Oljas SÚLEIMEN: Tanymaldyǵyma esimim áser etken joq

Ol – «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlegi, mamandyǵy – qurylysshy. Qytaıda bilim alǵan, tórt tildi jetik biledi. Dittegen maqsatyna jetý ońaı bolǵan joq. Talmaı ter tókti. Súrindi, qaıta turdy. Búginde 26 jastaǵy jigit qurylys kompanııasynyń bas dırektory. Qol astynda 2 myń jumysshy bar. BUU syndy mártebeli uıymnyń bas minberinen sóılegen Oljas Súleımen hattama erejesin buzǵanyna esh ókinbeıdi. Sebebi, sonyń arqasynda ana tiliniń áýezdi únin álemge estirtti. – Oljas, búginde esimińiz kópke tanylyp kaldy. Aty-jónińiz qazaqtyń aqıyq aqynymen uqsastyǵy siz­diń búgingi tanymaldyǵyńyzǵa qan­shalyqty yqpal etti? – Atam Súleımen Oljas aqyn­nyń shyǵarmalaryn jaqsy kóretin. «Alla daryn bergen mundaı aqyndar 100 jylda bir-aq ret týady ǵoı!» dep tamsanyp otyratyn. Meniń esimimniń de aqyn­nyń qurmetine qoıylǵany – atamnyń uly aqynǵa degen yqylasynyń belgisi. Al ta­nymaldylyqqa esimim áser etti degenge kelispeımin. Meniń óz jolym bar. Bizdiń býyn aǵa býynnyń jolyn ary qaraı jalǵastyrady. – Oljas aqynmen júzdese aldy­ńyzdar ma? – Men 8 jylǵa jýyq ýaqyt syrt jerde júrdim. Reti kelgende Oljas aǵamen kezdesýlerdiń bárine barýǵa tyry­­satynmyn. Biraq «Men de Ol­jas Súleı­me­nov­pin» dep aldyna barýǵa jú­rek­sindim. Ishki daýsym «Bul esimdi saǵan berdi. Al óziń Oljas Súleı­me­nov bolyp daralana aldyń ba?» dep qar­sylyq bil­di­rip turatyn. Keıin Birikken Ult­tar Uıymynda qazaq tilinde baıan­dama jasaǵannan keıin elge kel­genimde, kezdesýdiń sáti tústi. Aqıyq aqyn meni baýyryna basyp turyp, «Oljastar myqty bolýy kerek» dedi. – BUU minberinen qa­zaq­ jasta­rynyń atynan sóz sóıleý baqyty sizge buı­yr­ypty. Ekologııa ta­qy­rybyn qozǵadyńyz. Jal­py, jahandyq tur­ǵyda alyp qaraıtyn bolsaq, Qazaq­standa ekologııalyq másele son­sha­lyq­ty kúrdeli emes sııaqty... – Kelisemin. BUU-da Afrıka, Mek­sıka syndy elderden kelgen jastar baıandama jasap, kúrdeli ekologııalyq máselelerdi kó­ter­di. Meniń baıandamam Astanada «Bolashaqtyń energııasy» atty taqyryppen ótetin EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń Qazaq­stanǵa mańyzy týraly boldy. Jalpy, elimizde júr­gi­­zilip otyr­ǵan durys saıa­sa­t­­­tyń arqasynda Qazaq­s­tan­daǵy ekologııalyq ahýal son­sha­lyq­ty kúrdeli emes. Degen­men, Qy­taı­daǵy aýanyń las­taný deń­geıi óte joǵary bol­ǵan­dyq­tan, irgeles kórshimiz re­tin­­de bul bizdi de alańdatpaı qoı­maı­dy. Eki jylym Beıjińde ótti. Aspany qysy-jazy sup-sur. Tú­tinnen bult ta, juldyz da kóri­nbeıdi. Ǵalymdardyń aı­týyn­sha, Beıjińde bir kún aýa jut­qa­nyń 21 tal temeki shekkenmen teń eken. Osydan keıin-aq densaýlyqqa qanshalyqty zııan keletinin elestete berińiz. Qorshaǵan orta məselesi búginde búkil əlem úshin ózekti. Biz­diń elde ótkeli jatqan EKSPO-2017 kórmesine kóp mem­leketterdiń qyzyǵýshylyq ta­nytyp otyrǵany sondyqtan. Qazir Qazaqstanda ekologııalyq ahýaldy jaqsartýǵa baǵyttalǵan biraz jumys jasalyp jatyr. О́ndiris salasy qolǵa alynyp, «Made in Kazakhstan» jobasy damyp keledi. Osyndaı keń kólemdi jobalardy damyta otyryp, ekologııany lastamaý jaǵyn da nazarda ustaý kerek. – Qytaıda 10 myńǵa tarta qazaq­standyq stýdent bar eken. Qazaq­stan­dyq stýdentterden quralǵan uıym, qa­ýym­­dastyqtardyń belsendiligi qalaı? – Qazir shetelde oqyp jat­qan qazaq­standyq stýdentter qaýymdastyqtary Eýropa el­de­rinde, AQSh-ta, Reseıde bar. Qytaıdyń Sıan qalasynda – «Altyn orda», Beıjińde – «Jas qyran», basqa da shaharlarda túrli stýdenttik uıymdar qu­rylǵan. Araǵa biraz ýaqyt salyp, sol uıymdardy bir logotıp aıasyna bi­rik­tirip, bir maqsatqa jumyldyrsaq degen nıetpen Sıan qalasynda qu­ryltaı uıymdastyrdyq. Qytaıdyń ər aımaǵynan kelgen qazaq stýdentteri bir baǵytta jumys isteıtin uıymdy Shanhaıda bolǵan ekinshi quryltaı kezinde naqtyladyq. Naýryz meıramyn, Təýelsizdik toıyn búkil qala kóleminde dúrkiretip toılaıtyndaı deńgeıge jettik. – Osydan úsh jyldaı buryn qazaq stýdentteriniń kómegimen Beıjińde qazaq ortalyǵy ashylǵanynan habardarmyz. Ol uıym qalaı jumys istep jatyr? – Iri memleketterdiń barlyǵy əlemniń ər túkpirinde óziniń izin qaldyrǵysy keledi. Məselen, Túrkııanyń qanshama elde mektep-lıseıi bar?! Qytaılar da jan-jaqta Konfýsıı ınstıtýttaryn ashyp alǵan. Qate­lespesem, Qazaqstanda da 4 Konfýsıı ınstıtýty bar. Onyń bireýi – L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde. Mine, aqyldy ult osylaı damıdy. Bizdiń de osy Beı­jiń­­degi ortalyqty ashýdaǵy basty maqsa­ty­myz sol bolǵan. Qazaq halqy ozyq oıly ult retinde álemniń kez kelgen núk­te­sinde óz qoltańbasyn qaldyrsa eken deı­min. Soǵan óz úlesimdi qosqym keledi. Qazir «Bolashaq» baǵ­dar­lam­a­synan bólek, ata-anasynyń qar­jysymen oqyp jatqan qazaq­standyq stýdentter jeterlik. Qolymyzda naqty derek bol­ma­ǵasyn, olardyń qanshasy qa­lyp qoıǵanyn, qanshasy elge oral­ǵanyn bilmeımiz. Esepte esh­kimge ese jibermeıtin, tehnı­kany tynysyna balaıtyn qazaqtyń da daryndy jastary az emes. Tek bizdiń qoǵamda olardyń esimderi atala bermeıdi. Álemniń mate­matıkter qaýymy Danııar Káme­novti «Álemniń úzdik ma­te­ma­­tıgi» dep moıyndalǵanda 16 jas­­ta edi. Ol otyz jyl boıy she­shimi tabylmaǵan avstrııalyq Valter Iаnoýstyń teńsizdigin dáleldep shyqqan. Máselen, AQSh-taǵy Massachýsets teh­no­logııalyq ýnıversıtetiniń ǵy­­lymı qyzmetkeri Qýat Esenov, Kalıfornııadaǵy Oracle kompanııasynda ınje­ner ári menedjer Nurjas Mákishev, Ońtústik Koreıanyń Seýl qala­syndaǵy genetıkalyq ıns­tı­týttyń ǵylymı qyzmetkeri Ásem Saparhanova, Reseıdiń eń jas rektory atanǵan, Alferov qo­ry­nyń atqarýshy dırektory Erlan Ysqaqov, Máskeýdegi Fızıkalyq-hımııalyq medısına ǵy­lymı-zertteý ınstıtýtynyń me­dı­sınalyq nanotehnologııa zerthanasynyń jetekshisi Qýat Momynálıev, polıak stý­dentterine dáris oqıtyn Gúlaı­han Aqtaı, Japonııadaǵy hırýrg-onkolog Aısulý Júsipovalar – ultymyzdyń maqtanyshy. Búginde shetelde júrgen osy tektes «qazaqtyń mıyn» saqtaýǵa múm­kindik bar. Olardy óz eli­mizge qyzmet etýge tartý kerek. Qazaqstandyq jastardyń oqýy qashan bitedi dep kútip otyr­maı, olardy búginnen bastap ózara uıymdastyryp, Qazaqstan­ǵa jańa oı-ıdeıalardy ákelýge jumyldyrý qajet. Osy­ny jastardyń ózderi sez­­gen bolýy kerek, osydan eki jyl buryn shetelde qazaq­stan­dyq stýdentterdiń san alýan uıymdaryn qurýǵa belsene kiristi. Árıne, sheteldegi qazaq­standyq jastardyń uıym­daryna memlekettiń qoldaýy da qajet. Sebebi, onsyz ózge mem­leketterdiń saıasatyna tót­ep berý qıyn. Al qalǵanyna olar­dyń jastyq ambısııasy je­týi tıis. – Sende qazaq stýdentterin óz­ge­ler­men salystyrý múm­kin­digi boldy. Qazaq stý­dent­te­riniń deńgeıi qandaı? – Baıqaǵanym, qazaq jastarynda kósh­basshylyq qasıet azdaý. Bizdiń taǵy bir kemshiligimiz – óz-ózimizge onsha senbeımiz. Men bul úshin jastardy kinálaýdan aýlaqpyn. Jastarymyzdyń boıyndaǵy senimsizdik – ýaqyt tańbasy. Aǵa tolqyn myqty memlekettiń irge tasyn qalady. Shekarasyn shegendep berdi. Endi qazaqty ozyq oıly ult retin­de álemge tanytý, qazaq brendin qalyp­tas­tyrý – bizdiń tolqynnyń mindeti. – Áńgimeńizge rahmet!  Áńgimelesken Gúlbarshyn SABAEVA  ALMATY