Táýelsiz el tarıhy mektep oqýlyqtarynda qalaı kórinis tabýy kerek?

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev Qazaqstan hal­qy As­sam­bleıas­ynyń XVII sessı­ıa­syn­da sóılegen sózinde «Táýel­siz­di­gi­miz­diń 20 jyldyǵy  –jasampaz tarı­hym­yz, mereıli meje, sonymen qatar, bo­la­shaqqa baǵdar bolatyn baıypty beles», – dep atap ótti. Kez kelgen órkenıetti memleket óz eliniń azamattaryn tarıhı bilimmen qarýlandyrýǵa umtylady jáne de ony aldymen óz halqynyń tarıhyn oqy­typ úıretýden bastaıdy. Tarıhı bilimdi meńgergen adam ózi ómir súrgen qoǵamdaǵy ornyn, atqaratyn is-áre­ket­terin dál anyqtaı alady. Son­dyq­tan da Otan tarıhyn mektep kýrsynda oqytýdyń mán-maǵynasyna árqashan kóńil bólinip otyratyny belgili. Jalpy orta bilim beretin mektepke arnalǵan táýelsiz Qazaqstannyń tarıh oqýlyqtarynyń qalaı jazylǵany jaı­ly jyldar óte kele talaı aı­ty­la­dy jáne jazylady. Ol – bolashaqtyń isi. Biz bul maqalamyzda táýelsizdik jyl­darynyń alǵashqy kezeńindegi atqarylǵan isterge sholý jasaýǵa umtyldyq. Keńestik zamanda Qazaqstan tarıh­shy­larynyń oqýlyq jazýda táji­rı­besi bolǵan joq. Máskeýdiń belgilegen standarty, baǵdarlamasy boıynsha «qa­lyńdyǵy pyshaqtyń qyryndaı ǵana» «Qazaqstan tarıhy» oqýlyǵyn E.Bek­mahanov, N.Bekmahanova, T.Tur­lyǵulov sııaqty avtorlar jazatyn. Al órkenıetti elderde oqýlyq jazýmen jeke bir ınstıtýttar aınalysatyny belgili. 1992 jyly Qazaqtyń Y.Alty­n­sa­rın atyndaǵy Bilim problemalary ıns­tıtýty J.Qasymbaev, T.Turly­ǵu­lov sııaqty kórnekti tarıhshy jáne ádisker ǵalymdardyń jetekshiligimen elimizdiń jalpy bilim beretin mektepterinde «Qazaqstan tarıhyn» oqy­tý­dyń tujyrymdamasyn jasady. Munda tarıhty mektepte oqytýdy uıym­das­tyrýdyń negizgi baǵyttary, pánniń mańyzy, maqsaty men mindetteri, maz­muny, qoıylatyn talaptar, t.b. ma­ńyz­dy máseleler aıqyndaldy. Táýelsizdik alǵanǵa deıin Qazaq­stan tarıhy KSRO tarıhynyń quram­das bólimi retinde 7-10-synyptarda sha­maly saǵatpen júrgizilip kelgen bolatyn. 1990-1991 oqý jylynan bastap mekteptiń oqý josparyna tarıh jeke pán retinde engizildi. Ol on bir jyldyq mekteptiń jeti synybynda (5-11) oqytylatyn bolyp sheshildi. Pándi oqytýǵa 289 saǵat bólindi. Jańa baǵdarlama jasalyp, soǵan sáıkes oqýlyqtar jazý qolǵa alyndy. Bul baǵ­darlama 1992 jyldyń kúzinde muǵalimder qolyna tıdi. Qazaqstan ta­rıhyn oqytý 5-synyptan bastalyp, 11-synyppen aıaqtalatyn boldy. 1993-1994 oqý jylynda Qazaqstan tarıhynyń birneshe jańa oqýlyǵy jaryq kórdi. Oqýshylar sol kitaptan bilim ala bastady. Sol oqýlyqtardyń qatarynda «Raýan» baspasynan 5-sy­nyp­qa arnalǵan «Qazaq eliniń qys­qa­sha tarıhy» (avtory T.Turlyǵulov), 9-synypqa arnalǵan «Qazaqstan ta­rıhy» (avtory J.Qasymbaev), «Ata­mu­ra» baspasynan 10-synypqa ar­nal­ǵan «Qazaqstan tarıhy» (avtorlary M.Qozybaev, I.Qozybaev) bar edi. Pedagogıka ǵylymynda bulardy ótpeli kezeńniń oqýlyqtary dep atady. Al 11-synypqa arnalǵan alǵashqy Qa­zaqstan tarıhy oqýlyǵy 1993 jyly K.Nurpeıisov, B.Aıaǵan, N.Jaq­sy­lyqov sııaqty avtorlardyń qaty­sýy­men jaryq kórdi. Jańa ǵana erkindikke qol jetkizgen jas memlekettiń jańa tarıhyn dóp basyp jazý qandaı ǵalymǵa bolsa da ońaıǵa túspegen edi. Bul oqýlyqtar tarıh ǵylymynyń negizine súıenip jazylatyny belgili. Keńestik metodologııadan bas tartqan, jańasy áli jasalmaǵan tarıh ǵylymy ol kezde áli daǵdarysta bolatyn. Úlken jaýapkershilikti moıyndaryna alǵan avtorlar ujymy táýelsiz Qazaq­stannyń eki jyldaı ǵana tarıhyn oı eleginen ótkizip, keńestik qasań qaǵı­dadan bas tarta otyryp, oqýlyqty jalǵan tujyrymdar men burma­laý­shylyqtardan tazartýǵa kúsh saldy. Onda 1946 jyldan 1992 jylǵa deıingi kezeń qamtyldy. Elý jylǵa taıaý ýaqyt bes taqyrypqa bólinip berildi. Ol 34 saǵatqa laıyqtaldy. Sońǵy, besinshi taqyryp «Táýelsizdik jolynda» dep aıdarlandy. Bul taraýda KSRO-nyń ydyraýy TMD men táýelsiz Qa­zaqstan Respýblıkasynyń qurylýy, 80-jyldardyń aıaǵy men 90-shy jyl­dardyń basyndaǵy ulttyq-demo­kra­tııa­lyq qozǵalystyń órleýi, eldigimizdi alǵannan keıingi jańa, naryqty ekonomıkaǵa kóshýdiń bastalýy, jekeshelendirý úrdisiniń barysy, halyq­tyń áleýmettik jaǵdaıy, «Tilder tý­raly» Zańnyń qabyldanýy, elimizdiń syrtqy saıasatynyń máseleleri qys­qasha baıandaldy. Alǵashqy jyldary oqýlyqqa qosymsha quraldar bolǵan joq. 2002 jylǵa deıin 6 ret basylǵan oqýlyq 2005 jylǵa deıin qoldanysta júrdi. Jekelegen kemshilikterin kór­sete otyryp, jalpy alǵanda bul oqýlyqty elimizdiń ustazdar qaýymy men oqýshylary jaqsy qabyldady. 1993 jyly «Qazaq tarıhy» atty ǵylymı-ádistemelik jýrnaldyń shy­ǵýy tarıh muǵalimderi úshin jańalyq ári úlken kómek boldy. Alǵashqy nó­mi­rinen bastap bul basylym muǵa­lim­der úshin ǵylymı-teorııalyq jáne ádis­temelik sıpattaǵy materıaldardy úzbeı jarııalaı bastady. Jýrnaldyń tarıh muǵalimderi úshin qandaı mańyzy bol­ǵanyn myna bir mysaldan kórýge bo­la­dy. Taldyqorǵandyq muǵa­lim­der U.Jaqypova men Z.Myr­za­kárimova: «Biz kóp jyldar boıy Máskeýde shyǵatyn «Prepodovanıe ıs­torıı v shkole» jýrnalyn basshy­lyq­qa alyp keldik. Onda Qazaqstan ta­rıhyn oqytý týraly eshteńe ja­zylmaıtyn. Sonda óz ana tilimizde osyn­daı jýrnal qashan shyǵady eken dep armandadyq. Shúkir, sol tilegimiz oryndaldy. Osy jýrnaldyń shy­ǵýyna baılanysty biz, tarıhshylar táýelsizdik degen uǵymnyń uly ekenin túsinip, aldynda bas ııýimiz kerek», – dep aǵynan jaryldy. Bul jýrnal sodan beri, tarıh muǵalimderiniń súıikti basylymyna aınalyp, óziniń mektep ustazdary aldyndaǵy boryshyn abyroımen atqaryp keledi. Al jańa ǵasyr basynda zaman ta­la­byna saı tarıhtyń jańa býyn oqý­lyqtary shyǵa bastady. 2005 jyly 9-sy­nypqa arnalǵan M.Qozybaev, K.Nur­peıis, Q.Júkeshov birlesip jaz­ǵan «Qazaqstan tarıhy» jáne B.Aıaǵan men M.Shaımerdenovanyń avtor­ly­ǵymen «Qazaqstannyń qazirgi zaman ta­rıhy» sııaqty oqýlyqtar jaryq kórdi. Bul oqýlyqtarda 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynan bergi Táýelsiz el ta­rıhy tujyrymdalyp, Elbasynyń mem­leket qurýdaǵy tarıhı róli, Ata Zań­y­myzdyń, memlekettik rámizderdiń qabyldanýy, kásibı parlament pen kóppartııaly júıeniń qalyptasýy, bilim berý men densaýlyq saqtaý, sport salasyndaǵy oń ózgerister, naryqty ekonomıkany qalyptastyrý prosesi, jańa elordanyń boı kóterýi, órken­deýi, dúnıejúzilik qaýymdastyqqa teń quqyqty, teń dárejeli áriptes retinde qosylýy, onyń halyqaralyq, aımaq­tyq uıymdarmen, ekonomıkalyq, saıası, quqyqtyq, mádenı baıla­nys­tardyń ornyǵýy – bári de oqýshyǵa uǵynyqty tilmen baıandaldy. Qazir táýelsiz Qazaqstannyń ta­rıhy 5, 9 jáne 11-synyptarda oqy­ty­la­dy. Pánniń baǵdarlamasyna saı 9-synypta, ıaǵnı mekteptiń negizgi sa­tysynda oqytylatyn Otan tarıhy kýr­synda táýelsizdik tarıhy 12 saǵat oqytylady. Al 11-synypqa arnalǵan «Qazaqstan tarıhy» kýrsynda Otan tarıhynyń asa mańyzdy kezeńderi men ǵylymı máseleleri tereń berilgen. Bul kýrs qoǵamdyq-gýmanıtarlyq jáne jaratylystaný-matematıkalyq baǵyttarǵa beıimdelgen. «Táýelsiz Qa­zaqstan Respýblıkasy» atty arnaıy taraýdyń ózine 5 saǵat bólinedi. So­ny­men qatar, táýelsizdik tarıhy basqa ta­raýlarda qamtylady. Atap aıtqan­da, «Qazaqstandaǵy kópulttylyq», «Qa­zaqstan halqy Assambleıasy», «Qazaqtardyń Dúnıejúzilik quryl­taıy», «Shetelderdegi qazaqtardyń atamekenderine oralý máseleleri» sııaqty taqyryptar da bar. Mektep oqýlyqtaryna qosymsha oqý-ádistemelik quraldar, ıaǵnı hrestomatııalar, oqýshylarǵa arnalǵan ju­mys dápterleri, dıdaktıkalyq materıaldar, muǵalimderge arnalǵan ádis­temelikter kóptep shyǵarylýda. Bul kómekshi quraldar tarıhtyń osy kýr­syn oqýshylardyń tolyq, tereń meń­gerýine múmkindik beredi. Buǵan qo­symsha tarıh páni muǵalimderine ar­nalǵan, joǵaryda aıtqan «Qazaq ta­rıhy», «Qazaqstan tarıhy: ádisteme­lik jýrnal» sııaqty basylymdarda muǵalimderge qajet materıaldar jarııalanýda. «Ýchıtel Kazahstana», «Qa­zaqstan muǵalimi» gazetterinde, «Ádisker muǵalim» jýrnalynda jáne t.b. pedagogıkalyq basylymdarda Qa­zaqstannyń táýelsizdik kezeńindegi tarıhyn oqytýǵa paıdasy zor, muǵa­limderdiń ozat is-tájirıbeleri, sabaq ótkizýdiń úlgi-josparlary da jıi berilip turady. Astana men Almaty qalalyq jáne oblystyq muǵalimderdiń bilimderin jetildirý ınstıtýttaryndaǵy qoǵam­dyq pánderdi oqytýǵa arnalǵan kafedralar men kabınetter, oblystyq, qalalyq, aýdandyq bilim basqar­ma­larynyń ádistemelik ortalyqtary tarıhty oqytýǵa arnalǵan jınaqtar, nusqaýlyqtar shyǵaryp, jekelegen pán muǵalimderiniń tarıhty oqytýdyń ózekti máselelerine arnalǵan eńbek­teri de jarııalanýda. Oıymyzdy túıindeı kele aıtary­myz, elimizdiń tarıhshy ǵalymdary men ádiskerleri 20 jyldyń ishindegi táýelsizdik tarıhyn zerttep, zerdeleýde jańa kózqarastar qalyptastyrýda. Sonyń negizinde mektepke arnalǵan ta­rıh oqýlyqtary jazylyp, shákirt­ter­ge bilim berý isinde tıimdi paıda­lanylýda. Osy oraıda berilgen múmkindikti paıdalanyp, táýelsizdik tarıhyn oqytýdy jetildirýge septigin tıgizetin keıbir oılarymyzdy oqyrmandarmen bólissek deımin. Birinshi – mektep oqýshylaryna táý­elsizdik tarıhynan tolymdy bilim berý úshin 11-synyptaǵy «Qazaqstan tarıhy» kýrsyn oqytýǵa bólingen 5 saǵatty eki ese kóbeıtip 10 saǵatqa jetkizgen durys bolar edi. Ekinshi – táýelsizdik tarıhyn oqy­týda barlyq máseleni oqýlyqtardyń aıa­syna syıǵyzý múmkin emestigi tú­sinikti jáne oqýlyq 4 jylda bir ret shy­ǵa­ry­la­dy. Ol aralyqta táýelsiz elimizdiń da­mý­yn­da kóp ózgerister bo­latyny belgili. Ol oqýlyqta jazylyp ta úlger­meıdi. Sondyqtan tarıhshy jáne ádis­ker ǵa­lym­dar sońǵy jyl­dardaǵy ja­ńalyq­tar­dy saraptap, 9 jáne 11-sy­nyp­­tar­dyń «Qazaqstan ta­rıhy» kýr­sy­na qosymsha oqýshylarǵa arnalǵan kitapshalar shyǵarsa degen tilek bar. Úshinshi – 9-11-synyp oqý­shy­­la­ry­na arnalǵan, táýelsizdik ta­rı­hyn to­lyq tanytý maqsatynda elek­tıv­ti-fa­kýltatıv kýrstaryn júr­gi­zýdi uıym­dastyrý qajet. Máselen, «Táý­elsiz Qazaqstannyń syrtqy saıa­sa­ty», «Egemen Qazaqstannyń áleý­mettik-ekono­mı­kalyq damýy», «Táýel­siz Qazaq­stan­nyń mádenıeti» jáne «Astanataný», t.s.s. arnaıy kýrstar baǵ­darla­ma­laryn jasap, mekteptegi oqý prosesine engizý óz nátıjesin bereri anyq. Tórtinshi – tarıhshy jáne ádisker ǵalymdar birlese otyryp, mektepte Táýelsizdiktiń 20 jyldyq tarıhyn oqytýdyń ádistemesin jasasa, nur ústine nur bolmaq. Seıitqalı DÚISEN, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı  qyzmetkeri, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty. Astana.