Ár jyldyń ózindik jemisi bar. Bıylǵy jyldyń basty jemisiniń biri retinde Qashaǵan jobasyn aıtýǵa bolady. Bulaı deýimizdiń birneshe sebebi bar. Birinshiden, bul – bir ǵasyrdan astam merzimnen beri munaı men gaz óndirip kelgen elimiz úshin tyń ári alǵashqy joba. Ekinshiden, bizdiń elimiz sý aıdynynyń astynan «qara altyn» óndirýge tuńǵysh ret qadam jasady. Úshinshiden, Qashaǵan – álemde sońǵy 40 jylda ashylǵan eń iri kenish. Qazir álemdegi eń iri 10 ken ornynyń qatarynan oryn aldy. Tórtinshiden, «Qashaǵandaǵy» kómirsýtektiń mol qory elimizdi munaıy orasan memleketter qatarynan laıyqty ornyn ıelenýge basty sebep boldy deı alamyz. Eń bastysy, tuıyq sý qoımasy sanalatyn Kaspıı teńizindegi bul joba elimiz táýelsizdik alǵannan keıin ashylýymen úlken mańyzǵa ıe bolǵany daýsyz.
Alǵashqy qadam nemese Qashaǵandy quryqtaý qalaı bastaldy?
Ras, sý aıdynynan munaı óndirý ońaı emes. Sol sebepten, Kaspııdiń qazaqstandyq sektorǵa jatatyn Soltústik bóliginen ken oryndaryn barlaý úshin sheteldik kompanııalardyń tájirıbesine ıek artýdyń, basqasha aıtqanda, olardy jobaǵa ınvestor retinde tartýdyń qajettigi týyndady. Naqtylaı aıtqanda, Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektoryndaǵy alǵashqy seısmıkalyq barlaý 1993 jyldan bastaý alady. Teńiz tabanyna alǵashqy burǵy ushy 1999 jyldyń 12 tamyzynda salyndy. Sol kezdegi OKIOK kompanııasy Qashaǵan kenishin burǵylaý úshin «Suńqar» jyljymaly burǵylaý qondyrǵysyn Reseıdiń Astrahan qalasynda qurastyryp edi. Sodan keıin bir jylǵa jýyq merzim ótkende, ıaǵnı 2000 jyldyń jazynda Qashaǵan kenishinde mol munaıdyń kózi tabylǵany jarııa etildi. Demek, Qashaǵan kenishin jańa myńjyldyqta ashyldy deýge ábden bolady. Sol kezdiń ózinde munda mol munaıdyń belgileri anyqtalyp edi. Basqasha beınelep aıtqanda, bul kenish teńiz tabanynda qaınar bulaqtaı tunǵan mol munaıdyń bastaýy bolǵany daýsyz. Budan keıin Qalamqas (qyrkúıek, 2002 j.), Ońtústik-batys Qashaǵan (tamyz, 2003 j.), Aqtoty (qyrkúıek 2003 j.) jáne Qaırań (qyrkúıek 2003 j.) ken oryndary ashyldy. Ken ornyn ıgerý úshin biryńǵaı kompanııa jaýap berýi tıis degen sheshim qabyldanyp, 2001 jyly «Enı» kompanııasy operator bolyp tanyldy. Osy maqsatta «Adjıp QKO» atty operasııalyq kompanııa quryldy. Ken ornyn baǵalaý jónindegi keıingi jumystar nátıjesinde 2002 jylǵy maýsymda Qashaǵannyń kommersııalyq ashylýy týraly jarııalandy. Osyndaı aýqymdy jobany tıimdi basqarý maqsatyndaǵy operasııalyq úlgi negizinde 2009 jylǵy 22 qańtarda «Nort Kaspıan Opereıtıng Kompanı B.V.» (NKOK) kompanııasy SKО́BK sheńberindegi jobanyń operatorlyǵyna tańdaldy.Soltústik Kaspıı nemese qazaqstandyq sektor týraly ne bilemiz?
Aldymen, Kaspıı teńizi jóninde az-kem derek. Bul – dúnıe júzindegi eń iri tuıyq sý qoımasy. Teńizdiń uzyndyǵy 1 200 shaqyrymǵa sozylady eken. Ortasha eni 280 shaqyrym, sý betiniń aýdany 393 000 sharshy shaqyrymǵa deıin jetedi. Teńizdiń 5 360 shaqyrymdyq jaǵalaýynda bes memleket – Qazaqstan, Reseı, Iran, Ázerbaıjan jáne Túrikmenstan bar. Soltústik Kaspıı jobasynyń operatory – NKOK kompanııasy usynǵan málimetke súıensek, Kaspıı teńizi sý tereńdigine baılanysty úsh aımaqqa bólinedi. Eń tereń tusyna Ońtústik bóligi jatady. Al, tereńdigi ortasha tusy Ortańǵy Kaspıı atalsa, taıyz bóligi Soltústik Kaspııdiń enshisine tıedi. Mine, osy Soltústik Kaspıı Qazaqstan aýmaǵyna jatady. Jalpy, teńizdiń tórtten bir bóligin alyp jatqan Soltústik Kaspııdiń tereńdigi shamamen 3-6 metr, bul jerde jalpy teńiz sý kóleminiń bir paıyzdan azy ornalasqan. Kaspıı teńiziniń ortańǵy aımaǵyndaǵy ortasha sý tereńdigi 190 metrdi quraıdy. al ońtústik aımaǵy eń tereń bolyp sanalady jáne ondaǵy sýdyń tereńdigi 1 000 metrden asady. Kaspıı teńizine 130-dan astam ózen aǵyp quıylady, solardyń qatarynda Edil ózeni men Jaıyq ózeni de bar. Bul ózender geografııalyq ornalasýyna baılanysty Soltústik Kaspııge quıady. Eýropadaǵy eń uzyn (3 700 km) ózenderdiń birine jatatyn Edilge Eýropanyń qurlyq aımaǵynyń 20 paıyzynan sý aǵady eken. Bul óz kezeginde Kaspıı teńizine keletin tushy sýdyń 80 paıyzyn qamtıdy. Sý quramyndaǵy tuzdyń azdyǵy, taıyz sý jáne sýbarktıkalyq temperatýranyń qys aılarynda -30S gradýsqa tómendeýi Soltústik Kaspııdiń qysta 5 aıǵa deıin muz qursanýyna áser etedi. Bul aımaqta qatty jel turyp, úlken tómpeshikterdi quraıtyn jyljymaly muzdar qalyptasady.Bastapqy barrelder nemese Qashaǵannan qansha munaı óndiriledi?
Qazaqstan úshin Qashaǵannan munaı óndirý –tarıhı oqıǵa. Onyń ústine ken ornynan munaı óndirýdiń bastalýy el Táýelsizdiginiń 25 jyldyq mereıtoıymen tuspa-tus keldi. Muny kezdeısoqtyq deseńiz de, sáıkestik deseńiz de, el ekonomıkasynyń odan ári qarqyndy órkendeýine serpin bereri daýsyz. Táýelsizdigimizdi tuǵyrly etken mereıli sátte Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektoryndaǵy kenishtiń biri –Qashaǵannan munaı óndirile bastady. Qazirgi ýaqytta munda táýligine 75 myńnan astam barrel munaı kommersııalyq deńgeıde óndirilýde. Aldaǵy ýaqytta munaı óndirýdiń deńgeıi budan da mol kólemge arttyrylyp, táýligine 180 myń barrel deńgeıine turaqtandyrý kózdelip otyr. Energetıka mınıstrliginiń málimetinshe, bıylǵy jyldyń sońyna deıin 1 mln tonna munaı jáne 680 mln tekshe metrge jýyq gaz óndirý josparlanǵan. Árıne, bul mejeniń oryndalaryna tolyq negiz bar. Al 2017 jyly – 8,9 mln tonna munaı jáne 5,6 mlrd tekshe metr gaz óndirýge qol jetkizý josparlanýda. Budan keıingi kezeńde jylyna 13 mln tonna munaı jáne 9 mlrd tekshe metrge deıin gaz óndirýdi arttyrý jospary bar. – Qashaǵan ken ornynyń ashylýy sońǵy 50 jylda álemdik energetıka salasyndaǵy eń eleýli oqıǵa boldy. Onda 4,5-ten 5,5 mlrd tonnaǵa deıingi mólsherde munaı jáne 3 trln tekshe metrdeı gaz qory bar dep jobalanýda. Qashaǵan qazaqstandyqtardyń ıgiligin eseleı túsetin taǵy bir iri joba bolyp sanalady, – dedi Elbasy Nursultan Nazarbaev Atyraý oblysyna kelgen saparynda. –Qashaǵan Qazaqstan men iri álemdik munaı kompanııalaryn ortaq maqsatqa jumyldyra aldy. «Enı», «Total», «EksonMobıl», «Shell», Qytaıdyń ulttyq munaı-gaz korporasııasy, «Inpeks» bizdiń elge baı tájirıbesi men bilimin ala keldi. Bizdiń «Qazmunaıgazdyń» da qazir álemdik deńgeıdegi osyndaı kompanııalarmen qatar turǵany qýantady. Osy ýaqyt aralyǵynda biz munaıshylardyń tutas bir býynyn daıarladyq, jańa mamandyqtar ashtyq, teńiz akademııasyn qurdyq. Qashaǵanda 11 myńnan astam Qazaqstan azamaty jumyspen qamtyldy. Sol arqyly jobadaǵy otandyq kadrlardyń úlesi 90 paıyzǵa deıin ulǵaıdy. 2005 jyldan beri satyp alynǵan taýar, atqarylǵan jumys jáne qyzmet kórsetý isindegi Qazaqstannyń úlesi 12,7 mlrd dollar bolyp, 30 paıyzǵa jetti. Teńiz operasııasyna qoldaý kórsetý flotynyń bazasy, sondaı-aq, munaı tógilgen kezde jumys júrgizetin ekologııalyq baza quryldy. Osylaısha, biz ken oryndaryn paıdalanýdyń qarqyndy kezeńine kóshtik. Teńiz tórindegi Qashaǵandy ıgerýdiń nátıjesinde álemdik standarttarǵa saı keletin otandyq teńiz servıstik ınfraqurylym qalyptasty deýge bolady. Buǵan Shlıýmberje, Sımens, Enerdjı Výd Grýpp, Saıpem sekildi halyqaralyq kompanııalardyń mamandary da óz bilimderi, tehnologııalary jáne tájirıbelerimen bólisý arqyly 70-ge jýyq birlesken kompanııalardyń qurylýyna áriptestik tanytty. Qashaǵan jobasynda Qazaqstan ıeligindegi úlesi 50%-dan astam 274 kompanııa jumys jasaıdy. 180-nen asa qazaqstandyq kompanııa oqýdan ótip, halyqaralyq standarttar boıynsha sertıfıkattaldy. Qashaǵan kenishinen óndirilgen «qara altyn» «Bolashaq» munaı men gazdy keshendi daıyndaý qondyrǵysyna qubyrmen jetkiziledi. Dál qazir sý astymen jáne qurlyqpen «Bolashaqqa» tartylǵan qubyrmen táýligine 100-120 myń barrel kóleminde munaı jetkizilýde. Al munda munaı quramy gaz, kúkirt, merkaptan sekildi san túrli qospalardan tazartylady. Iri zaýytttan esh aıyrmasy joq sekildi kórinetin «Bolashaq» qondyrǵysynyń uzyndyǵy da edáýir. Onyń qurylysyna salynǵan ınvestısııa kólemi 23,9 mlrd AQSh dollarǵa jetken. «Bolashaqta» 400 adam eńbek etedi. Al iri qondyrǵynyń qýaty táýligine 450 myń barrel munaı óńdeýge jetedi. Sondaı-aq, munda 6,2 mlrd tekshe metr gaz, 1 mln tonna kúkirt taýarlyq shıkizat retinde daıyndalady. Túıindeı aıtqanda, Qashaǵan –táýelsizdiktiń, jasampaz isterdiń jemisi. Osy joba arqyly elimizde sý astynan munaı óndirý jylnamasy bastaý aldy. Qazaq eli budan bylaıǵy kezeńde Qashaǵannyń qaınar bulaǵy ispetti munaıyn Qara teńiz, Baký-Jeıhan, Atasý-Alashańqaı baǵyttaryna da tasymaldaıdy. Bul –elimizde óndiriletin kómirsýtekti shıkizat qorynyń da, sondaı-aq, munaı eksportynyń kólemin de birneshe eselep arttyrady. Demek, elimizdiń ekonomıkalyq qýaty da, áleýmettik áleýeti de eselenedi. Joldasbek ShО́PEǴUL, «Egemen Qazaqstan» ATYRAÝ
