Sannan sapa shyǵady. Halyqtyń sapasy ıntellektýaldy ultty qalyptastyrý saıasaty men praktıkasynyń durys-burystyǵyna baılaýly. Intellektýaldy ulttyń bastaýy bilim men ǵylymda. Bulaısha tizbekteýimiz «Shal men shalqan» ertegisin eske túsirýi múmkin. Biraq HH ǵasyrdyń álemdik tájirıbesi osyny moıyndaýǵa májbúrleıdi. Qazaqstannyń qazirgi bilim júıesi ulttyq tarıhymyz ben jahandanýdyń, izdenis pen irkilistiń, kúres pen jeńilistiń keńistigi ispetti. Munda Y.Altynsarın men A.Baıtursynuly zamanynan kele jatqan dástúr men jańashyldyq bar, álemdik deńgeıde bilim berip jatqan ustazdar men talanty talaıdy tamsandyrǵan shákirtter bar, suǵanaqtyqpen, ıaǵnı plagıatpen jazylǵan oqýlyq pen paraqorlyq ta kezdesedi, shala saýatty jandarǵa kámelettik attestat pen dıplom beretin mektepter men joǵary oqý oryndary da joq emes. Kezek kúttirmeıtin kúrmeýi kúrdeli ári ótkir máseleler Elbasymyzdyń Qazaqstan halqyna bıylǵy Joldaýynda qadap-qadap kórsetildi. Olardy eki topqa jikteýge bolady. Birinshisi – adamı kapıtal sapasyn jaqsartýdyń basty býyny bilim bolǵandyqtan, bul júıeni qaı baǵytta jáne qandaı sharalarmen alǵa bastyrýǵa bolatyny, ekinshisi – qandaı bógesinderdi, kedergilerdi julyp tastaý kerektigi. Adamı kapıtal sapasyn jaqsartýdaǵy bilim berýdiń mańyzy keshe de, búgin de, erteń de bir ǵana mindetti sheshe alýymen anyqtalǵan. Ol – bilmeıtin jannyń sanasy men júregine bolashaǵy zor irgeli, belgili zańdylyqtar men teorııalardy, jańalyqtar men sabaqtastyq baılanystardy jetkizý. Osynaý mindetti sheshýdiń tórtinshi satysynda turmyz. Birinshi satysyn Uly Otan soǵysy qarsańynda ıgerdik. Ol jappaı saýatsyzdyqty joıýmen jáne jalpyǵa birdeı mindetti bastaýysh bilim berýdi ómirge engizýmen kómkerildi. Ekinshi satyǵa tolyq emes orta bilim berýdi aıaqtaýmen HH ǵasyr ortasynan asa bergende kóterildik. Úshinshi satyny ıgergenimizdiń ólshem-kórsetkishi – jappaı orta bilim berýdiń, joǵary mektep júıesin túzýdiń, ulttyq zııaly qaýymdy qalyptastyrýdyń aıaqtalǵany. Bul mejege shamamen ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldarynda jettik. Osylaısha, alǵashqy úsh satyny baǵyndyrýdyń árqaısysyna 20-25 jyldaı ýaqyt qajet bolsa, sońǵy tórtinshi satyda tym uzaq – jarty ǵasyrǵa jýyq bógelip qaldyq. Sonda da onyń basty mindetin – kásibı-fýnksıonaldyq daıarlyǵy zamanaýı suranys pen talapqa saı adamı kapıtaldy qalyptastyrýdy oqý oryndary ázirge sheshken joq. «Mekteptiń de, JOO-nyń da, pedagogtardyń da bedeli túsip ketti», degen renishti jıi estımiz. Bilim berý júıesiniń «dertin» oqý-materıaldyq bazasynyń álsizdigimen, eńbekaqynyń tómendigimen, bıliktiń óktemdigimen baılanystyrýshylar kóp. Bulardan kelip jatqan zııan shash-etekten. Degenmen, oqý ornynyń bedeli men mártebesin, parqy men narqyn, qadir-qasıetin kóteretin sheshýshi faktor – túlekterin zamana suranysyna saı bilimmen sýsyndata alatyn bıikten kórine aldy. Barmaǵynan bal tamǵan aspaz nemese aǵashtan túıin túıetin sheber daıarlaı alatyn mektep pen kolledjdiń túlegi jerde qalmaıtynyna kámil senemin. Oksford ýnıversıtetin álemge áıgilep otyrǵan qudiret ataýy emes, sol ýnıversıtettiń professorlyq-oqytýshylar quramy men básekege qabiletti shákirtteri. Sondyqtan da, Joldaýdaǵy: «Bizdiń mindetimiz – bilim berýdi ekonomıkalyq ósýdiń jańa modeliniń ortalyq býynyna aınaldyrý. Oqytý baǵdarlamalaryn synı oılaý qabiletin jáne óz betimen izdený daǵdylaryn damytýǵa baǵyttaý qajet», degen Prezıdent tapsyrmasyn tórtinshi satynyń máni men strategııasy retinde qabyldaýymyz kerek. Osydan 3 jyl buryn Elbasymyz: Qazaqstannyń XXI ǵasyrdaǵy ulttyq ıdeıasy – «Máńgilik El» dep jarııalaǵan edi. Az ǵana ýaqyt ishinde osynaý tujyrymnyń jasampaz qýaty tolyq dáleldendi. «Máńgilik El» ıdeıasynyń kózdegeni «ólmesem boldyǵa» saımaıdy. Kóshtiń sońynda salpaqtap, shań jutqannan eshteńe tappaımyz. Búginginiń qara nary – bilim men ǵylym.
Hankeldi ÁBJANOV,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, QR UǴA korrespondent múshesi
