MINDET AIQYN, MAQSAT BELGILI

Taǵy bir jyldy tarıh qoınaýyna qaldyryp, jańa jylǵa qadam bastyq. Bul – ótken jylǵy jumystarymyzdy saralap, alǵa qoıǵan maqsattarymyzdy aıqyndaıtyn kez. 2009 jyldyń bilim-ǵylym salasyna bergeni az bolǵan joq. Atap aıtar jaqsylyǵy da mol deýge bolady. Sonymen, ótken jyl nesimen erekshelendi? Endigi áńgimeni osy turǵyda órbitip kórelik. О́rkenıet kóshine bet burǵan qyrýar istiń altyn arqaýy bolyp esepteletin ǵylymı-tehnıkalyq jáne ekonomıkalyq progrestiń negizgi qozǵaýshy kúshi bilim desek qateles­peımiz. Ol –  qoǵam damýynyń kepili. Bilim berý salasynda alǵa umtylmaı artta qalý memleket­tiń básekege qabilettiligine, ulttyń keleshegine keri áser etedi. Prezıdent Nursultan Nazarbaev ótken jyl­ǵy halyqqa Joldaýynda: “Elimizge ekono­mı­kalyq jáne qoǵamdyq jańǵyrtýdyń talap-tilekterine jaýap beretin zamanaýı bilim berý júıesi qajet”, dep atap ótken edi. Bul tapsyr­ma­ny aldymen mektep jasyna deıingi balalar­ǵa kóńil bólmeı oryndaý áste múmkin emes. Qazirgi ýaqytta elimizde mektepke deıingi bilim berý salasyn damytý máselesi ózekti bolyp otyr. Mektep jasyna deıingi balalarǵa tıimdi tárbıe berý, zaman ólshemine saı oqytý másele­leri ulttyq damýmen tyǵyz baılanysty jáne memlekettik saıasattyń ajyramas bóligi. Statıstıkalyq málimetterge júginsek, 1991 jyly Qazaqstanda 8743 balabaqsha jumys iste­gen, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda sonyń 4868-i, (55,6%) jekesheniń qolyna ótip ketken. Sodan keıingi toǵyz jyl ishinde elimiz boıyn­sha balabaqsha sany 7599 birlikke azaıdy. Tek 2001 jyldan bastap balabaqsha jelisiniń sany kóbeıip, quldyraý órleýge ulasyp, 1167-ge jetti. 2001 jylmen salystyrǵanda qazirgi ýaqytta mektepke deıingi uıymdar jelisiniń sany 750-ge ósti. Onyń 55-iniń qurylysy jańadan salynyp paıdalanýǵa berilse, 131 balabaqsha jekeler esebinen ashyldy. Al buryn bar 564 balabaqsha qaıta iske qosyldy. Qazir Otanymyzda mektep jasyna deıingi balalardyń 37%-yn qamtıtyn ártúrli tıptegi 4568 balabaqsha jumys isteıdi, bul kórsetkish 2008 jylmen salystyrǵanda 1,4%-ǵa artyp otyr. Osylaısha, qaladaǵy balalardy bala­baq­shamen qamtý orta eseppen alǵanda — 43,2%, aýyl­­daǵy balalardy qamtý 17,8%-dy quraıdy. Aýyl mektepteri janynan ashylǵan 2651 shaǵyn ortalyqtarda 68038 bala tárbıelenýde. Negizinen oǵan az qamtylǵan otbasy balalary tartylyp otyr. Mektep jasyna deıingi balalardy balabaq­sha­men qamtýdyń joǵary kórsetkishteri Qosta­naı (90%), Qaraǵandy (68,7%), Aqtóbe (63,3%) oblys­tarynda bolsa, Ońtústik Qazaqstan (13,5%), Almaty (20,4%) oblystaryndaǵy nátıje tómen. Degenmen, Elbasynyń qoldaýymen seń qozǵaldy. Biraq balabaqshaǵa kezekte turǵandar sany azaıar emes (260 myń). Prezıdent N.Nazar­baev ótken jyly tikeleı telejelide bul máseleni basa aıtyp, Bilim jáne ǵylym mınıstr­ligine, oblystyq jáne Astana, Almaty qalalarynyń ákimdikterine mektepke deıingi mekemelerdiń halyq úshin qoljetimdi bolýyn, qysqa merzimde atqarylýǵa tıis sharalardy tapsyrdy. Soǵan oraı, jas urpaqty balabaqshamen qamtý jónindegi 2009-2015 jyldarǵa arnalǵan qysqa merzimdi jáne orta merzimdi sharalar tiz­besi jasalyndy. Onyń birinshisi jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip 2009-2015 jyl­dar ishinde mektepke deıingi mekeme nysan­daryn memlekettik jáne jeke menshik qarjy salymy esebinen turǵyzýdyń jospar-kestesi túzildi; ekinshisi mem­lekettik organdar ornalas­qan balabaqsha ǵımarat­taryn bosatý sharalary; úshinshisi mektepke deıingi uıymdardy ashý maqsatymen ózge ǵımarattar men oryndardy paıdalaný qarastyrylýda. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men oblys­tardyń jáne Astana, Almaty qalalarynyń ákim­dik­teri birlesip júzege asyrǵan qysqa merzimdi sharalar nátıjesinde 2009 jyldyń sońyna deıin qosymsha 16 129 oryn paıdalanýǵa berildi. Elbasy “Nur Otan” halyqtyq-demokratııa­lyq partııasynyń XII sezinde (2009 jylǵy  15 mamyr) bergen tapsyrmasyna sáıkes 2009-2012 jyldary respýblıkalyq bıýdjetten 57 400 oryndyq 200 balabaqsha qurylysyn salýǵa qarjy qarastyrylǵan. Bıylǵy jyly “Jol kartasy” aıasynda jóndeýge jatatyn mektepke deıingi bilim berý nysandaryn naqtylaý jumystary júrgizilýde. Qazirgi ýaqytta jergilikti atqarýshy organdarǵa 1,9 mlrd. teńge bólinip, 73 nysandy jóndeýge tapsyrys berildi. Mektepke deıingi mekeme­lerge  lısenzııa berýdi jeńildetý maqsatynda Qazaq­stan Respýblıkasy Úkimetiniń arnaıy qaýlysy qabyldandy. Áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan otbasy balalaryn mektepke deıingi mekemelerge birinshi kezekte qabyldaýdyń memlekettik qyzmet standarty qarastyrylyp otyr. Sol sekildi mektepke deıingi mekemelerdi medısınalyq, kadrlyq, oqý-ádistemelik jáne materıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan jetildirýdi qamtamasyz etý máseleleri pysyqtalýda. Bala­baq­shalardaǵy pedagog qyzmetkerlerdiń bilim, tárbıe berý deńgeıi jaqsarýda. Bul saladaǵy pedagogtardyń jalpy sany 29,8 myń adam bolsa, onyń 8337-si (27,9%-y) jas mamandar. Olardyń 54,4%-y joǵary bilimi barlar. Bala­baqsha tárbıeshilerin ázirleý 31 pedagogıkalyq kolledjde júzege asyrylý ústinde. Qabyldanǵan sharalar negizinde mektepke deıingi mekemeler jelisi 2010-2012 jyldary 217 myń orynǵa artatyn bolsa, 2013 jyly 34,6 myń orynǵa kóbeıetin bolady. Tutastaı alǵanda, 2009-2015 jyldar ishinde 312,8 myń oryndyq 3358 mek­tepke deıingi mekeme iske qosylady. “Jol karta­sy” aıasynda memlekettik bilim berý tapsyrysy­men bıyl balabaqshalarǵa 2000 pedagog daıyn­dalady. Bilim berý isinde Elbasynyń tapsyrmasy­­men júzege asyp jatqan “100 mektep, 100 aýrý­­hana” memlekettik baǵdarlamasynyń mańyzy erekshe. Bul orta bilim salasynda zor basym­dyq­qa ıe, ári mınıstrliktiń únemi baqylaýynda tur. Salystyr­maly túrde aıtsaq, joba sheń­berin­de 2007 jyly Qaraǵandy jáne Batys Qazaq­stan oblystarynda eki mektep, al 2008 jyly 33 015 oryndyq 44 mektep paıdalanýǵa berildi. 2009 jyly 33 839 oryndyq 46 mektep oqýshylardy qabyldady. Jalpy, “100 mektep” baǵdarlamasy sheń­berin­de 2007-2009 jyldary 86,3 myń oryndyq 106 mektep salý kózdelgen edi. Ol negizinen úsh aýysymda oqıtyn, apatty jaǵdaıdaǵy mektepter bolatyn. Bul bilim uıa­lary­nyń 21 nysanynyń qurylysy merziminen keshiktirilip tapsyryldy. Atap aıtsaq, Ońtús­tik Qazaqstan oblysynda – 15, Astana qalasynda 6 nysan keshiktirildi. Basty sebep­teri, qurylys materıaldarynyń qymbattaýy der edik. Qazir buǵan jol bermeý jumystary júrgizilip jatyr. 2010 jyly da mektep salý jalǵastyryla beredi. Úkimettiń 2009 jylǵy 31 tamyzdaǵy №1292 qaýlysy boıynsha Parlamentke usynyl­ǵan “2010-2012 jyldarǵa arnalǵan  respýblıka­lyq bıýdjet týraly” zań jobasynda bıyl 14 mekteptiń qurylysyna 2 128 266 myń teńge kóleminde qarjy bólingen. Bul jobanyń júzege asýyn baqylaý úshin Bilim jáne ǵylym, Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý, Qarjy mınıstrlikteri men Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq jónindegi agenttik qyzmetkerlerinen arnaıy jumys komıssııasy quryldy. Elbasy ótken jylǵy halyqqa Joldaýynda:              “2010 jylǵa deıin bilim berýdi damytýdyń Memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý arqyly sapaly bilim berýdi arttyrýymyz qajet. Bul bilim berý salasynyń basty min­deti” dep atap kórsetti. Joldaýdy iske asyrý úshin bilim berýdiń barlyq salasynda halyq­aralyq talaptarǵa jaýap beretin sapaly bilim berý qajettiligi tur. Bul mindetterdi iske asyrý ulttyq bilim berý júıesiniń tıimdiligi men básekege qabi­lettiligin arttyrýdy jańǵyrtý bolyp tabylady. Joǵary bilim berý salasynda osy baǵytta qarqyndy jumystar júrgizilip jatyr. Qazirgi kúni halyqaralyq bilim berý standarty jik­teýishine saı keletin bakalavrıat pen magıstra­týra mamandaryn júıeli daıyn­daý engizildi. Jetekshi joǵary oqý oryn­darynda kadrlardy ázirleýdiń álemdik ozyq tájirıbesin saralaı otyryp, bilikti maman­dar­dyń, ǵalym­dardyń, professorlardyń qatysýy­men mem­leket­tik standart jasaldy. Sondaı-aq, onda eńbek rynogynyń tutynýshylary esepke alyndy. Qazir jahandaný dáýirinde ıntegrasııalyq prosesterdiń qarqyndy damyp otyrǵandyǵy­nyń kýási bolyp otyrmyz. Sondyqtan ulttyq bilim salasy álemdik bilim keńistigine kirigýsiz derbes damı almaıdy. Jańa ǵasyrdyń shynaıy kilti sanalatyn sol jahandaný bilim salasyna myqtap endi. Sonyń arqasynda álemdik ekono­mıkanyń ıntegrasııalanýy, jańa aqparat­tyq tehnologııalardyń paıda bolýy keń qanat jaıdy. Kún sanap aǵylshyn tiliniń basymdy­lyǵy sezilip keledi. Soǵan oraı joǵary oqý oryndary tyń strategııalar men baǵdarlamalar ázirleýde. Bul, eń aldymen, stýdentter almasý, shetelderde fılıaldar ashý sııaqty halyqara­lyq yntymaqtastyq talaptarynan kórinýde. Bolon prosesi men Lıssabon konvensııasy – halyqaralyq yntymaqtastyqtyń naqty dáleli. 46 el qosylǵan Bolon prosesiniń nátıjesinde joǵary bilimniń Eýropalyq aımaǵy qalyptasty. Elimiz TMD elderiniń ishinde alǵashqylardyń biri bolyp 1997 jyly Lıssabon konvensııasyn ratıfıkasııalady. Qazirgi kúni Qazaqstan Bolon prosesine belsendi qatysýda. Osy arqyly oqýyn ári qaraı jalǵastyrǵysy kelgen stýdent Bolon prosesine kirgen kez kelgen eldiń joo-larynda oqı alady. Ol bilim alyp qana qoımaı, qajet bolsa osy jalpy qurylymǵa kiretin kez kelgen eýropalyq joo-lardan belgili deńgeıde nesıe de ala alady. Jalpy, bilim berýdi damytýdyń 2005-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlama­syn­da Bolon deklarasııasyna qosylý jónindegi negizgi baǵdarlar aıqyndalǵan. Oǵan joo zań­na­malyq, quqyqtyq-normatıvtik bazasyn jetil­­dirý, joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý qurylymyna bakalavrıat — magıstratýra — doktorantýra sııaqty kópsaty­ly bilim berý júıesin engizý, bilim berý kvalı­fı­kasııasynyń halyqaralyq standartyna saı mamandyqtar tizimin jetildirý, qurylymy men mazmuny jaǵynan halyqaralyq talaptarǵa keletin joǵary bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleý, oqý prosesin uıymdastyrýda stýdent­ter­­diń ynta-yqylasyn arttyrý, progressıvtik júıe men tehnologııany engizý, bilim berý baǵdarlamalary men ınstı­týtyn akkredıtteý júıesin qurý, t.b. kiredi. Son­daı-aq, búgingi kúni elimizdiń 30 joǵary oqý orny Bolon deklarasııasynyń negizi bolyp tabylatyn Ýnıversıtetterdiń uly hartııasyna qol qoıdy. Bilim berý salasyndaǵy halyqaralyq ynty­maq­tastyqtyń naqty dáleli – Qazaqstan, Tájik­stan, Qyrǵyzstan jáne Ismaılıtter Imamaty qatysýymen ashylatyn Ortalyq Azııa ýnıver­sı­teti der edik. Atalǵan elder ara­syn­daǵy kelisimge oraı onyń alǵashqy irgeta­sy 2010 jyldyń mamyr aıynda Prezıdent Nursultan Nazarbaev pen asa márte­beli Aga Hannyń qatysýymen qalanbaq. Jalpy, joǵary bilim salasyndaǵy basty jańalyq – 2010 jyldyń shilde aıynda Astana qalasynda ashylatyn Nazarbaev ýnıversıteti bolady. Halyqaralyq deńgeıdegi ýnıversıtette aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııasy; óner jáne áleýmettik ǵylymdar; ınjınırıng jáne tehnologııa; jaratylystaný ǵylymdary ınstıtýttary jumys isteıdi dep josparlanyp otyr. Joba áriptesteriniń qatarynda: Koreı polı­tehnıkalyq ýnıversıteti, Nıý-Djersı tehnologııalyq ýnıversıteti, Kent memlekettik ýnıversıteti, Pıttsbýrg ýnıversıteti, “Aıdyn” Ystambul ýnıversıtetteri bar. Sonymen qatar, osy jobany iske asyrý barysynda bilim berý, ǵylym jáne óndiristi ıntegrasııalaýdyń jańa modeli qurylady, biregeı akademııalyq orta qalyptasa­dy. Elimizdiń bas qalasy — Astana­nyń Eýrazııa­nyń bilim berý jáne ǵylymı ortalyǵy retindegi róli artady. 2009 jylǵy 27 naýryzda tehnıkalyq jáne kásiptik bilimdi damytý máseleleri “Qazaqstan Respýblıkasynda tehnıkalyq jáne kásiptik bilimdi damytýdyń 2008-2012 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik baǵdarlamasyn zańnama­lyq turǵydan qamtamasyz etý” týraly parlamenttik tyńdalymda qaralyp, Qazaqstan Respýblıka­synda tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi damytýdyń 2008-2012 jyldarǵa arnalǵan Mem­lekettik baǵdarlamasy bekitildi. Onda sheteldik sarapshylardyń qatysýymen TjKB júıesiniń mazmunyn jańartý, eńbek rynogy­­nyń talap­tary­­na sáıkes jańa MJMBS-yn ázirleý, qazirgi zamanǵy óndiristiń talaptaryna sáıkes jumys berýshilerdi, áleýmettik seriktes­tik­te­rdi tartýmen oqý oryndarynyń materıal­dyq-tehnıkalyq bazasyn jańartý, oqytýdyń jańa tehnologııa­laryn engizý qarastyrylǵan. Sondaı-aq, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý salasynda áleýmettik seriktestik pen halyqara­lyq ynty­maq­tastyqty damytý da kózdelgen. Osy baǵytta qazir kóptegen jumystar atqarylyp jatyr. О́tken jyly Astana qalasynda “Kazaqmys” JShS qarajaty esebinen jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar úshin 300 oqý oryndyq kásiptik lıseı ashyldy. Atyraý qalasynda 700 oqýshy ornyn quraıtyn munaı-gaz salasy úshin kadrlardy daıarlaý jáne qaıta daıarlaý óńiraralyq ortalyǵynyń, Astana qalasynda 800 oqýshyǵa arnalǵan kásiptik lıseıdiń, Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Báıdibek aýdanynyń Shaıan aýylynda 180 talapkerge laıyqtalǵan jataqhanasy bar 360 oryndyq kásiptik lıseıdiń qurylysy júrgi­zilý­de jáne Ekibastuz qalasynda otyn-ener­­getıka salasy úshin tehnıkalyq kadrlardy daıarlaý jáne qaıta daıarlaý jónindegi óńirara­lyq ortalyǵynyń qurylysy bastaldy. О́ske­men qalasynda mashına jasaý salasy úshin óńiraralyq ortalyq qurylysyn salý boıynsha jobanyń smetalyq qujattary ázirlendi jáne Indýstrııa jáne saýda mınıstrligine memleket­tik saraptamaǵa jiberildi. Shymkent qalasynda óńdeý salasy úshin óńiraralyq ortalyqtyń qurylysy jobasynyń qujattary ázirlendi. Tehnıkalyq jáne kásiptik oqý oryndary jelisi 16 birlikke (5 memlekettik jáne 11 jeke­men­shik) artty jáne 882 oqý ornyn qurady, onyń ishinde 513-i memlekettik bolsa, 369-sy jekemenshik. Jergilikti bıýdjet esebinen TjKB oqý oryndarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy 1,4 mlrd. teńgege jańartyldy. 180 tehnıkalyq jáne kásiptik oqý oryndaryna 3.7 mlrd. teńge bólinip, kúrdeli jóndeý júrgizildi. Jumys berýshilerdiń talaptaryna sáıkes quzyrettilikter negizinde TjKB-nyń 72 mamandyǵy boıynsha memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standarttary, 65 mamandyq boıynsha biriktirilgen bilim berý baǵdar­lamalary, 720 arnaıy pán boıynsha úlgilik oqý baǵdarlamalary ázirlendi. Pedagogtar biliktiligi arttyrylyp, shetelmen tájirıbe almasý da jaqsy jolǵa qoıylyp keledi. 2009 jyly kóptegen oqý oryndary 16,2 myńnan astam kásiporyndarmen tehnıkalyq qyzmet kórsetý eńbeginiń mamandaryn daıarlaý jóninde kelisimder jasady. Nátıjesinde, kásip­oryn­dar óndiristik tájirıbeden ótý úshin oqý­shy­larǵa 48 myń jumys ornyn berdi. Áriptes­tiktiń tıimdi tetikterin taldaý jáne pysyqtaý maq­satyn­da 2009 jylǵy 20 qarashada Astana qala­synda “Kásiptik bilim berý jáne bıznes: serik­tes­ter suhbaty” atty ekinshi halyqaralyq forým uıymdastyryldy. Forýmda tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi damytýdy qoldaý qoryn qurý týraly Bilim jáne ǵylym, Energe­tıka jáne mıneraldyq resýrstar mınıstrlik­teri jáne “Atameken odaǵy” Ulttyq ekonomı­ka­lyq palata­sy” arasyndaǵy memorandýmǵa qol qoıyldy. Halyqaralyq yntymaqtastyqty damytý jóninde TjKB júıesinde jumystar jalǵasyn tabýda. 24 tehnıkalyq jáne kásiptik oqý oryn­dary yntymaqtastyq jóninde belgili ulybrı­tan­dyq kolledjdermen, onyń ishinde Kembrıdj aımaqtyq kolledjimen 14 kelisimge qol qoıdy. Mınıstrlik pen UCPMI (Fransııa) Kon­sord Konsaltıng toby, GEMCO INTERNATIONAL BV kompanııasy, FONTYS (Gollandııa) qoldanbaly ǵylymdar ýnıversıteti arasynda eki yntymaqtastyq nıet bildirý hattamasy jasaldy. “Jol kartasyn” iske asyrý sheńberinde oqý oryndary bazasynda 100 926 adamdy daıarlaý men qaıta daıarlaýǵa 10 mlrd. 783 mln. tenge qaras­tyryldy. Oqý oryndary 170 mamandyq boıynsha jańa oqý baǵdarlamalaryn ázirledi. Oblystyq, Astana jáne Almaty qalalary ákimdikteriniń ótken jyldyń 25 jeltoqsanyn­daǵy málimetine qarasaq, bólingen 9 mlrd. 470 mln. teńgege 95,6 myń azamat qalaǵan mamandyǵy boıynsha oqýǵa jáne qaıta daıarlaý kýrstaryna qamtylypty. Sonyń ishinde: jumys­syz­dardy qaıta daıarlaý úshin – 64,6 myń, mem­lekettik tapsyrys boıynsha kadrlardy daıarlaý úshin – 20,2 myń, shetel mamandaryn qazaqstandyq kadrlarmen almastyrý úshin mamandar daıar­laýǵa 10,8 myń adam tartyldy. Qaıta daıarlaý kýrsyn 55,5 myń adam aıaqtap, olardyń ishinen 30,7 myńy jumyspen qamtyldy. Qazaqstannyń álemdik sahnadaǵy róli ár saladaǵy túrli ǵylymı jetistiktermen ólshene­di. Halyqaralyq sarapshylardyń baǵalaýynsha, elimiz TMD elderi ishindegi aldyńǵy qatardaǵy elderdiń sanatyna jatady. Bul tek ekonomı­ka­lyq kórset­kishterge ǵana emes, sondaı-aq ómir súrý sapasyna da qatysty. Mundaı baǵalaý krıterııleriniń biri – eldiń ǵylym-bilim salasynyń jaǵdaıy. Azııa Damý banki uıym­dastyrǵan “Bilim jáne kásibı daǵdy: Azııa men Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy elderdi jedeldetip damytý strategııasy” zertteýiniń nátıjesi boıynsha, Qazaqstan Azııa elderi ishinde bilim damýy ındeksi boıynsha 1 oryndy ıelendi (EDI). Biz 177 eldiń ishinde saýattylyq deńgeıi boıynsha 14-shi oryndamyz. Oǵan qosa, básekege qabilet­tilik­tiń jahandyq ındeksindegi ǵylymı kórsetkish­terimiz aıtarlyqtaı ósti. “Bastaýysh bilimdi qamtý”, “Eresekterdiń saýat­tylyq deńgeıi”, “Genderlik ındeks”, “Bas­taýysh synyptyq bilimi barlar úlesi” sııaqty kórsetkishter boıynsha birqatar elderdi basyp ozdyq. Qansha degenmen, álemniń kez kelgen elindegi jaǵdaı osyndaı halyqaralyq zertteýler reıtıngimen ólshenetinin eskersek, bul biz úshin jaǵymdy jańalyq. Qazaqstandyq oqýshylar alǵash ret “Mate­ma­t­ıka men jaratylystaný pánderin zertteý­degi halyqaralyq tendensııa” jobasy sheń­berin­de (The Trends in International Mathematics and Science Study – TIMSS) ótkizilgen álem elderi mektep oqýshylarynyń matematıka jáne jaratylystaný (fızıka, hımııa, bıologııa) pánderi boıynsha halyqaralyq saraptamalyq zertteýge qatysty. Oqýshylarymyz halyqara­lyq emtıhannan súrinbeı ótip, 5 jáne 11 oryndarǵa ıe boldy. Elimizdiń sapaly kadr áleýetiniń qalyp­tasýynda prezıdenttik “Bolashaq” baǵdarlama­sy­nyń róli zor. Jyl saıyn osy baǵdarlama boıynsha 3000 stýdent shetelderde bilim alady. О́tken jyly oqýǵa jiberiletin keıbir joo tizimine úmitkerlerdiń jas erekshelikterine qatysty birqatar ózgerister engizilip, aýyldyq jerde oqıtyn jastar men memlekettik qyzmet­ker­lerge kvota qarastyryldy. Qoryta aıtqanda, aıqyndalǵan mindetterdi múltiksiz iske asyrý jumystary júrgizilip jatyr. Janseıit TÚIMEBAEV, Bilim jáne ǵylym mınıstri.