Álemge áıgili júırik, Eýropa kýbogynyń jeńimpazy, Keńes Odaǵynyń birneshe márte chempıony ári rekordshysy, KSRO-nyń eńbek sińirgen sport sheberi Ámın Tuıaqov seksenniń seńgirine shyqty. «Egemen Qazaqstan» gazeti mereıtoı ıesin quttyqtaı otyryp, oqyrman nazaryna tómendegi suhbatty usynady.
– Aǵa, ómir júırik attaı zýlap barady. Tizgin bermes tirliktiń keıbir shýaqty sátterin qaıta jańǵyrtyp kórsek.
– E, inim, taǵdyrǵa rızamyn. О́mir jolyma saralaı qarasam, Allanyń nyǵmetine bólengen pendeniń biri bolyppyn. Soqtyqpaly-soqpaqsyz kúnderdiń bárin sátsizdik deý qate shyǵar. Shyńdalyp, shıryǵý úshin ol da kerek. Keshe, 90-jyldardyń basynda eleýsizdeý, kóptiń biri retinde qońyrqaı ǵana tirlik keship júr edim. Taǵdyrdyń jazýymen sol kezdegi Sport mınıstri Qarataı Turysov aǵa qamqorlyǵyna aldy. «Seniń qatardaǵy bapker bolyp júrgeniń jaraspaıdy», dep áı-shaıǵa qaratpaı jeńil atletıkadan Qazaqstan quramasynyń bas jattyqtyrýshysy qyzmetine taǵaıyndady. «Qajymuqan» qory aıasynda ózderi uıymdastyrǵan keshke ádeıi kelip, meniń ekranda jańǵyrǵan jeńisime kózine jas alyp qýandy. Talaı mınıstrmen dámdes,úzeńgiles boldyq. Qazaǵynyń jeńisine jylaǵan mınıstrler tym sırek.
– Qazaq sport jýrnalıstıkasynyń negizin qalaǵan Seıdahmet Berdiqulov aǵanyń da siz degende kóńili alabóten edi...
– Seıdaǵań bolmysy bólek azamat edi ǵoı. Dál sol kisi tárizdi sport taqyrybyn móldiretip, tógildirip jazǵan kim bar?! Ol – kisi qazaqtyń namysy úshin týǵan adam. Áli esimde, Qashaǵan jyraýdyń mereıtoıyna Mańǵystaýǵa birge bardyq. Jergilikti shekpendiler zyr júgirip júr. Dastarqannyń eń tórine Seıdaǵańdy shyǵardy. Sonda Seıdaǵam oblys ákimi Novıkovqa jáne jerlesterime qaratyp: «Sizderdiń álpeshtep, aıalap kútetin adamdaryń myna Ámın Tuıaqov. Osy óńirde ósip-ónip, barsha qazaqtyń maqtanyshyna aınaldy. Bile bilseńder, tór Ámındiki edi», dedi shynaıy kóńilden. Mine, qaraǵym, taǵdyrdyń alqaýymen osyndaı aǵalardyń yqylasyna bólendim. «Ár qazaq – meniń jalǵyzym» degen sóz bar emes pe? Alataýdyń bókterinde dúnıege kelgen Seıdaǵań sonaý Kaspııdiń jaǵasynda kindik qany tamǵan meni týǵan baýyrynan kem kórgen joq.
– Aǵa, áńgime jelisi sizdiń ǵajap jeńisterińizdi óz jeńisinen kem kórmegen, kerek deseńiz, siz top jarǵan kezderdi ómiriniń shýaqty sátine balaıtyn el aǵalaryna qatysty órbip jatyr. «Jaqsy at aıaqtan qalady» demekshi, sizdiń qos jambasyńyz syrqyraǵan kezde Sheraǵam, elge qadirli Sherhan Murtaza quzyrly oryndarǵa hat jazyp, shyr-pyr boldy degendi estımiz.
– Iá, ondaı jaǵdaı bastan ótti. Dáýlesker kúıshi Qarshyǵa Ahmedııarov meniń aıaqtan qala bastaǵanymdy estip, oblys basshylaryna, beldi uıymdarǵa hat jazaıyq, dep usynys tastady. Men bas tarttym. Ol aıtqanynan qaıtpaı, Sherhan aǵaǵa, Joǵary sport mektebiniń dırektory Asqar Asýbaevqa, uzaq jyl Almaty sáýlet-qurylys ıntıtýtyn basqarǵan Pavel Atrýshkevıchke qol qoıǵyzyp, biraz jerge joldady. Sonyń nátıjesinde «Qazmunaıgaz» kompanııasynyń prezıdenti Nurlan Balǵymbaev qolushyn sozdy. Sodan 2000 jyly Beıjińde eki jambasyma birdeı ota jasaldy. Sol saparda Qazaqstannyń Qytaıdaǵy elshisi bolǵan Qýanysh Sultanov kóp járdem berdi. Ol kisige tilektes inim Kóbes Aqylbaev habarlasqan eken. Sultanovtyń tikeleı tapsyrmasymen elshiliktiń jigitteri kún qurǵatpaı kelip turdy. Qýanyshtyń ózi arnaıy qoıyn soıyp, zaıybymen birge kelip ketti. Men sol jaqta emdelip jatqanda Ábish Kekilbaev elshilikke «Beıjińdegi aýrýhanada Ámın Tuıaqov jatyr», dep jedelhat joldapty. Jat jerde baýyrlardyń demeýi bólek bolady eken. Osy azamattardyń bárine alǵysym sheksiz.
– Sizdiń ádebıetke de qumar ekenińizdi jaqsy bilemiz.
– Ádebıetke degen mahabbat bala kezden, ájem Maqpaldyń baýyrynda alańsyz erkelegen kúnderden bastaldy. Ájem Maqpal, Múlikbaı atam naǵyz dala fılosoftary edi ǵoı. Maǵan «Qobylandy», «Edige batyr», «Er Tarǵyn» jyrlaryn oqytqyzyp, sońynan ózderi sol taqyrypta áńgime órbitip, batyrlyq, erlik, adamgershilik jaǵyna tereńdete oı júgirtip jatatyn. Men qatty tań qalýshy edim.
Soǵystyń aldynda latyn alfavıti qoldanyldy ǵoı. Men mektepke barmastan buryn latyn áripterin úırenip alǵanmyn. Ájem úıretti. Zerekteýmin, tez qaǵyp alamyn. Biraz qıssa-dastandardy jatqa soǵatynmyn. Qazir bári umytyldy ǵoı. Aýyz ádebıetine birshama qumar boldym. Eseıe kele Sábıt Muqanovtyń «Jumbaq jalaýyn», Ábdijámil Nurpeıisovtiń «Kýrlıandııasyn» berile oqydym. Sodan bastap qolym qalt etse, kitap oqý ádetke aınaldy.
Marshal Ábdihalyqov, Ákim Tarazı, Muhtar Maǵaýın, Qalıhan Ysqaqov, Oralhan Bókeev, Sátimjan Sanbaev, Saıyn Muratbekov, Tólen Ábdikovterdiń shyǵarmalary janyma jaqyn. Seıdahmet Berdiqulovtyń «Arbaǵan meni bir sıqyr» kitaby qandaı, shirkin! Ol kisiniń Jaqsylyq Úshkempirov Olımpıada chempıony atanǵan sáttegi áńgimesi keremet áserli. Al Serik Qonaqbaevqa Olımpıada altyny buıyrmaǵan oqıǵaǵa «Sońynan qos at minip qýsam ba eken?» dep taqyryp qoıypty.
Ábish Kekilbaevtyń shyǵarmashylyǵyna jalǵyz men emes, júz myńdaǵan oqyrman tánti boldy. Ádebıet týraly áli biraz áńgime aıtýǵa bolady. Osy jerden túıindeıin.
– Qazaq kınosy men teatrynyń aqtańgeri Asanáli Áshimovpen, basqa da belgili óner sańlaqtarymen syılasyp kelesiz. Bul degenińiz, jelaıaq Tuıaqovtyń ónerge de talasy bar degendi bildire me?
– Bizdiń qatarda ónerge, teatrǵa áýestik kúshti boldy. Akterlerge degen qurmet tipti bólek edi. Kóbi ózimizben tustas, zamandas boldy. Sol qurmettiń bir belgisi ǵoı, ózim ásker qatarynda júrsem de qısynyn taýyp, Almatydan Máskeýge kelgen Asanáli Áshimov, Ánýarbek Moldabekov, Raıymbek Seıtmetov bar, bir top ónerpazdy Máskeýdiń eń úlken meıramhanasyna qonaqqa shaqyryp, jaqynyraq tanysqan edim. Keıinnen bárimen jaqsy syılasyp, etene aralasyp kettik. Teatrdaǵy jańa qoıylymdardy jibermeı kóretinbiz. Akterlardyń ishinen, ásirese, Ánýarbek Moldabekovti keremet jaqsy kórdim. Átteń, onyń ǵumyry qysqa boldy. Nurmuhan Jantórınmen de jaqsy syılastyq. Al Asanáli ekeýmiz talaı spektaklge birge bardyq. Otbasymyzben aralastyq. Jalpy, óner adamdarynda ulttyq múdde, patrıottyq sezim kúshti bolady. Olarmen jaqyn aralasqan saıyn rýhanı jaǵynan kemeldene túsesiń.
– Aǵa, endi balalyq shaqty bir eske alsaq, qozy baqqan, jer túbindegi mektepke jaıaý barǵan kúnder áli kómeski tarta qoımaǵan shyǵar.
– Bizdiń balalyq shaq er-azamattyń bári maıdanǵa ketken soǵys jyldaryna dál keldi ǵoı. Ákemniń qalaı soǵysqa attanǵanyn da bilmeımin.
Jastaıymyzdan qozy baqtyq. Kishkentaıymnan alǵyr boldym, sol kezde otyz shaqty qoıdyń qansha qozysy bar, bárin jatqa bilip, eneleri qaısy, qozysy qaısy ekenin belgi, tańbasyz-aq ajyrata beretinmin. Keıbir saýlyqtardyń óz qozysyn emizbeı, baýyryna jolatpaı turatyny bolady. Sondaıda úlkender kúmándanyp jatqanda men «joq, myna qoıdyń qozysy mynaý», dep tap basyp tanıtynmyn. Qarshadaıymyzdan mal arasynda, qozynyń sońynda óstik. Ata kásiptiń bizge bergeni kóp boldy. Shyńdaldyq, kóp nárseni kóńilge túıdik.
Mektepke qysta tórt-bes, jazda jeti-segiz shaqyrym jerden baratyn edik. Ol kezde bizdiń jaqta arba-shana degen múlde joq. Múmkin, meniń sportqa beıim bolýyma osy jaǵdaılar sebep bolǵan shyǵar. Mektepke bara jatqan jolda úıden ala shyqqan torsyqqa, qarynǵa quıylǵan aıran, kójeni yńǵaıly jerge kómip ketemiz. Qaıtarda sol tyǵyp ketken tamaqty iship, júrek jalǵaımyz.
Mektepten sharshap, kesh shyǵamyz. Áli esimde, keıde jalǵyz qaıtamyn. Qarańǵy túsip ketkende eki qulaǵymdy qolymmen basyp, bezildeı júgirip, jylap kele jatamyn. «Ákem qasymyzda bolsa, bulaı júrmeıtin edim ǵoı», dep qatty qamyǵatyn edim. Sóıtip júrip, erte eseıdik. О́mirdiń ózi sharbolattaı shyńdady.
– Ámın aǵa, sizdiń 100 metrdi 10,2 sekýndta artqa tastap, KSRO rekordyn qaıtalaǵanyńyzǵa jáne 200 metrde 20,6 sekýnd nátıjemen Keńes Odaǵynyń toǵyz jyl buzylmaı turǵan rekordyn jańǵyrtqanyńyzǵa aldaǵy jazda 52 jyl tolady. Jarty ǵasyrdan beri Ǵusman Qosanov ekeýńizdeı bir qazaq júırigin kórmedik. Nege osyndaı kúıge tústik?
– Inim, bul – talaıdan beri aıtylyp kele jatqan problema. Eger bozbala kezimde Gýrevke (qazirgi Atyraý) Anjelıka Kýlıkova esimdi bapker kelmegende, meniń ataqty jelaıaq bolýym ekitalaı edi. Kýlıkova bizdi baptaı bastaǵan kezde talaı jattyqtyrýshy: «Myna qortyǵyńnan túk shyqpaıdy», depti. Al meniń boıym jeńil atletıkanyń ólshemine (172 sm) saı kele qoımaıdy. Kýlıkova olardyń sózine qulaq asqan joq. Kýlıkovadan keıin Máskeýde SSKA-nyń bilikti jattyqtyrýshysy Borıs Tokarevtiń qaramaǵyna kóshtim. Muny maǵan degen taǵdyrdyń syıy dep bilemin.
Ǵusman da Moldavııada ásker qatarynda júrip, jaqsy mamandarǵa jolyqty. Keıin ekeýmiz Máskeýdegi myqty jattyqtyrýshylardyń qol astynda jattyǵa bastadyq. Eger baptaýy kelisse, naqty ári júıeli daıyndyq bolsa, qazaq balalary eshkimnen kem emes.
– Ǵusman Qosanovty Máskeýden Almatyǵa kóshirip alǵan ult sportynyń janashyry, sol tusta respýblıka sportyn basqarǵan Qarken Ahmetov ekenin kópshilik bile bermeıdi. Osy jaǵdaı týraly aıta ketseńiz.
– Qazaq eli boıynsha tuńǵysh Olımpıada júldegeri Ǵusman Qosanov ekenin jankúıer jaqsy biledi. Qarken aǵa Olımpıada medalin oljalaǵan baýyrynyń Máskeýde júrgenine namystansa kerek, bir kúni menen: «Ǵusmannyń elge oralatyn oıy bar ma?», dep surady. Men páter berilse keledi, dedim. Qarken Ahmetov Ortalyq stadıonnyń janynan páterin daıyndap, Ǵusmandy 1962 jyly Almatyǵa kóshirip aldy. 1963 jyly 200 metrge jarysýda KSRO Halyqtarynyń spartakıadasynda chempıon atanǵan soń, Qarken aǵadan úı alýǵa kómektesýin suradym. Ol kisi joq demedi. Sóıtip, Ǵusmannan keıin men de páter aldym.
Júgirýdi doǵarǵan soń jumyssyz júrgenimdi estigen Qarken Ahmetov basqa qyzmette júrse de, meniń Qajymuqan sport ınternatyna jattyqtyrýshy bolyp ornalasýyma járdem berdi.
Qarken men Oktıabr Jarylǵapov qazaq sportynyń baǵyna týǵan azamattar edi ǵoı. Sporttyń basy-qasyndaǵy jigitter osy azamattardan úlgi alsa, sportymyz kádimgideı ilgeri basar edi.
– Aǵa, búkpesiz kóńilmen aıtqan áńgimeńizge kóp rahmet. Denińiz saý, abyroıyńyz árdaıym bıikteı bersin!
Áńgimelesken
Qydyrbek RYSBEK
ASTANA
