JASAMPAZDYQTYŃ JARQYN JEŃISI!

Keshe Vena qalasynda EQYU-nyń Turaqty keńesiniń Qazaqstan Respýblıkasynyń Uıym tóraǵalyǵyna kirisýine arnalǵan ınaýgýrasııalyq májilisi ótkizildi. QAZAQSTAN RESPÝBLIKASYNYŃ EQYU-NYŃ  TО́RAǴALYQ QYZMETINE KIRISÝINE ORAI PREZIDENT NURSULTAN NAZARBAEVTYŃ ÚNDEÝI Vena, 14 qańtar 2010 j. Mártebeli qaýym! Qurmetti hanymdar men myrzalar! Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tastyq uıymyndaǵy tóraǵalyqtyń márte­beli mıssııasyn Qa­zaqstan asa zor jaýapkershilik sezimimen qabyldaıdy. Bizdiń elimiz tóraǵalyqty qazirgi zaman ta­rıhy­nyń asa kúrdeli bir kezeńinde qolyna alyp otyr. Dúnıejúzilik qarjy-ekonomıkalyq daǵda­rys­tyń saldarynan álemniń jahan­dyq qury­lymynda tektonıkalyq ózgeris­ter oryn alýda, bul úderis áli de aıaǵyna jetken joq. Jappaı qyryp-joıý qarýyn taratpaý reji­mi­niń daǵdarýy, lańkestik, gýmanıtar­lyq jáne ekologııalyq apattar, ashtyq, kedeıshilik, túrli epıdemııalar, energetıka resýrstarynyń azaıýy, ultaralyq jáne dinaralyq qaqtyǵystar – mine, búgingi adam­zat órkenıeti dýshar bolyp otyrǵan osyn­daı qaterlerdiń tizimin odan ári jal­ǵastyra berýge bolady. Bularmen kúres júrgizý EQYU sııaqty qyzmet aıasy kópqyrly jáne bedeldi ınstıtýttardyń bar kúsh-jigerin jumsaýyn qajet etedi. Sóz joq, álemdik ahýal EQYU-ǵa tóraǵalyq etýshi el retinde Qazaqstannyń aldynda turǵan synaqty kúrdelendire túsedi. Alaıda búginde EQYU aldyndaǵy sheshilýi tıis eń ózekti túıtkilder bizdiń elimizdiń syrtqy saıasatynyń kún tártibinde árdaıym oryn alýda. Qazaqstan táýelsizdigin alǵan sátten bastap óńirlik jáne jahandyq qaýip­siz­dikti nyǵaıtýǵa naqty úlesin qosyp keledi. Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylýy, qýaty jóninen álemdegi tórtinshi zymy­randyq-ıadrolyq arsenaldan bas tartý jáne onyń ınfraqurylymyn tolyqtaı joıý elimiz úshin tarıhı sheshim bolǵany belgili. Taıaýda Qazaqstannyń bastamasy boı­yn­sha BUU Bas Assambleıasy 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy árekettiń halyqaralyq kúni retinde jarııalaý týraly qarar qabyldady. Qazaqstan óńirlik jáne búkilálemdik ekonomıkalyq úderisterge jaýapty qatysýshy retinde óz rólin tolyq sezinedi. Álemdik naryqqa kómirsýtegi shıkizat­tary­nyń kúnnen kúnge arta túsken mól­she­rin syrt­qa shyǵara otyryp, bizdiń eli­miz dúnıe júziniń, sonyń ishinde Eýro­panyń energetıkalyq qaýip­sizdigin qamtamasyz etýge qomaqty úles qosýda. Astyq jáne ózge de azyq-túlik túr­le­ri­niń iri eksporttaýshysy retinde Qazaq­stan BUU-nyń Ashtyqtyń aldyn alý jáne álemdegi azyq-túlik qaýipsizdigi túıt­kil­de­rin sheshý baǵytyn­daǵy Myńjyldyq maq­sattaryn oryndaýǵa belsene atsalysýda. Qazaqstannyń Azııadaǵy ózara yqpal­das­tyq jáne senim sharalary Keńesin sha­qy­rý jónindegi bastamasy qazirgi ýaqytta Azııa qurlyǵyndaǵy yntymaqtastyq pen qaýipsizdiktiń kópqyrly biregeı quralyna aınaldy. Búgingi tańda EQYU-nyń Azııadaǵy ózin­dik balamasyndaı bolǵan bul forým álemdik jal­py ishki ónim óndirisiniń úshten birin qam­ta­ma­syz etetin, jalpy turǵyndarynyń sany 3 mıl­lıard adamdy quraıtyn elderdiń basyn qosýda. Qazaqstan úshin Ortalyq Azııanyń tu­raqty damýy – asa mańyzdy basymdyq­tyń biri. Elimizdiń ekonomıkasynyń damýy búkil óńirge oń yqpalyn tıgizýde. EQYU-nyń ózge de memleketterimen birge Qazaqstan qazirgi álemdik qury­lymnyń túıindi máselelerinde Shyǵys pen Batystyń arasyn túsinistik arqyly jaqyndastyrýǵa baǵyttalǵan umtylys­tardy jan-jaqty qoldaıdy. Bizdiń elimiz san alýan ulttar men din­der ókilderiniń mekeni bolýymen erekshe­lenedi. Qazaqstanda 140 etnos pen 40-tan astam kon­fessııa ókilderi bir shańyraq astynda tatý­lyqta turady. Bizdiń etnosaralyq jáne dinaralyq kelisim jónindegi ónegeli úlgimiz – san alýan konfes­sııa­lardyń ózara árekettes­ti­giniń búkilálemdik úderisine Qazaq­stan­nyń qosqan naqty úlesi. Meniń bastamam boıynsha 2003 jyldan beri Astanada kon­fessııaaralyq únqatysýdyń biregeı fo­rýmyna jan bitirgen Álemdik jáne dás­túr­li dinder kóshbasshylarynyń úsh sezi bolyp ótti. Qurmetti hanymdar men myrzalar! Keń geografııalyq aýqymyn, qaty­sý­shy memleketterdiń ózara árekettestigi tájirıbesi men jaqsy jolǵa qoıylǵan jumys tásilderin eskere otyryp, biz EQYU-ny halyqaralyq yntymaqtastyq pen qaýipsizdiktiń mańyzdy te­tikteriniń biri dep sanaımyz. Uıym Vanký­verden Vladıvostokqa deıingi ulan-ǵaıyr keńistiktegi qaýipsizdik arhıtektýrasyna qoldaý kórsetýde mańyzdy ról atqardy jáne atqaryp keledi. Sonymen qatar EQYU-nyń ońdy tarıhı resýrsynyń da óz shegi bar. Búgingi tańda senimge syzat túsiretin jáne bitpeıtin qandaı da bir “qyzyl shek­ter”, “nóldik somamen oınaý” tájirıbele­rin jalǵastyrýǵa jol berýge bolmaıdy. Halyqaralyq uıymdardyń qyzmetteri­niń tıimdiligin jahandyq jańa qaterlerge sáı­kes­tendirip, arttyrý máselesi birinshi kezekke shyǵa bastady. Naq osyndaı mindet únqaty­sý­dyń biregeı alańy sanalatyn, ǵalamshary­myzdyń úsh qurly­ǵyndaǵy 56 memleketti biriktiretin EQYU-nyń da aldynda tur. EQYU bolashaǵyn aıqyndaıtyn saýal my­nadaı: uıym HHI ǵasyr áleminiń sanalýandy­ǵyn moıyndaıtyn qurylym retinde boı kór­sete ala ma, álde “Venadan shyǵysqa qaraı” keńistiginen dástúrli Batys daralanyp turatyn, bloktarǵa jiktelgen uıym bolyp qala bere me? Álemdik demokratııalyq qoǵamdastyqqa jıyrma jyldaı ýaqyt boıy kirigip kele jatsaq ta, EQYU-daǵy keıbir áriptesteri­mizdiń sanasy áli “burynǵy keńestik res­pýblıkalar” týraly jańsaq túsinikterden aryla qoıǵan joq. Osy rette EQYU-ǵa múshe elderdiń kór­set­ken senimi Qazaqstan úshin erekshe mánge ıe. Demokratııalyq qoǵam ornatý – bizdiń halqymyzdyń sanaly tańdaýy, sondyqtan biz elimizdiń odan ári saıası lıberaldanýy baǵyty men qazaqstandyqtardyń ómir súrý sapasyn odan ári arttyrýdy jalǵasty­ramyz. EQYU tóraǵalyǵy bizdiń elimizde tek syrtqy saıası tabys qana emes, jalpyult­tyq aýqymdaǵy qundylyq retinde qabyl­danady. EQYU-da qalyptasqan dástúrge sáı­kes, biz tóraǵalyq etetin eldiń mazmundy birizdilenýin bildiretin Is basyndaǵy tóraǵalyq uranyn jarııa etemiz. Qazaqstandyq tóraǵalyqtyń urany tórt “T” – “trast” (senim), “tradıshn” (dástúr), “trans­paren­sı” (ashyqtyq) jáne “tolerans” (tózim­dilik) bolady. Birinshisi, bir-birimizge degen bizge asa qajetti senimdi bildiredi. Ekinshisi, EQYU-nyń negizgi qaǵıdat­tary men qundylyqtarynan turady. Úshinshisi – halyqaralyq qarym-qaty­nastarda “qosarlanǵan standart” pen “jikteý shek­terinen” azat, barynsha ashyq­tyq pen trans­parenttik. Qaýipsizdikke tónetin qaýip pen qater­lerdi eńserýde syndarly yntymaq­tas­tyqqa umtylý. Al tórtinshisi – búgingi álemde barǵan saıyn mańyzy artyp otyrǵan mádenıet­ter jáne órkenıetter arasyndaǵy únqatysýdy nyǵaıtý jónindegi jahandyq trendtiń kórinis tabýy. EQYU-nyń negizgi mindetteriniń biri retinde Qazaqstan Uıymdy damytý máse­lesiniń negizi bolyp tabylatyn konsensýs­tyq alańdy nyǵaıtýdy jáne keńeıtýdi qarastyrady. EQYU sammıtiniń 10 jyldan bergi ýaqyttaǵy úzilisi Uıymnyń konsensýstyq negizi daǵdarys jaǵdaıynda bolmasa da, toqyraý ahýalynda turǵanyn ańǵartady. Osyǵan baılanysty biz EQYU-ǵa múshe elderdi 2010 jyly joǵary deńgeıdegi kezdesýdi shaqyrý týraly Qazaqstannyń bastamasyn qoldaýǵa shaqyramyz. EQYU elderi kóshbasshylarynyń kezdesýi Helsınkı Qorytyndy aktisiniń 35 jyldyǵyn, Parıj hartııasynyń 20 jyldyǵyn jáne Ekinshi dú­nıejúzilik soǵystyń aıaqtalýynyń 65 jyl­dy­ǵyn atap ótý múmkindigin qamtamasyz etedi. Sammıt úshin EQYU-nyń jaýapkershi­ligi aımaǵyndaǵy qaýipsizdiktiń kókeıkesti prob­lemalary, Aýǵanstandaǵy jaǵdaı jáne tole­rant­tylyq máseleleri mazmundy tolyqtyrý bola alar edi. Naq búgin EQYU-ǵa múshe elderdiń kóshbas­shylary saıası erik-jiger tanytyp, óz halyq­tarynyń aldynda turǵan kúrdeli de túıindi máselelerge jaýap beretin ýaqyt keldi. Sammıt EQYU-nyń osy zamanǵy qaýip-qaterlerdiń aldyn alýǵa beıimdelýi­ne qýatty qarqyn berip qana qoımaı, sonymen qatar bizdiń halyqtarymyzdyń osy Uıymǵa degen senimi men qurmetin de arttyra túsedi. Túptep kelgende, ózderin saılaǵan ha­lyq­tar­dyń ıgiligi men órkendeýi jolynda­ǵy ynty­maqtastyq pen qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa kúsh salý – memleket jáne úkimet basshylarynyń tikeleı mindeti. Sonymen qatar EQYU búginde esh­teńemen almastyrylmaıtyn Uıym bolyp tabylady. Onyń toqyraýy nemese joıylyp ketýi eýro-atlantıkalyq keńistiktegi óte qaýipti va­kýým­nyń paıda bolýyna ákelip soqqan bolar edi. Osy rette, Helsınkı Qorytyndy ak­tisi­ne qol qoıylǵan 1 tamyzdy – Eýro­padaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy kúni dep jarııalaý týraly usynysty qaraýdy usynamyn. Tóraǵalyqtyń basymdyǵyna qatysty Qazaqstan EQYU-nyń barlyq úsh “sebeti” arasynda ońtaıly tepe-teńdikti saqtaýǵa kóńil bólýge tyrysatynyn atap ótkim keledi. Osyn­daı ustanym máselelerdi ke­shendi túrde kórýge, qazirgi zamanǵy syrtqy qaýip-qaterlerdiń paıda bolýyna tıimdi túrde qarsy turyp qana qoımaı, olardyń paıda bolý kózderin tabýǵa da múmkindikter týǵyzady. Sóz sońynda Qazaqstan Is basyndaǵy tóraǵa re­tinde EQYU-nyń negizgi qaǵıdat­tary men qun­dylyqtaryn berik ustanatynyn atap aıtqym keledi. Biz Uıymǵa múshe barsha elderdiń múdde­le­rine ózara tıimdi sheshimderdi tabý nıetindemiz. Qazaq halqynda “Birlik bolmaı – tirlik bolmas” degen danalyq sóz bar. Bizdiń elimiz XXI ǵasyrdaǵy EQYU-ny onyń aýqymyndaǵy barsha halyqtar úshin demokratııanyń, turaqtylyq pen órkendeýdiń birtutas keńistigi retinde qarastyrady. Nazarlaryńyzǵa rahmet. Jańa jylda mol tabystar tileımin.