Qus jastyqtardyń qupııasy

Oljas Janaıdarov – jas bolsa da, Reseı dramatýrgııasyndaǵy belgili esim. Qazaqstannyń týmasy bolǵanymen, jeti jasynan Reseıde oqyp, bilim alǵan Oljas alǵash qazaqstandyqtardy «Jutymen» jalt qaratsa, kúni keshe Ǵ.Músirepov atyndaǵy Balalar men jasóspirimder teatrynda «Jastyq týraly...» pesasy qoıyldy. Reseıdiń birqatar eksperımentaldy teatrlarynda «Dýsha podýshkı» ataýymen usynylǵan pesa jazýshy-dramatýrg Sultanáli Balǵabaevtyń aýdarmasymen «Qus jastyqtyń qupııasy» atty jańa jumys ataýymen sahnaǵa daıyndalǵan bolatyn. Biraq kórermenge «Jastyq týraly...» degen ataýmen jol tartqanda, spektakl úshin sátti tańdalmaǵan, eshqandaı maqsat belgilemegen, «Jastyq týraly...» degen jaýapkershiligi joq, tartymsyz ataý úshin kimdi kinálarymyzdy bilmedik. Azýlylardan azap shegetin qoǵamdaǵy álsiz toptyń shyn­dyǵyn kókónister men jemis­terdi keıipker ete otyryp kórsetetin Djannı Rodarıdiń «Chıppolınosy» sııaqty O.Jan­aı­darov ta aıtpaq bolǵan úlken oıyn kádimgi jumsaq jastyq­tardyń «aýzyna» salypty. Iá, ıá, pesada Janaıdarov jastyqtardy jap-jaqsy sóı­letedi. Tek baqsha ishinde ótetin áleýmettik antogonızm jas dramatýrgtiń pesasynda qys mezgilindegi balabaqshada ótetin qarapaıym oqıǵamen almasqan. Sonymen, baqshadaǵy bala­lar­dyń basyna jastanyp júrgen jastyqtary: Grechık – Qaraqumyq (bıdaı jastyq), Pýsh – dop-domalaq (qus jastyq), Roza (jaı qus jastyq), Znaıka – Bilgish (jaı qus jastyq), Em­ma (jaı qus jastyq), Valık (orta­sha qus jastyq), Apataı (jaı qus jastyq) bári de mamyq pen qaýyrsynnan jasalǵan. Tek baqshaǵa jańadan kelgen bala Kemeldiń jastyǵy Grechıktiń ǵana tysynyń ishine qaraqumyq toltyrylǵan. Spektaklde eki jalǵyz jolyǵysyp tur: biri ózge jas­tyqtar sekildi ishi mamyqpen toltyrylmaǵanyna ókinip, ah uratyn Grechık, al, ekinshisi – mamyq pen qaýyrsynnan jasal­ǵan jastyqqa jatsa, tanaýy men tamaǵy jybyrlap, allergııasy atoılap shyǵa keletin kishkentaı Kemel. Osy ereksheligi-aq bul ekeýin ózgelerden oqshaýlan­dyryp tastaǵan. Qaraqumyq jastyǵynyń túbinen tıtteı tesik paıda bolyp, ary-beri júrgende, sol jyrtylǵan je­ri­­nen qaraqumyq dáni saýlap túsip jatyr. Jastyqty qampaıtyp turǵan qaraqumyq túgel tógiletin bolsa, grechık jan tapsyrmaq. Grechıkti bir-aq suraq tolǵandyrady: qaraqumyq toltyrylǵan kúıimde qalam ba, álde qaýyrsyn men mamyqqa aıyrbastalyp, basqa ómir keshsem be? Aıtpaqshy, mundaǵy jastyq­tardyń bári bir-aq nár­seden qorqady: eskirip, jyrtylyp, toza bastasa, ol jastyq dereý tyshqan men taraqandar jortqan tómenjerge (podvalǵa) jiberiledi. Tómenjerge ketý – eshkimge kereksiz bolý degen sóz. Tyshqandarǵa jem bolý degen sóz. Ol – tirshilikti toqtatýǵa berilgen úkim. Pesa­ny aýdarǵan S.Bal­ǵabaev kórermenge túsiniktirek bolýy úshin «saban jastyq pen qus jastyq» degendi kóbirek qoldanyp, ulttyq tanymǵa múmkindiginshe jaqyndatyp ákel­­gen. Shynynda da, adamǵa eń jaqyny – jastyq. Sharshap kelip basyn qoıady, qushaqtap ja­typ kózi ilinedi, kirpigi aıqasqansha qalyń oıdyń qur­saýynda jatady, pende balasyna tis jaryp aıtpaıtyn jan syryn kóziniń jasyn kól qylyp ústine tógedi, tátti tús kórip qýa­nyp oıanady, qorqynyshty tústen shoshynyp turady. Adam men jastyqtyń arasyndaǵy osynsha jaqyndyqty sezbegeni­mizben, Oljas jansyz jastyq­tyń ózegine dem salyp, tiri keıip­kerge aınaldyrǵan. Jas dra­matýrgtiń bul ádebı-kór­kem tásili rejısser Sultan Sraılovtyń ınterpretasııasynda tipti ıi qanyp, «adamılanǵan» jastyqtar arasyndaǵy dıalogtan qoǵamnyń búgingi sulbasy anyq kórinedi. Jińishke jippen birine-biri baılanyp-matalǵan jastyqtardyń bireýi Tómenjerge keter bolsa, qaýip bárine tóngendeı, sol tamuqqa máńgi qamalatynyn bilip, úreıi usha bastaıdy. Qol-aıaqty myqtap matap tastaǵan myna jipti byrt-byrt úzip, erkindikke shyqqysy keletin jalǵyz Emma ǵana emes. Keıipkerlerdiń bári de qozǵalyssyz, qımylsyz, bir orynda otyr. Erkindik joq. «Baılanǵan» akterler qoz­ǵalys-áreketti emes, ishki psı­­­hologızm tartysyn kórsetýdi kóbirek maqsat etken. Úreı-qorqynyshyn keıip­ker jas­tyqtar únemi tereń tol­ǵanyp, qamyǵyp, jylap jetkizedi. Mysaly, Apataıdyń monology. Jastyqtardyń ishindegi kártemisi, jas kúninde áınegi synǵan terezeni biteımin dep jaralanyp, syrqatqa shal­dyqqan Apataı obrazy Gúl­jamal Qazaqbaevanyń amplýasymen tolyq sáıkestik tapqan: aktrısanyń qulaqqa jaǵymdy qońyr daýysy «asaryn asap, jasaryn jasaǵan» kónetoz jastyqtyń qýanyshtan qajyp, kúresten sharshap, aqyry jalǵyzdyǵynan rahattanatyn «sen tımeseń – men tımen» kúıin dóp basady. Tórt buryshy qaýyrsynmen qaptalǵan Roza da – jalǵyz. Jas jany mahabbat ańsasa da, súıiktisin taba almaǵan muń­dy sulý eki adamdyq tósegi bar, jubymen birge turatyn jas­tyqtysy birdeı qusjastyǵy bar, tipti birdeı tús kóretin otbasyly úıde turýdy armandaıdy. Janar Maqasheva súıikti bolý úshin jaralǵan, úlbiregen jany názik jas sulýdy «adamnan aınytpaı» oınaǵan sheberligi kóp kórermenniń kóńilinde qaldy dep oılaımyz. Spektaklde ár jastyqtyń obrazy – ózinshe bir álem. Ár keıipkerdiń aıtatyn mo­nology – qasiretke toly óz taǵdyry. Bul monologtardy dramatýrgtiń qaǵaz qoljaz­basynan oqysań, dál osyndaı qyzyqty bolmaýy múmkin, óıtkeni adamdardyń batyly jetip aıta almaıtyn shyndyqty rejısser qýyrshaqtar tásilimen jetkizgen soń ǵana boıaý tapqan. Monolog túrinde kórinis tapsa da, jastyqtardyń taǵdy­ryndaǵy qatygezdik pen meıi­rimdilik kórermenge aqyl aıtý túrinde emes, jeńil pishinmen jet­kizgeni úlken sheberlik nátıjesi. Pesa dińgegi, oqıǵany óris­tetýshi Grechık – Erbol Sa­dyr­baev rólge sát­ti tańdalǵan, qýyr­shaq beınesindegi akter ómirde óziniń kim ekenin tap basyp tanı almaǵan, bolmysyn bile almaı qınalatyn adamdardyń qasiretin senimdi sýretteı aldy. Árıne, pesadaǵy jetekshi róldi Emma alady. Basqalary záre-quty qalmaı, tozaq sekildi kórip qorqatyn tómenjerdi Emma jumaq mekenindeı jan-tánimen jaqsy kóredi. О́zge jastyqtarǵa unamaıtyn osy kereǵarlyqty Tolqyn Nurbekova sýyq ta qatal bolmyspen kórsete aldy. Emmanyń aqylymen grechık ujymdy emes, jańa qojaıyndy tańdap, sonymen qol ustasyp, jańa ómirin bastaýǵa bet aldy. Spektakldiń jetistigi sol – rejısser ár jastyqtyń jeke-jeke taǵdyry arqyly adam bolmysyna úńiledi. Al rejısser maqsatyn qyzyqty qurylǵan akterlik ansambl úılesimdi júzege asyrǵan. Suraq-jaýap túrindegi qoıylym qýyrshaqtar álemi arqyly kórermendi oıǵa ǵana emes, qııalyn samǵata otyryp, adam úshin ózimen ózi ońasha kúı keship, ómirden mán taýyp, jer betine adam bolyp kelýdegi maqsatyn túsinýdiń qanshalyqty mańyzdy ekenine boılatady. Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan» ALMATY