa umtylýǵa tıis ekenin aıtqan. Osy turǵydan qaraǵanda 2007 jylǵy 30 qarasha Qazaq eliniń baıandy baqytqa jetý jolyndaǵy basty belesterdiń biri bolyp sanalaryna biz kámil senemiz”. 2007 jylǵy 14 jeltoqsanda “Álemge áıgili uıym” aıdarynyń aıasynda jarııalanǵan “OSCE” atty maqalamyzda osylaı jazǵan eken­biz. Venanyń “Marrıot” otelinde noýtbýktiń jadynan sýyryp alyn­ǵan bul sóılemder Madrıdte ótken Eý­ropadaǵy qaýipsizdik pen yn­ty­maqtastyq uıymyna múshe memle­ket­ter Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń jalpy otyrysynda Qa­zaq­stan Respýblıkasy Uıymnyń 2010 jylǵy tóraǵasy bolyp saı­lan­ǵanyna baılanysty bizdiń ile-shala Venaǵa arnaıy baryp qaıtqan saparymyzdan keıin qaǵazǵa túsken edi. Zymyrap bara jatqan zaman. Sodan beri de eki jyldan astam ýa­qyt óte shyǵypty. Bul eki jylda myna dúnıe talaı ózgeriske tústi. Ol kezde jurt jańa-jańa aýyzǵa ala bastaǵan jahandyq qarjy daǵ­da­rysy búkil álemge dendeı enip ketti. Buryn ekonomıster ǵana biletin “resessııa” degen sııaqty termınder tilimizge oratyla berýge aınaldy, jalpy Jer betinde aqsha azaıdy, aqsha azaıǵan soń ónim tu­ty­ný azaıdy, ónim tutyný azaıǵan soń óndirý azaıdy, ónim óńdirý azaı­ǵan soń ónim ótkizý azaıdy, ónim ótkizý azaıǵan soń shıkizat quny kúrt tómendep ketti, “Opel” sııaqty alyp konsernder kúırep tústi, júzdegen bankter bankrot boldy, tipti Islandııa sııaqty tutas elderdiń bankrottyqqa ushyraǵan jaǵdaılary da kezdesti. Sana da ózgerdi. Osydan jarty ǵasyrdaı ǵana buryn aq násildiler bir avto­býsqa, qara násildiler bir avtobýsqa bólinip minetin Amerıka qara óńdi azamatyn Prezıdent saılady. Iá, kóp dúnıe ózgerdi. О́zgere qoımaǵan nárseler de bar. Solardyń biri – Qazaqstandaǵy jaǵdaı. Árıne, bizde de kóp qıyndyq boldy. Bárinen qatty batqany – eksportymyzdyń jartysyna deıin qysqarǵany. Oǵan qosa batqany – sol qysqarǵan eksporttyń baǵa­sy­nyń kúrt túsip ketkendigi. Mysaly, munaıdyń baǵasy 4 ese arzandady. Sonda da Qazaqstan syr bergen joq. Elbasymyzdyń erte jaryqta, elden buryn oılastyryp qurǵan Ulttyq qorynyń arqasynda, ekonomıkany ártaraptandyrýdyń, shıkizatqa táýeldilikten qutylýdyń qamyn qarastyrǵanynyń arqa­syn­da memleketimizde jalaqy da qys­qar­ǵan joq, zeınetaqy da qys­qar­ǵan joq, shákirtaqy da qysqarǵan joq, qaıta buryn mejelengendeı mólsherde ósip otyrdy, elde jap­paı jumyssyzdyqqa jol berilmeýi bylaı tursyn, ónim óndirýdiń azaıýy­na baılanysty jumys oryndarynyń qysqartylýyna da jol berilmedi. Osynyń bári jı­na­lyp kelgende Qazaqstannyń táýel­sizdik tarıhyndaǵy jasampazdyq jumysynyń eń jarqyn jetistigi bolyp tabylatyn uly oqıǵaǵa – Eýro­padaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýge kirisýine kóterińki kóńil-kúı­men kelýine múmkindik jasady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yn­ty­maqtastyq uıymyna tóraǵalyq etý­diń bizdiń elimiz úshin mán-mańyzyn keshe, 2010 jylǵy 14 qańtarda – álemniń eń áıgili, eń saltanatty saraılarynyń biri – Hofbýrgtegi Noıer zalynda Internet júıesi ar­qyly búkil álemge tikeleı efır­den taratylǵan Úndeýinde de kelisti ashyp berdi (Úndeýdiń mátini bólek jarııalanyp otyr – red.). Nursultan Nazarbaevtyń Ún­deýin EQYU-ǵa múshe 56 el de­le­ga­sııa­lary yqylaspen tyńdady. Uıym Turaqty keńesiniń ınaý­gýra­sııa­lyq májilisinen keıingi baspa­sóz máslıhaty kezinde de, el-elden kelgen mınıstrlerdiń qysqa lebiz pikirlerinde de Qazaqstan basshy­sy­nyń óz memleketiniń tóraǵa­lyq­qa adamzat tarıhyndaǵy eń bir kúr­deli kezeńde kirisip otyrǵandyǵyn barynsha sergek seziný súısint­ken­digi atap aıtyldy. “Osydan eki jarym jyl buryn, Turaqty keńestiń aldynda sóz sóı­legenimde men EQYU-ǵa múshe elderdiń Syrtqy ister mınıstrleri 2007 jylǵy 30 qarashada Madrıdte Qazaqstannyń Uıymǵa 2010 jyly tóraǵalyq etýine baılanysty ádil sheshim qabyldaıtynyna úmit ete­tinimdi aıtqan edim. Qudaıǵa shúkir, dál solaı bolyp shyqty. Sonyń ar­qasynda búgin men, qurmetti árip­­testerim, Sizderdiń aldary­ńyz­da EQYU-nyń Is basyndaǵy tór­aǵa­sy retinde sóıleý quqyna ıe bolyp turmyn” – Memlekettik hat­­shymyz – Syrtqy ister mı­nıstri Qanat Saýdabaev keshe tuń­ǵysh ret osy bıik laýazymmen sóı­le­­gen sózin osylaı bastady. EQYU-nyń tártibi boıynsha tór­aǵalyq etýshi eldiń Syrtqy ister mınıstri Uıymnyń Is basyndaǵy tóraǵasy sanalatynyn eske salyp, keshegi, biz úshin tarıhı májilis EQYU Turaqty keńesiniń 789-shy májilisi ekenin de qaǵazǵa túsire ke­telik. Osynyń bári Táýelsizdik she­jiresiniń derekteri. Osynyń bári tarıh. Kóz aldymyzda jasalyp jatqan tarıh. Madrıdtegi sheshim halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan Qazaqstan­nyń, onyń kóshbasshysy Nursul­tan Nazarbaevtyń táýelsizdik jyl­darynda ekonomıkalyq jaǵynan qýatty, demokratııalyq turǵydan udaıy damý ústindegi memleket qurý jolyndaǵy tabystaryn, eldiń óńir­lik jáne jahandyq qaýip­siz­dik­ti qamtamasyz etýge qosqan úlesin obektıvti baǵalaýdyń ǵana emes, EQYU-nyń óziniń Venadan eki bettegi Batys pen Shyǵys elderin naqty jaqyndastyrýǵa, Uıymdy jańartýǵa, nyǵaıtýǵa, búgingi kún­niń naqty bolmysyna beıimdeýge degen umtylysyn tanytýdyń da kelisti kórinisi. Osylaı degen Qa­nat Saýdabaev Qazaqstan Prezı­denti­niń jańa ǵana jarııa etilgen Ún­deýinde Uıymnyń aldynda tur­ǵan mindetterdiń saralanyp kór­se­tilgenin, elimizdiń Tóraǵalyqty atqarý kezindegi mańyzdy basym­dyq­tary aıqyn ashylǵanyn da aıtty. Qanat Saýdabaevtyń sózinde Reseı Federasııasynyń Eýropa qaýipsizdigi jónindegi Shart jasaý týraly bastamasyn talqylaý ıdeıa­syna qoldaý bildirildi. 1999 jylǵy Vena qujatyn jańǵyrtý jańa Shart jasaýmen qosa-qabat júr­gi­zilýge tıis. Qazaqstan Qaýipsizdik salasyndaǵy problemalarǵa sholý jasaýǵa arnalǵan jyl saıynǵy konferensııany daıyndaýǵa kóp kóńil bóletin bolady. Sondyqtan da men Is basyndaǵy tóraǵa retinde ózimniń alǵashqy saparymdy aqpan­nyń ortasynda Ońtústik Kavkaz elderine jasaǵaly otyrmyn, ol jer­degi qaqtyǵysty máselelerdi sheshýge kómektesetin kez kelgen aqyl-keńesterińizge alǵysymdy aıtamyn, dedi Qanat Saýdabaev. Esirtkiniń zańsyz aınalymǵa salynýyna, lańkestikke, qazirgi za­man alǵa tartyp otyrǵan jańa qa­ter­lerge qarsy kúreske de Qazaq­stan basa nazar aýdarmaq. Bul oraı­da Qanat Saýdabaev Astanada Lańkestiktiń aldyn alý jóninde konferensııa shaqyrýdy usyndy. Árıne, eýropalyq qaýipsizdik uǵy­my búgingi tańda qurlyqtyń aýma­ǵynan shyǵyp, Eýrazııanyń keń baı­taq keńistigin qamtyp bara jat­qany belgili. Mundaıda aldymen aýyzǵa alynatyny – Aýǵanstan­da­ǵy ahýal. Bul eldegi jaǵdaıdy jón­deýge tyrysý úshin qarýmen qarama-qarsy turýdan jasampazdyq ju­mys­qa qaraı jyljýǵa tyrysý ke­rek. EQYU-nyń, halyqaralyq koalısııanyń Aýǵanstanǵa qatysty jumysynyń ózegi osy bolǵany jaq­sy. Osy oraıda aıdyń aıaǵynda Londonda Aýǵanstanǵa qatysty ha­lyqaralyq konferensııaǵa EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy retinde qatysatynyn da aıtyp ótti Qanat Saýdabaev. EQYU-nyń ekonomıkalyq-eko­lo­gııalyq ólshemine qatysty da bir­qa­tar máseleler qozǵaldy. Qazaq­stan­nyń tóraǵa el retindegi ınaý­gýra­sııalyq májiliste birden-aq Aral problematıkasyn qozǵaǵany ábden oryndy boldy dep oılaı­myz. Adamdyq ólshemge qatysty áń­gimege kóshkende bizdiń elimizdiń etnosaralyq, konfessııaaralyq ke­lisimge qol jetkizýdegi halyq­ara­lyq qoǵamdastyq moıyndaǵan tá­ji­rıbesi EQYU keńistiginde toly­ǵy­raq tanylýǵa laıyqty ekendigi eske salyndy. Bıylǵy jyly 29-30 maýsym kúnderi Astanada EQYU-nyń toleranttylyq pen kemsitpeý jónindegi joǵary deńgeıdegi kon­fe­rensııasy ótkizilmekshi. Is ba­syn­daǵy tóraǵanyń sózinde adam saýdasy, sonyń ishinde balalardy saýdaǵa salý jahandyq aýqymǵa aýysyp, transulttyq qylmystyń quramdas bóligine aınalǵany atap aıtyldy. Zańnyń ústemdigi máselesine tıisinshe kóńil bólindi. Táýelsiz sot júıesin nyǵaıtýdan bastap sy­ǵan­dar­dyń jaǵdaıyna deıin qozǵaldy. Buǵan onsha tańdanbańyz. Bizdiń stý­dent kezimizde “Syǵandardyń ómir súrý salty – marksızmniń durystyǵyna kúmán keltiretin jalǵyz faktor” deıtin ázil sóz bolýshy edi. Syǵandar problemasy álemniń kóptegen elderine ortaq. “Albanııada syǵandardyń ómir súrý jaǵdaıyn jaqsartýdyń ulttyq strategııasy qabyldanǵan. EQYU ol jaqta syǵandardy turǵyn re­tin­de bir jerde tirkelýge, saılaýshy re­tinde bir jerden daýys berýge úgit­tep, syǵan balalaryn oqytýdan úmi­tin úzbeı júr eken...” dep ja­zyp­pyz joǵaryda aıtylǵan “OSCE” atty maqalamyzda. Tóraǵa el bolǵan soń osy qurlyqtaǵy má­selelerdiń bárimen de aınalysýǵa týra keledi. Bıyl ózi saılaý jyly eken. EQYU-ǵa múshe 15 elde pre­zı­dent­tik jáne parlamenttik saılaýlar óte­tin bolyp shyqty. Qazaqstan De­mokratııalandyrý jáne adam qu­qyq­tary jónindegi bıýro men EQYU Parlamenttik Assambleıa­syn saılaý barysyn baıqastaý ke­zin­de obektıvtilik pen syndar­ly­lyq kóbirek bolýyna septesýge shaqyrdy. Qanat Saýdabaevtyń sózinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Úndeýindegi aıtylǵan asa kúrdeli máselege – EQYU-nyń 2010 jylǵy sammıtin daıyndaýǵa, ót­kizýge de tıisinshe kóńil bólindi. Is basyndaǵy tóraǵa syrtqy ister mı­nıstrlerin bıylǵy jazda Alma­tyda beıresmı túrde kezdesip, sam­mıt­tiń kún tártibin belgileýge, óte­tin ýaqytyn aqyldasýǵa shaqyrdy. Bul aıtylǵannan sammıt máselesi sheshilgendeı pikir týyp qalmaýǵa tıis. EQYU-da kez kelgen sheshim tek tolyq konsensýs jaǵdaıynda ǵana qabyldanatynyn, ıaǵnı sammıt jóninde 56 el ortaq pikirge toqtaýy kerektigin eske salǵymyz keledi. Álemdik qarjy daǵdarysyna qa­tys­ty kúrdeli máseleler kóbeıiń­kirep, Batys pen Shyǵystyń arasy shıelenisińkirep turǵan qazirgideı ýaqytta qaı máseleniń de sheshimi qıyndańqyraı túsetinin eskermeı bolmaıdy. Sonyń ózinde Turaqty keńestiń úsh saǵatqa sozylǵan alǵashqy oty­rysynan keıin Is basyndaǵy tóraǵa retindegi baspasóz máslıhatynda Qanat Saýdabaev Qazaqstannyń EQYU tóraǵalyǵyndaǵy basym baǵyttary uıym sammıtin ótkizý eke­nin taǵy da qýattady. Laıym, so­laı bolsyn.  Mine, on bir jyl­dan beri bastary qosylmaı kele jatqan 56 memleket basshylaryn bir ústeldiń basyna jınaı alsaq, munyń ózi EQYU jumysyna tyń serpin berýdiń naqty dáleline aı­na­latyny anyq. Qanat Saý­da­baev­tyń baspasóz máslıhatyndaǵy ki­ris­pe sózinde Turaqty keńes oty­rysynda AQSh-tan bastap TMD elderine deıin ókilder Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazar­baev­tyń Úndeýindegi maqsattar men min­detterdi biraýyzdan qoldap sóı­le­geni atap aıtyldy. Buǵan da qýanyp qaldyq. Til-aýzymyz tasqa, Qazaq­stan­nyń EQYU-daǵy tóraǵalyq joly jaqsy bastaldy. Jylda aıtys-tartyspen uzaq talqylanatyn Jı­yn­tyq bıýdjet Qazaqstan tóraǵa­lyǵymen jańa jyldyń aldynda qa­byldanyp ketti. О́tken jylǵy bıýdjet sáýirde bekitilgenin seı­sen­bi kúngi maqalamyzda jazǵanbyz. Mun­daı jaǵdaı kópten bolmaǵan eken. Prezıdent Nursultan Nazar­baev­tyń keshegi Úndeýinde (aıtqan­daı, ony www.youtube.com/osce saıtynan ózińiz de kóre alasyz) EQYU-nyń jaǵymdy tarıhı re­sýr­synyń da óz lımıti bar ekendigi tekke aıtylǵan joq. Kez kelgen uıym sııaqty EQYU da jańa zaman alǵa tartqan qaterlerge tótep berý arqyly tyńnan túlep otyrsa ǵana burynǵysynan da qajetti, bu­ryn­ǵysynan da tıimdi bola túsedi. Nursultan Nazarbaev Qazaq­stan tóraǵalyǵynyń devızi tórt T bo­la­ty­nyn aıtty. Olar – “trast” (se­nim), “tradıshn” (dástúr), “trans­parensı” (ashyqtyq) jáne “to­lerans” (tózimdilik) uǵymdary. Osy tórteýi túgel bolsa tóbe­degimizdiń kelerine, Eýropadaǵy tóbebıli­gimizdiń abyroı bererine senemiz. Sársenbi men beısenbide munda Turaqty keńestiń arnaýly májili­si­nen basqa da kóptegen is-sharalar, kezdesýler ótti. Nursultan Nazar­baevtyń “Qazaqstan joly” kita­by­nyń avstrııalyq nusqasynyń Hof­býrg saraıyndaǵy sátti uıymdas­tyrylǵan tusaýkeseri kezindegi áń­gi­meler óte áserli boldy. Avstrııa­nyń burynǵy Federaldyq Kan­s­le­ri F.Vranıskııdiń tusaýkeserge shaqyrylǵany, oǵan arnaıy sóz be­rilgeni oryndy shyqty. Qanat Saý­dabaev Avstrııa men Qazaqstannyń áý basta ǵaryshta tabysqanyn, laýa­zymdy tulǵa retinde Baı­qo­ńyr­daǵy sol oqıǵaǵa ózi de qatys­qanyn ádemi eske salyp ketti. Sársenbide Qanat Saýdabaev Avstrııa Respýblıkasynyń Fede­ral­dy Prezıdenti H.Fıshermen kezdesti. Memlekettik hatshy – Syrtqy ister mınıstriniń Birikken Ulttar Uıymy Bas hatshysynyń orynbasary A.Kostamen, Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý jónindegi shart uıymynyń turaqty komıtetiniń atqarýshy hatshysy elshi T.Totpen, EQYU-nyń Bas hat­shysy M.P.de Brıshambomen kezdesýleri ótkizildi. Olardyń bári de mańyzdy. Olardyń bárinde de mańyzdy máseleler qozǵaldy. Áıt­se de biz olardyń bárin jantalasta jazylyp jatqan myna maqalada egjeı-tegjeıli qamtyp úlgere ala­tyn emespiz. Biz úshin eń negizgisi bul kúnderdegi eń basty oqıǵa – Qazaqstan ınaýgýrasııasy jaıynda áńgimeleý. Tarıhta esemiz ketken el edik. Táýelsizdik tańy atqaly beri oı­da­ǵymyz bolyp, kemtigimiz tolyp jatyr. Ne berilse de, adamǵa da, ha­lyqqa da kóńilge, peıilge beriledi. Myna uly jetistikte, qazaqtyń daladaı darqan kóńiline, aqsha qardaı appaq peıiline berilip otyr. Iá, bul shyn máninde uly je­tistik. Árıne, EQYU-ǵa jalpy tór­aǵalyq etý ózdiginen uly jetistikke jata qoımaıdy, biraq bizdeı jas memleket úshin, táýelsizdik týyn tik­kenine 18 jyl jańa tolǵan el úshin, totalıtarızmnen jaqynda ǵana boı ajyratyp, demokra­tııa­nyń eýropalyq qalyptaryn qabyl­dap úlgergen el úshin TMD aýma­ǵy­nan sýyrylyp shyǵyp, búkil túrki tildes dúnıeden sýyrylyp shyǵyp, búkil musylman áleminen sýyry­lyp shyǵyp, búkil Azııa qurlyǵy­nan sýyrylyp shyǵyp, osy bıikke aldymen kóterilý shyn máninde uly jetistik sanalýǵa tıis. Osyndaı tarıhı kúnde biz Qa­zaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qazaq tarıhyndaǵy orny týraly tolǵanbaı tura almaı­myz. Nazarbaevtyń memleketqurý­shy retindegi sınonımi búginde bú­kil álemge belgili. Endigi jerde biz Nazarbaevtyń memlekettanytýshy retindegi qyryn da qosa qabat qa­rastyrýǵa quqylymyz. Egemen­dik­tiń eleń-alańynan, táýelsizdiktiń tańsári shaǵynan beri Elbasymyz memleketti qurýmen birge sol jas memleketti syrtta tanytýmen de qatar aınalysty. Ishki saıasattyń syrtqy saıasatqa, syrtqy saıasat ta  ishki saıasatqa yqpal eteninin bil­gendikten de at ústinen túspeı, tún qatyryp, tús qashyryp júrip ju­myr Jerdi aıqysh-uıqysh aralady. Alystan da, jaqynnan da ınves­tısııa tartty, eń bastysy alystan da, jaqynnan da dos arttyrdy. Eko­nomıkasy qýatty, ahýaly turaq­ty, saıasaty senimdi, myǵym memleket retinde óz eliniń jaqsy atyn shyǵardy. Sóıtip jıyrma jylǵa da jetpeıtin merzimde Qa­zaqstandy halyqaralyq qoǵamdas­tyq sanasatyn, syılaıtyn elge aınaldyrdy. Nazarbaevtyń sarab­dal saıasatynyń arqasynda áýeli óz aldymyzǵa úı boldyq. Odan keıin bı túsetindeı boldyq. Endi, mine, bı boldyq. Elbasymyz EQYU-ǵa tóraǵaly­ǵy­myzdyń máni jaıynda jaqynda Táýelsizdiktiń 18 jyldyq toıyn­daǵy saltanatty jıynda aıshyqty aıtty: “Qazaq qazaq bolyp jara­tylǵaly mundaı dárejege jetip kórgen emes”. Dál solaı Qýan, qazaq, qýanatyn kún búgin! Qýanyshymyz uzaǵynan bolsyn! Saýytbek ABDRAHMANOV – Venadan.