Kúńgeıbaı Tashabaıuly. 1971 jyl
Qos jolaýshy
Kóktemniń mızam shýaǵy jadyraǵyn bir kúni: qos salt atty sybaı-sylań júrispen ózendi betke alyp yldılap kele jatty. Shı barqyttan tigilgen kónetoz qońyr shapandy egdeleý jolaýshy oń qaptalynda qanattas kele jatqan qý tomarǵa qonǵan qarshyǵadaı atqa otyrysy myǵym, úshkil kóz, tereń qabaq jasymys jigit aǵasyna jaımen burylyp: - Eı, Kúńgeıbaı seniń jylqylaryń eki kún buryn Kóktastyń ótkelinen sý iship, Qyzbelge qaraı qaıqaıǵanyn ana tóbeniń ústinde turyp kórdim. Álgi jortýylshy Jantyq tamyryń bergen sýshyl alaıaq atyń úıirden bólinip qalǵan ba, jylqynyń ishinde bolmady. - Alaqystaı úıirlesken mal qalaı bólinip qalady? – dedi, tańdanysyn jasara almaǵan Kúńgeıbaı. – Kesheden beri ózen tasyp jatyr alaıaq atty aralda qamalǵan jylqylaryn shyǵaryp alý úshin bireýler ustap otyrǵan shyǵar solaı emes pe, Qydyrhan quda! Kópti kórgen kári qudasy myrs etip kúldi de: - Seniń quıryq-qanatyń alaıaqty ustap minetindeı júrek jutqan kim bar deısiń?. Bul sózdi estigen Kúńgeıbaı bolymsyz ezý tartty. Joldasyn kóz qıyǵymen baǵyp kele jatqan Qydyrhan aqsaqal sál jymıyp, kóńili tasyp rıza bolǵanda Kúńgeıbaıǵa aıtatyn sózi "aı, zalym-aı" dedi de, astyndaǵy atyna qamshy basyp jortaqylatyp ilgeri ozdy. Qydyrhan qarııa arǵy-bergi tarıhtan habardar kózi qaraqty adam. Ásirese, júırik synyna jetik, ózi otashy, jylqy aýrýlaryn emdeıtin óneri de bar. Bes jyl buryn qysy-jazy baılaýda turatyn Ábzálı moldanyń júırik kúreńi qar-sýy aralas jýsannyń topyraqty túbirin jep qoıyp, qartasyna qumqata baılanyp shońqıyp otyryp qalǵanda, osy Qydyrhan shal Baqylyqtyń taýynan arsha aldyryp, kúreńdi qaınatylǵan arshanyń sýymen úsh kún sýaryp, belin jazyp, saýyryn kótergen sátte tik ishegine sýyrdyń suıyq maıyn jiberip, baılanǵan qatasyn túsirgenin Kúńgeıbaı óz kózimen kórgen edi. Sodan beri atqumar azamat qarııadan bir eli qalmaı atbegilik qumaryn ústemeleý ústinde-tin...****
Qos jolaýshy Qobda ózeniniń shetki aıyryǵyna jetip, azdap at shaldyrdy. Bıyl kóktem erte shyqqandyqtan bolar ózen jıektegen jasyl maısa qoı jularlyqtaı kóktepti. Qydyrhan qarııa shapanyn sheship, jeńildep aldy da, dárettenip namazyn oqyǵan soń: - Eı, zalym, atqa otyraıyq! Bıyl sý qatty tasyǵan eken, orta ótkelden óte almasymyz haq. Joǵarǵy aıyryqqa baraıyq, - dep, ornynan turdy. Jolaýshylar joǵarydaǵy eki aıyryqtyń bergi jińishke sýynan ótip, kelesi keń ótkeldiń tasty jıegine jete bergeni sol edi, arǵy jaǵadan bir úıir jylqyny bireýler qıqaýlap qýalap lekitip ákep sýǵa túsirdi. Joq izdegen qos jolaýshy qarsy aldynan shyǵa kelgen úıirli jylqyny kórip, tizgin tartyp bergi jaǵada kútip turdy. Dene turqy dobaldaý qoıý jaldy qula aıǵyr bastaǵan úıir taı-qulyndaryn aǵystyń ór jaǵyna yǵystyryp, iriktelgen saqa jylqylar olardy qorǵaı aǵynǵa qarsy tizbektelip ózenge tústi. Tasyǵan sýdyń kúrili men tasqyndy jaryp kúrs-kúrs arshyndaǵan jylqynyń dúbirin qyzyqtap turǵan qos jolaýshynyń kózine úıirdiń sońynda asaý tolqyndy qaq jaryp júzip kele jatqan sur taı ottaı basyldy. Keremet kórinis! Aǵyny atan túıeni shaıqaıtyn asaý tolqynmen sur taı balyqtaı oınaıdy kep! Tipti tasqynmen arpalysqan úıirdi eleń qylar emes. О́zimen ózi. Jalpaq sýdyń aǵyny baıaý dál ortasyna kelgen sur taı qundyzdaı syrǵyp júzip kele jatty da, moıynyn sozyp jiberip, sýdyń ishinde aqbalyqtaı aýnady. Taıdyń myna qylyǵyna jolaýshylardyń esi ketip qarap qapty. Janýardyń áli tolyspaǵan maıdasulý saýyrynan syrǵyǵan tolqyndar sylq-sylq kúlip, oınaqshı aýnap, tańǵy qylańda shashyraǵan kún sáýlesindeı áp-sátte aǵynǵa sińip ǵaıyp bolýda. Sý betinde qalqyǵan sur taı jaǵaǵa jaqyndady. Ol úıir ótip shyqqan jaıdaq ótkeldiń aýzyna soqpaı tómentindegi tik qabaqqa tumsyǵyn tirep az-kem aıaldady da, sekirip jaǵaǵa shyqty. Túgi jumsaq qoıan qulaǵyn almakezek qaıshylap, keńsirigin kóterip, keń tanaýyn deldıtip aldy da, tulaboıy dúrkirep silkindi. Odan keıin tań-sáride oıanǵan boztorǵaıdyń únindeı shyryldaı kisinep, jylqynyń sońynan jep-jeńil lypyp shaýyp ketti. Mundaı keremetke alǵash ret kýá bolǵan Qydyrhan qarııa atynyń basyn keri buryp sur taı ketken jaqqa umsyndy da qaldy. Sálden soń esin jıyp qasyndaǵy serigi Kúńgeıbaıǵa qarasa ol da sur taıdyń sońynan kózi jasaýrap telmirip tur eken. Qydyrhan qarııa Kúńgeıbaıǵa bir qarap, uzap bara jatqan sur taıǵa bir qarap... bar aıtqany: "Aı, zalym-aı, sen de bilip qoıdyń ba?" boldy.Sur taıdyń saýdasy
Sol kúni jolaýshylar alaıaq atty Ábilqaıyrdyń aýylynan taýyp alyp, úılerine qaıtty. El sýshyl atty araldan jylqy shyǵarý úshin úıirden ustap qalǵan eken. Biraq, Kúńgeıbaıdyń kóz aldynan sur taıdyń sulbasy ketpeı qoıdy. Jatsa-tursa oılaıtyny sol taı. Keshikpeı ótkendegi jylqynyń izimen úıirdi izdedi. Úıir ózenniń arǵy betin mekendeıtin uranqaılardiki eken. Tez tapty. Jylqyshydan, "Myna sur taı kimdiki?" dep surady. Jylqyshynyń sózinen túsingeni: sur taı Dodyǵa degen adamdiki, ol kisi tóńkeriske deıin lama bolǵan, qazir shaǵyn dáýleti bar qarapaıym malshy ári júırik baptaıtyn atbegi. Kúkeń sol ekpinmen Dodyǵany izdep ketti. Onyń aýyly ózenniń arǵy jaǵynda jaqyn mańda eken. Aman-sálemnen soń jaılanyp jón surasty. Aty Altaı-Qobdaǵa áıgili jortýylshy Kúńgeıbaıdy Dodyǵa da syrttaı tanıdy eken, ol kúmispen kómkerip, asyl tasty oımalaı qashap jasaǵan nasybaı shaqshasyn qonaǵyna usyna otyryp: - О́zinen ataǵy buryn júretin atbegi Kúńgeıbaı sen boldyń ǵoı, jasyń neshe de shyraǵym? - dep, saýal tastady. Dodyǵanyń neni bilgisi kelgenine Kúkeńniń anyq kózi jetpese de shynyn aıtty. - Týǵan jerim Altaı beti. Kúńgeıti tekshesinde týyppyn, jylym – jylqy, jasym – qyryq beste. Dodyǵa qolyndaǵy lama kezinen qalǵan tásbisin bir-birlep aınaldyryp eseptep kórdi de: – Jańasha eseppen 1895 jyly týǵan ekensiń, - dep bir qaıyrdy. – Ras jasyń qyryq beste eken... Sháı ishildi. Dám qaıyrǵan soń Dodyǵa: - Al, Kúńgeıbaı buıymtaıyńdy aıt! – dedi. Kúkeń oılanyp jatpastan: - Ana jylqy ishinde júrgen sur taıyńdy maǵan sat! Dodyǵa selk etip basyn kóterdi. «Joq» - dedi: - Bul taı ataqty býryl aıǵyrdyń tuqymy. Endi Kúńgeıbaı selk etti. – Ras aıtasyz ba? Dodyǵa jóptegendeı basyn ızedi. Býryl aıǵyr jaıly Kúńgeıbaıdyń da estigeni bar. Jortýylshy dosy Jantyq sonaý haqas-tybadan at aldyryp, ushqan qazdyń qanaty talatyn Hólenbuıyrdan jylqy qýdyryp, myna jaǵy Qarashardan jorǵa aıdatqan joıdasyz er edi. Býryl aıǵyr osy Jantyqtyń jylqysy-tyn. Boldy bitti. Sur taıdan aıyrylmaý kerek... Kúkeń, «sat ta, sattyń» astyna alyp, jatyp kep jabysty. Aqyry Dodyǵa el-jurtymen aqyldasyp erteń jaýabyn beretin bolyp kelisti. Kúńgeıbaı ketken soń barlyq uranqaı bir úıge jınalyp, aqyldasty. Sur taıǵa Kúńgeıbaıdyń kózi tústi. Bul berse qoldan, bermese joldan alatyn adam, endi ne isteımiz?! Amal bireý. Áýeli, onyń ataqty sýshyl alaıaq atyn suraıyq, oǵan qosa tórt kesek aq kıiz jáne bir at aýyzdyǵyna baılasyn degen sheshimge toqtaıdy. Bundaı qymbat baǵaǵa bir taıdy Kúńgeıbaı satyp ala qoımas... Erteńinde tal túste ýáde boıynsha salyp uryp Kúkeń keledi. Uranqaılar kelisken toqtamdy baǵany aıtady. Kúkeń kúlmiń-kúlmiń etip, dereý irge de jatqan jylqyny ıirip jiberip, sur taıǵa sart etkizip shalma tastap, noqtalap alady da: - Men saýdaǵa kelistim! Báriń úıge júrińder! Qonaq bolyp kelisken dúnıelerińdi alyp qaıtyńdar! Erteńinde qonaqtaryn attandyrǵan Kúkeń taıdyń ıesi Dodyǵaǵa ózi qalaǵan alaıaq atty, onyń syrtynda aqshalaı tórt jylqynyń qunyn jáne óziniń basynda tigip otyrǵan úıiniń 10 kesek aq kıizin sypyryp berip, erip kelgen áıel-balalaryna alty laqty eshki, birneshe erkek qoıdy aıdatyp, sur taıdy jetektep bala-shaǵasymen jalańash qosta qalady. Aǵaıyndary «Kúńgeıbaı bir taıǵa bar maly men basyndaǵy úıin satyp dalada qaldy» dep, ashýlanypty.Júırikten jorǵa shyǵarý
Jyljyp jyldar ótedi. Keshegi sur taıdy Kúkeń qunannan dónen shyǵarynda úıretip, bas bilgizip, qınamaı minip, túsedi. Besti shyqqanǵa deıin mápelep baǵady. Kún ozǵan saıyn sur attyń poshymy túzelip, kelbeti tolysady. Minezi sondaı keń, astynan ótip jatsań ish jımaıdy. Iesiniń ymyn taqymnan sezedi. Kóziniń qarasynan aǵy úlken, basynda qyrym et joq, qoımoıyn, tórt tuıaǵy teń bitken. Jeldep jaıylady, sýdyń tunyǵyn qýalap aǵysty órleı súzip ishedi. Ottaǵanda kókquraqty qomaǵaılana qarbytyp, dál túpten qaýyp orady. Jetekshil, botadaı elpek, júrgende súrinip-qabynyp apyraqtamaıdy, jar astynan jalp etip japalaq kóterilse de, selt etip syr bermeıdi. Omyrtqasy shyǵyńqy, keń saǵaqty, tusarlyq sińiri jýan, keýdesi tutasa bitken keń, arqasy túzý ári uzyn, ushasy obaly, saýyry kúrt quldı, jaýyryny úlken qıys turpatty, omyraý eti salqy, qoltyq bitimi qysańdaý, jilinshigi som, baqaıy jataǵan jazyq, shashasy qylshyqty... Qysqasy, sur atta júırik jylqyǵa tán syn-sıpattyń bári bar. Sur attyń sıpatyna kóńili tolǵan Kúńgeıbaı ony alty jasyna deıin báıgege qospady. Tek anda-sanda qashaǵan qýyp baýyr jazdyryp, shabysyn jetildirgeni bolmasa. Birde Qobda ózeni tasyp, eldiń jylqysy aralda qamalyp qalady. Baıaǵydaı úıir jylqyny sýdan alyp shyǵatyn alaıaq at joq. Kúkeń sur júıriqtiń aqylyn synap kórmek oımen, tasyǵan ózenniń jaǵasyna ákelip, er-turmanyn sypyryp saýyryna bir salyp qoıa beredi. Iesiniń ymyn túsingen janýar túpsiz darııany buıym kórmeı arǵy jaǵaǵa júzip baryp, arqyraı kisinep qamalǵan jylqyny bastap araldan aman alyp shyǵady.****
Osy jyldyń jazynda el-jurt kútpegen oqıǵa boldy. Aýyldyń aldy jaılaýǵa shyǵyp, Baqylyq saıyn órleı shashyryp, aldy Kıtińqaranyń basyna baryp qonyp jatty. Biraq Kúńgeıbaı ózine qarasty birneshe úımen kóktemde mal tóldetetin Shikitaı bulaqtyń basynda otyryp qaldy. Jaı otyrǵan joq sur atpen birge aıaq jeter jerge áıgili qashaǵan ker deıtin tulpardy Qarqara-Tes jaqtan aldyryp, ekeýin qosarymen oqtaýdaı etip jaratty. Jylqylar ábden ish tartqan soń, tańmen talasa shyǵystan araılap atqan kúnniń shapaǵyna shomyldyryp baıqasa, qos júıriktiń saýyr júni jyltyrap, tań nurymen birge qubylyp tur eken. Bul tolyq baby qanǵandyǵynyń belgisi. Erteńinde Kúkeń at qulaǵynda oınaıtyn birneshe azamatty shaqyrdy. Áýeli, qashaǵan kerdi bosatyp jiberip, Anyq deıtin qurdasyna shalmalatty. Ker attyń arqan tartysy sumdyq - buǵan deıin eshkim ony taqymdap toqtatyp kórgen emes. Bul joly da solaı boldy. Ker at yshqynyp tartqanda Anyqtyń taqymyndaǵy qaıys arqan maıdan sýyrǵan qylshyqtaı sýsyp ketti. Arqandy súıretken qashanǵan ker Shikitaıdyń mıdaı jazyǵynda baýyryn jazyp jóneldi. Dál osyny kútkendeı Kúńgeıbaı da sur atyna otyrdy. Shý janýar! Keń dala... biri qashyp, biri qýǵan qos tulpardyń shabysyn sol kúni Altaıdyń aqbas shyńdaryna deıin tańdana tamashalady. Qos tulpardyń dúbirinen sol kúni Jamaty shyńyna uıa salǵan muzbalaq qyrannyń balapany shoshyp oıandy. Keń jazyq, mań dala shańǵa bókti... Álden soń qos tulpardyń eti qyzdy. Qashaǵan ker kózkórim jerde ketip barady. Kúkeń "bısmıllah" dep taqym qysty. Adamnan esti janýar sur júırik "suraǵanyń osy ma" degendeı, alǵa qaraı atyldy. Qashaǵan kerdi ókshelep jetip bardy. Buryn mundaıdy kórmegen qashaǵan ker tike shappaı jasqanyp dereý kilt ońǵa oıysty. Dál osy sátte Kúkeń jerdegi súıretilgen qaıys arqandy qamshynyń ushymen ilip aldy da, arqandy tartpaı irkip ustap birdeı shabyspen qashaǵanǵa ilesip otyrdy. Qatar shabys shaı qaınatymǵa sozyldy. Sál tynystaǵan qashaǵan ker endi údemeli shabysqa kóshti. Qolynda irkip ustaǵan órmeli arqan sur tulparmen Kúkeńde salyp keledi. "Endi keshigýge bolmaıdy". Bul Kúńgeıbaıdyń kúbiri. Dereý arqannyń artylǵan bóligin jınap, ushyn eki qabattap taqymynan ótkizip, tuıyǵyn erdiń artqy qasynan ótkizdi de, ony qamshynyń sabymen tıektep, myqtap bekitti... Qos tulpar mań dalany shańǵa bóktirip áli zýlap keledi. Kúkeń bar daýysymen aıǵaıǵa basty. Aıǵaıdy estigin qashaǵan ker tipti qutyryna shapty. Sur tulpar qalmaı ilesti. Dál osy sátte Kúńgeıbaı sur tulpardyń tizginin qaǵyp-qaǵyp jiberip, bar kúshimen solq etkizip aýyzdyǵyn tartty. Aqyldy janýar ıesiniń ámirin eki etpeı tórt tabandap kúrt toqtady. Biraq aǵyndap kele jatqan qashaǵan ker oǵan qaraǵan joq bar kúshimen sur atty jerden julyp áketti. Shańmen birge kókke kóterilgen sur júırik arqyraı kisinep jiberdi. Kúkeńniń de kútkeni osy edi táńirden "Allalap" pármen tiledi. Jerden julynǵan sur at on-jıyrma metrdeı qalyqtap ushyp bir sátte tórt aıaǵymen dik etip jerge tústi de, qashaǵan kerge endi jorǵalap ilesti. Kúkeńniń kózinen jasy sorǵalyp "armanyma jettim-aý" degendeı qonyshyndaǵy kezdigin sýyryp alyp, taqymdaǵy arqandy short qıdy da, qashaǵan kerdi jaıyna jiberdi. Burynǵy sur júırik, qazirgi sur jorǵasyn taıpaltyp Qyzbel taýynan asa soqqan Qobdanyń qońyr jeline tósin kerip Kúkeń keń dala da mańyp bara jatty.****
Sol kúni Kúńgeıbaı sur jorǵany tańasyryp baılady. Erteńinde bulaqtyń taza sýyna shomyldyryp tulaboıyn tozańnan aryltty. Úlken uly Manaqaıdy jiberip jaılaýdaǵy elden eki saba saýmal aldyryp, jorǵany sýardy. Alty jasar júırikten shapqyn jorǵa shyǵarǵan Kúńgeıdiń ataǵy aýyldan asyp, aımaqqa tarady. Osy oqıǵadan keıin Kúkeńniń basqa dúnıemen sharýasy joq tek sur jorǵasyn aınalshyqtap shyqpaıdy. Ary-beri júrgizip kórip, izin qarystap ólsheıdi. Sondaǵy aıtatyny: jorǵanyń tórt aıaǵy áli teń túspeı tur, ári aıaq tastasy bes qarysqa jetken joq. Jaz ótti, kúz keldi, qys tústi. Kúkeń sur jorǵany baptaýǵa kiristi. Aldymen Áldesh degen ustaǵa taı berip sur jorǵaǵa arnap jeńil ári mańdaıy búrshikti taǵa soqtyrady. Jer qatqan soń sur jorǵany taǵalap muzdyń ústinde júrgizip jattyqtyrdy. Jeltoqsannyń aıaǵy qańtardyń basy - aı tolǵan kúni túngi jaryqpen Kúkeń jorǵasyn Ashykóldiń qatqan muzyna saldy. Jalpaq aıdynnyń ortasynda aı taǵaly sur jorǵa aıdyń sáýlesine shaǵylysqan óz kóleńkesimen ózi jarysyp, oı shirkin, taıpalyp sala berdi. Sóıtip, tórt aıaǵynyń jorǵasy teń shyqty. Osylaı sur tulpar tórt aıaǵy teń taıpalǵan, tókpe jorǵa bolyp shyǵa keldi.Marshalǵa syılyq hám jer ańsaǵan jorǵa
Qobda qazaqtarynyń tarıhyndaǵy eń bir eleýli oqıǵa 1940 jyly qazirgi Baı-ólke aımaǵynyń ornaýy edi. 1950 jyly aımaq ornaýynyń 10 jyldyq merekesi toılandy. Merekege úkimet basshysy kelip qatysty. Ol kezde toıdyń sáni - báıge men jorǵa jarysy. Jorǵa jarysyna kórshi úsh aımaqtan 60-tan astam jylqy qatysqan eken. Úkilegen jorǵalardy Qarasaıdyń aýzynan jiberilip, 25 shaqyrymdaǵy Sarykólden ustaǵan. Osy jarysta Kúńgeıbaıdyń sur jorǵasy aldyna at túsirmeı jeke dara keledi. Jarysty tamashalaǵan úkimet basshysy aımaq ákimderine usynys aıtady: "Qurmetti qazaq aǵaıyndar, sizder ana sur jorǵany memleket basshysy marshal Choıbalsynǵa syılasańyzdar!". Aımaq basshylary: - Árıne, usynysyńyz oryndy, biraq, biz jorǵanyń ıesimen sóıleseıik, kelisse odan satyp alýdy oılastyraıyq, -deıdi. Bul habardy estigen Kúńgeıbaı: "Syrty túkti, ishi boqty bir taıdy patsha suraǵan eken, basy bútin tekke berdim má, alyńyz"- dep, úkimet basshysynyń qolyna sur jorǵany kúmistegen er-turmanymen qosa ustatyp júre beredi (sýrette). Kóp keshikpeı ortalyqtan arnaıy mashına kelip, sur jorǵany Ulan-batyrǵa áketedi. Astana turǵyndary men stýdentter arda Altaıdyń qulynyn qala ishinde sap túzep, saltanatpen kútip alǵan desedi. Biraq, Altaıdyń arda qulyny astanaǵa úıirlese almaıdy. Marshaldyń jaıly at qorasynda turyp týǵan jerin ańsaıdy. Dúrkin-dúrkin tanaýyn kóterip aýa sorady. О́zinen ózi jaraıdy. Sodan bir kúni at qoradan qashyp shyǵady. Altaıdy betke alyp tartyp otyrady. Sur jorǵanyń qashqanyn bilgen bir top jylqyshy soldat artynan túsedi. Aqyldy janýar kúndiz tyǵylyp, tek túnde júrip otyrǵan sııaqty. Bizge belgilisi sur jorǵa 1700 shaqyrym qashyqtyqty jortyp ótip, týǵan jerine tiri kelgendigi.****
1953 jyldyń kúzi. Kúńgeıbaı aýyly Qanqudyqty jaılap kelip, Dóshi de kúzep otyrǵan. Keshkesin aǵytqan bıeni kókadyrǵa qaraı bettetýge attanǵan jylqyshy adyrańdap qaıta shaýyp keldi, eńkildep jylap keledi. Apaq-sapaqta at arqandaý úshin qorany aınalyp bara jatqan Kúńgeıbaı: - Qaraǵym, ne boldy? – dese, jylqyshy: - Áne, áne sur jorǵa!!! О́zi jylap tur. Kúkeń jaryqtyq buǵan túkte tańdanbapty "bilip edim... úsh kún buryn sur jorǵa túsime kirdi, arqyraı kisinep meni ıiskep turdy..." deıdi de, aqyryn aıańdap qur súlderin súıretip, tiri týlaqqa aınalǵan atqa barady. Ol da ıesin tanyp, umtylǵan bolady biraq... janýardyń qos tanaýynan sary sý sorǵalap sol jerde jyǵylady. Ataqty sur jorǵanyń endi mal bolmasyn Kúkeń bildi. Adamdardy shaqyryp qý týlaqty qaqpaılap qoraǵa ákeldi. Sol bir aıly túnde Kúkeń sur jorǵasynyń basyn qushaqtap uzaq otyrypty. Tańǵa jaqyn janýar sońǵy ret keń tynystap, Altaıdyń aqbas shyńdaryna qarap jatyp úzilipti.At ústinde úzilgen ǵumyr
Atbegi Kúńgeıbaı Tashabaıulynyń dúnıeden ótken sátine osy joldardyń avtory meniń de kýá bolǵan jaıym bar. Bul 1986 jyly mamyr aıynyń 11 kúni bolatyn. Kezekti demalysymdy alyp týǵan aýylyma keldim. Kúkeń úıi bizdiń bas jaǵymyzda edi, tańerteń "Kúńgeıbaı dúnıeden ótti" degen habar keldi. Jerleý kezinde Kúkeńniń ekinshi uly Tilegendi jolyqtyrdym.Tikeńe kóńil aıtyp, qazanyń qalaı bolǵanyn suradym. Tilegenniń aıtýy boıynsha, jaryqtyq ótetin kúni túske taman turqy esik pen tórdeı, túıe saýyrly qarager jorǵasyn erttep minip, kempiri Ajar anamyzǵa "mańaıdy bir sholyp keleıin" dep júrip ketedi. Kórshileri - О́kimet, Qýandyq, Mahmetterge baryp, "men jaqynda kóshemin aman bolyńdar" dep qoshtasady. Kórshileri Kúkeńdi "jaılaýǵa kóshetin shyǵar" dep, oılarynda eshteńe joq, qosh aıtysyp qala beredi. Jaryqtyq sol betimen Qustyda egin salý úshin traktormen jer jyrtyp jatqan shańyraqtaǵy kishi uly Keńshilikke barady. Qarııanyń qarager jorǵany taıpaltyp kele jatqanyn kórgen eginshiler men uly tańdanyp qarap turady. Mynaý 90 jastaǵy adamnyń júrisine uqsamaıdy... Aqsaqal sol ekpinmen orylǵan atyzdyń jıegine kelip toqtaıdy. Jamyraı sálem bergen kópke "ýaǵaleıkýmassalamyn" aıtyp, balasy Keńshilikke taǵy birdemelerdi túsindirip bolyp, at ústinde turǵan kúıi aýyr kúrsingen ún shyǵardy. Sodan keıin qımyl joq. Qarager jorǵa da qozǵalmaıdy. Keńshilik "áke, áke, áke" dep aıǵaılasa jaýap qatpaıdy. "Aqsaqalǵa ne boldy" dep jer jyrtyp júrgen jigitter júgirip barsa, Kúńgeıbaı qarııanyń ǵumyry tabany jerge tımeı, at ústinde úzilgen eken. Sol jerde kópshilik áıgili jortýylshy, asqan atbegi qarııanyń aıaǵyn úzeńgiden shyǵaryp, jansyz denesin qarager jorǵanyń ústinen túsiripti. P.S. Qazaqta, "sý súzilmeıdi, urpaq úzilmeıdi" degen eski sóz bar. Osynda aıtylǵandaı, Kúńgeıbaıdyń Manaqaı, Tilegen, Keńshilik atty úsh uly boldy. Bári aman-esen júrip jatyr. Endi osy azamattardyń balalary, ıaǵnı, Kúkeńniń nemereleri qazir ulttyq sporttan olja salýda. Aıtalyq, 2015 jyly Astana qalasynda ótken Asaý úıretýdan I respýblıkalyq ashyq týrnırde bas júldege ıe bolǵan Jeńisbek Manaqaıuly men ekinshi oryn ıegeri Asylbek Keńshilikuly jáne 2016 jyly qyrkúıek aıynyń 10 kúni táýelsizdigimizdiń 25 jyldyq merekesine arnalǵan "Astana juldyzy" atty respýblıkalyq týrnırde asaý úıretýden birinshi oryndy ıelengen О́mirbek Tilegenuly... osy 3 jigittiń úsheýi de Kúńgeıdyń týǵan nemereleri.
Úkimet basshysynyń qolynda turǵan sur jorǵa. 1950 jyl
