Eýropaǵa jol JAŃARǴAN QAZAQSTANDY JAŃAShA TANYTÝ Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıymǵa tóraǵalyq ete bastaýy elimizde jınaqtalǵan mol tájirıbeni jan-jaqty nasıhattaı bilýdi talap etetini sózsiz. Eger biz Eýropa tórinde otyryp, Qazaqstannyń ónege-úlgisin kári qurlyqtyń 55 eline tarata bilmesek, tóraǵalyq mıssııamyzdyń bir qyry atqarylmaı qalatyndaı kórinedi.
Táýelsizdiktiń eleń-alańynan bastap Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen Qazaqstandy álemge tanytý máselesi qolǵa alynǵany belgili. Bul istegi jetistikterimiz az emes. Alaıda, Qazaqstannyń óz damý kezeńindegi jańa belesteri, ekonomıkasy men áleýmettik ómirindegi jańa jetistikteri, jahandaný talaptaryna sáıkes álemniń basqa memleketteri tarapynan jasalyp jatqan qadamdar elimizdi álemge tanytýdyń jańa ádister men tásilderin talap etetini túsinikti. Sebebi, ilgeri umtylyp jatqan elder az emes. Al olardyń júrgizip jatqan izdenisteri tańdaı qaqtyrmaı qoımaıdy.
Qazaq — týmysynan baýyrmal, dostyqqa qushaǵyn jaıyp turatyn halyq. Jaqyny men jatqa da, kórshi elderge de “syıǵa – syı, syraǵa – bal” degen kózqaraspen qaraǵan. Ishki jan-dúnıesin tereń bilmeıtin alys sheteldiń adamyna óte jýas, kónbis ult bolyp kórinýi múmkin. Alaıda, keıbireýler basynsa, shekten shyǵar qylyq kórsetse, bir aýyz sózben toqtatatyn sheshendigimen ondaılardy ornyna qoıyp otyrǵan. Sózge toqtamasa, amal joq, atqa qonyp, jaýyn jeńbeı tynbaǵan, kóldeneń kók attyǵa namysyn taptatpaǵan. Buǵan jaýgershilik zamandarda eli men jerin qorǵaǵan babalarymyzdyń erligi men artyna qaldyrǵan ónegesi kýá.
Keńes odaǵy quramynda turǵan kezinde Qazaqstan ındýstrııalyq jaǵynan órkendegenmen, az ulttarǵa qatysty júrgizilgen solaqaı saıasattyń saldarynan úlken qysymǵa ushyrady. Dúrkin-dúrkin ózge ulttar kúshtep, qazaq jerine jer aýdaryldy. Sóıtip, qazaq halqy óz jerinde azshylyqqa ushyraǵany belgili. Soǵan qaramastan, halqymyz Qazaqstanǵa eriksiz qonys aýdarylǵan káris, nemis, cheshen, ıngýsh jáne basqa da ult dıasporalaryn qıyn kezeńde qabyl alyp, úıine kirgizdi, jarty nandy bólip jedi. Tyń ıgerý jyldary kóship kelgen orys, ýkraın, belarýs jáne basqa ult ókilderin de oń qabaqpen qarsy aldy. Búgingi tańda Qazaqstanda sandaǵan ult ókilderi baqytty ómir súrip jatyr jáne de ár salada jemisti eńbek etýde.
1991 jyly Qazaqstan óz táýelsizdigin alǵan tusta keıbir sheteldik arandatýshylar bizdiń el jaıly neshe túrli qısynsyz boljamdar aıtqany esimizde. Olar alýan túrli ulttar turǵan elde saıası tartystar kóp bolady, óz aldyna memleket qurýda qıyndyqtarǵa ushyraıdy degen pikirlerin alǵa tartty. Ondaı sózdi aıtatyndar qazaqtyń keńdigi men dostyq peıilin bilmeı, syrtynan “ton pishkender” bolatyn. Qazaqstan kóp ulttyń ókili ornalasqan el ekendigin utymdy paıdalana bildi. Bizdiń eldegi árbir adam – memleket baılyǵy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev el táýelsizdigin alǵan kúnnen bastap halyq birligi, ulttar dostyǵyna aıryqsha mán berdi. Sonyń arqasynda osy 18 jyldan astam ýaqyttyń ishinde ár túrli ekonomıkalyq qıyndyqtardan da shyǵyp kelemiz. Álemdik qarjy daǵdarysynyń saldarynan da birtutas birligimizdiń arqasynda aman-esen shyǵamyz degen senim mol.
Memlekettiń ustanǵan saıasaty, alǵa qoıǵan maqsaty Konstıtýsııamyzda kórinis tapqan. 1995 jyly búkilhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan Ata Zańymyzdyń kirispesinde biz, ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy ekenimizdi, baıyrǵy qazaq jerinde memleket quryp otyrǵanymyzdy jarııa ettik. Qazaqstandy erkindik, teńdik jáne tatýlyq murattaryna berilgen beıbitshil azamattyq qoǵam dep uǵyna otyryp, dúnıejúzilik qoǵamdastyqta laıyqty oryn alýdy tileıtinimizdi, qazirgi jáne bolashaq urpaqtar aldyndaǵy joǵary jaýapkershiligimizdi sezinetinimizdi atap kórsetken edik. Azamattardyń teń quqyǵy, tiline, ultyna, násiline qaraı bólýge jol berilmeıtini, elimizdi mekendegen ult ókilderiniń salt-dástúri men tilin, óneri men mádenıetin damytýǵa memleket qoldaý jasaıtyny arnaıy baptarda jazylǵanyn, onyń búgingi tańda jan-jaqty júzege asyp otyrǵanyn aıta ketken jón.
1995 jyly 1 naýryzda Elbasynyń bastamasymen Qazaqstan halqy Assambleıasy quryldy. Mundaı qoǵamdyq mańyzdy qurylym eshbir elde joq ekeni anyq. Bir shańyraq astynda barsha ult ókilderi birikti. Bıyl 15 jyldyǵy atalyp ótkeli turǵan Assambleıa osy kezeń ishinde halyq birligin saqtaýda úlken joldan ótip, baıypty tájirıbe jınaqtady. “Ol elimizdegi etnosaralyq qarym-qatynasty damytýdyń irgeli ınstıtýtyna, tatýlyq pen syılastyqtyń berekeli beketine aınaldy. Mártebeli organnyń sessııalarynda qoǵamdyq ómirdiń san salasyn qamtıtyn, onyń kelbetine yqpal jasaıtyn áleýmettik máni zor máseleler de talqylandy. Bizdiń úlgimizdi sheteldik mártebeli meımandar da ónege tutýda. Olar sessııa jumysyna arnaıy qatysyp, Assambleıa qyzmetiniń jańa qyrlaryn úırenýde, baǵyt-baǵdarynan tálim alýda”, – dedi Elbasy Nursultan Nazarbaev ótken jyly Assambleıanyń HV sessııasynda.
Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıymǵa tóraǵalyq ete bastaýy elimizde jınaqtalǵan mol tájirıbeni jan-jaqty nasıhattaı bilýdi talap etetini sózsiz. Eger biz Eýropa tórinde otyryp, Qazaqstannyń ónege-úlgisin kári qurlyqtyń 55 eline tarata bilmesek, tóraǵalyq mıssııamyzdyń bir qyry atqarylmaı qalatyndaı kórinedi. Búgingi zaman talabyna sáıkes el men eldiń kirigýi, kóp máselelerde bastarynyń birigýi bir-biriniń ónegesi, úlgisi arqyly júretini bar. Eger biz osyndaı maqsatty ustanatyn bolsaq, onda jınaqtalǵan tájirıbeni qorytyp, basqa elder men halyqtardyń aldynda túsindire bilýimiz kerek. Al Eýropa elderinen óndiris, mádenıet, oqý-bilim jaǵynan úırenemiz desek, ózimizdiń de jaqsy jaqtarymyzdy ózgelerge úırete bilýimiz kerek. Búgingi zamanda memleketter bir-birin ekonomıkasyna qarap, qarsy alyp jatsa, rýhanı bolmys-bitimine, parasat-paıymyna qaraı qurmetteıtini jasyryn emes.
Memleket basshysy táýelsiz el quryp, álemge dostyq pen yntymaq ornatýdyń, beıbitshilikti qorǵaýdyń úlgisin kórsete bilgen halqymyz jaıly júrekjardy sózin aıtqany bárimizdiń esimizde. “Dáýir almasyp, zaman ózgerdi. Qazir baıyrǵy qazaq jerinde jańa azamattyq qoǵam qalyptasýda. HHI ǵasyrda qazaqtar memleket quraýshy ult retinde jańa beleske kóterilip, Qazaqstan halqynyń berik ózegine, senimdi dińgegine aınalýda. Qazaq halqy ózine júktelgen asa mańyzdy jaýapkershilikti sezine otyryp, bul tarıhı mıssııany abyroımen atqaryp shyǵady dep senemin”, – dedi Nursultan Ábishuly Nazarbaev.
Elbasy óz sózinde únemi halqymyzdyń tatýlyǵy men birligi – elimizdiń órkendep, alǵa basýynyń basty sharty ekenin aıtyp keledi. Osy baılyǵymyzdy qadirleı bilý, ony jas urpaqtyń júregine uıalatý – Otanymyzdyń jarqyn bolashaǵynyń kepili ekenin de eske saldy. Eger biz jıyrma jylǵa jetpeıtin az ýaqyttyń ishinde, qanshama qıyndyqtarǵa, jan-jaqtan antalaı kelip urynǵan daǵdarystarǵa qaramastan, áleýmettik-ekonomıkalyq damý baspaldaqtarymen bıiktep bara jatsaq, bir kezderi barlyq ekonomıkalyq baılanystary úzilip, dúken sóreleri qańyrap bos turǵan kúıinde berekeli de órkendi memleketke aınaldyrý Qazaqstandy mekendegen barlyq etnostardyń ózara túsinistigi men syılastyǵyn, birliginiń arqasynda bolǵanyn ózimiz ǵana bilip qoımaı, ózgelerge de bildire alsaq – bul jer betindegi tynyshtyq pen beıbitshilik isine qosqan eleýli úlesimiz bolar edi.
Kelesi bir toqtalǵym kelip turǵany – dinı másele. Ár adam tili men salt-dástúrin qalaı qurmettese, óz dinin de erekshe qasterleıtini anyq. Álem tarıhyna nazar aýdarsaq, myńdaǵan soǵystar osy dinı kózqarastary qaıshy kelgen ulttardyń, nemese belgili bir dinı toptardyń arasynda oryn alǵan. Bilikti zań men tártipke baǵynǵan elde dinı kózqarasqa shekteý qoıylmasy anyq. Qazaq jerinde ıslam dini órken jaıdy. Keıin hrıstıan dinin ustanýshylar kóship keldi. Elimizde negizinen osy eki dindi ustanýshylar sany basym. Búginde Qazaqstanda 40-tan astam dinı konfessııanyń bar ekeni belgili. Sondyqtan ultaralyq, konfessııaaralyq tózimdilikti nyǵaıtý eldegi negizgi saıasattyń birine aınaldy.
Álemdik qarjy daǵdarysynyń yqpaly tek qana ekonomıkalyq jaǵynan áser etip otyrǵan joq. Keıbir elderde qarjy qıyndyǵynan kelip týyndap jatqan problemalardy da baıqap otyrmyz. Demokratııalyq damý jolyna túsken, salt-dástúri qalyptasqan birqatar memleketterde ekonomıkalyq qıyndyqtar ıdeologııalyq daǵdarysqa, adamdardyń sanasyndaǵy qaıshy pikirlerdiń týyndaýyna alyp kelýde. Aıtalyq, parlamenttik qurylymnyń dúnıege kelgen otany, órkenıet jolynda jan-jaqty damyǵan Anglııada ótken jyly narazy bolǵan turǵyndar birneshe dúrkin jalpy sherýlerge shyqty. Sondaı bir oqıǵa 2009 jyly 5 jeltoqsanda Nottıngem qalasynda oryn alǵany belgili. Sherýge shyqqandar Ulybrıtanııada turyp jatqan jáne jumys jasap júrgen sheteldik azamattardyń óz elderinen ketýin talap etti. Jergilikti bılik organdary qoǵamdyq tártipti saqtaý maqsatynda turǵyndardyń óz úılerinde otyrýy qajettigin aıtyp, saqtyqqa shaqyrdy. Al jýyrda, meniń bilýimshe, Shveısarııada munarasy bar meshit salýǵa zań jolymen tyıym saldy. Mundaı mysaldar álemniń kóptegen elderinde bar ekeni anyq. Sondaı túsinistik bolmaǵan óńirlerde qantógiske alyp kelip otyrǵany da jasyryn emes.
Qazaqstan — ózinde ǵana turaqtylyqty qamtamasyz etip qoımaı, álemniń barlyq elderiniń din ókilderiniń basyn qosyp otyrǵan birden-bir memleket. 2003 jyly Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń alǵashqy sezi ótti. Prezıdenttiń bastama kóterýimen júzege asqan Qazaq eliniń bul jańa jobasy álem jurtshylyǵynyń nazaryn ózine aýdardy. Jer sharyndaǵy dinı uıymdardyń jetekshileri elordamyzda bas qosyp, beıbitshilikti qorǵaý, dinaralyq qaıshylyqtarǵa jol bermeýge bar kúsh-jigerlerin salýǵa ýaǵdalasty. 2003 jylǵy sezge túrli dinı konfessııalardan 17 delegasııa qatyssa, 2006 jyly olardyń sany 29-ǵa jetti. Al ótken jyly III sezge álemniń 35 elinen 77 delegasııa qatysty. Tek dinı uıym basshylary ǵana emes, Eýropa men Azııanyń saıası qaıratkerleri men ǵalymdar jáne Birikken Ulttar Uıymy, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy, IýNESKO sııaqty halyqaralyq deńgeıdegi bedeldi uıymdardyń ókilderi kelip, oılary men utymdy usynystaryn ortaǵa saldy. Sheteldik meımandar Qazaqstannyń dinaralyq yntymaqtastyq pen kelisimniń, beıbit ómir súrýdiń jolyndaǵy álemge kórsetip otyrǵan úlgisin atap ótti.
Bul máselelerde Qazaqstanda sheshilmegen problemalar joq deýden aýlaqpyn. Desek te, álemniń basqa jerlerine qaraǵanda, Qazaqstandaǵy dinı konfessııalar arasyndaǵy túsinistik pen syılastyqty aıryqsha atap kórsetkim keledi. Bir kezdergi janjaldar men qaqtyǵystardyń kózi bolǵan dinder men dinı konfessııalar arasyndaǵy qatynastar Qazaqstanda barynsha ońtaıly sheshilip otyrǵanyn álem jurtshylyǵy kórdi. Eger biz álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezderin ótkizip, óz basymyzǵa qosymsha jumys taýyp otyrmyz desek, munymyz ábestik bolar edi. Biz osy sezder arqyly Qazaqstandaǵy dinı qatynastardy álemge tanytyp, túsinistik pen syılastyq isine óz úlesimizdi qosyp otyrmyz. Qazaqstandy jańasha tanytýdyń bir ádisi osyndaı bolsa kerek.
2009 jyly 2 qyrkúıek kúni Parlament sessııasyn ashqan kezde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Parlament pen Úkimettiń aldynda turǵan mindetterine toqtaldy. Qazaqstan halqy qıyn kezeńdi eńserip qana qoımaı, daǵdarystan keıingi damý kezeńine jan-jaqty daıyndalýǵa tıis ekenin aıtty. Qazirgi kezeń ýaqyt talabyna jaýap bere alatyn zańdardy qabyldaýdy qajet etetinin jetkizdi.
El Prezıdenti Úkimettiń aldyna eki besjyldyq boıynsha bóle otyryp, eldiń 2020 jylǵa deıingi damý baǵdarlamasyn ázirleýdi júktedi. “Bul “Qazaqstan-2030” Strategııasyn oryndaý jónindegi kelesi qadam bolyp tabylady. Sondyqtan bizge jahandyq ózgerister men úrdisterdi eskerý kerek”, – dedi Elbasy.
Osy atalǵan kezeń ishinde, ıaǵnı, 2010-nan 2020 jylǵa deıingi aralyqta memleket pen qoǵamnyń kúsh-jigerin negizgi bes baǵytqa, atap aıtqanda, ekonomıkany daǵdarystan keıingi qalpyna keltirýge, onyń ornyqtylyǵyn qamtamasyz etýge, básekege qabiletti adamı kapıtal jasaýǵa, halyqty áleýmettik jáne turǵyn úı-kommýnaldyq qyzmet kórsetýmen qamtamasyz etýge, ultaralyq kelisimdi, qaýipsizdikti, halyqaralyq qatynastardyń turaqtylyǵyn qoldaýǵa shoǵyrlandyrǵan jón ekendigin jarııa etti.
Mine, 2010 jyl bastaldy. Memleket aldynda jańa belester tur. Bıyl Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýi asa mańyzdy tarıhı oqıǵa bolyp otyr. Elbasy bul qurmetti mıssııa bizge úlken jaýapkershilik júkteıtinin jáne sonymen qatar bizge keń múmkindikterge jol ashatynyn aıtty. Iаǵnı, elimiz álemge jańa qyrynan tanylmaq.
Qazaqstandy álemge tanytýda Parlamenttiń de róli zor. Bul baǵytta depýtattar da halyqaralyq mańyzy zor zań jobalaryn qabyldaýda, kelisimderdi, sharttar men hattamalardy zań túrinde bekitýde belsendilik tanytatyny anyq. Sonymen qatar elimizge kelgen sheteldik áriptestermen, qoǵam qaıratkerlerimen ótken kezdesýlerde Qazaqstannyń ustanǵan saıasaty jóninde jan-jaqty túsinik berý – parlamentshilerdiń mindeti. El Prezıdenti osy sessııany ashý barysynda Parlament barlyq memlekettik organdarmen birge eldiń EQYU tóraǵasy fýnksııalaryn oryndaýyna belsendi qatysýǵa tıis ekenin aıtqan bolatyn.
“Qazaqstannyń osy mindetti oıdaǵydaı atqarýy jáne sol arqyly halyqaralyq saıasattaǵy bedeli men abyroıyn nyǵaıtýy úshin qoldan kelgenniń bárin jasaý – bizdiń ortaq paryzymyz”, – dedi Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev.
Jas ta táýelsiz Qazaqstan memleketin álemdik deńgeıde jańa qyrynan tanyta biletin sát týdy. Osy bir yntymaqpen atqarylýǵa tıisti isimiz nátıjeli bolǵaı.
Irak ELEKEEV, Parlament Májilisiniń depýtaty, Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń múshesi. Astana.
JAŃARǴAN QAZAQSTANDY JAŃAShA TANYTÝ
Táýelsizdiktiń eleń-alańynan bastap Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen Qazaqstandy álemge tanytý máselesi qolǵa alynǵany belgili. Bul istegi jetistikterimiz az emes. Alaıda, Qazaqstannyń óz damý kezeńindegi jańa belesteri, ekonomıkasy men áleýmettik ómirindegi jańa jetistikteri, jahandaný talaptaryna sáıkes álemniń basqa memleketteri tarapynan jasalyp jatqan qadamdar elimizdi álemge tanytýdyń jańa ádister men tásilderin talap etetini túsinikti. Sebebi, ilgeri umtylyp jatqan elder az emes. Al olardyń júrgizip jatqan izdenisteri tańdaı qaqtyrmaı qoımaıdy.
Qazaq — týmysynan baýyrmal, dostyqqa qushaǵyn jaıyp turatyn halyq. Jaqyny men jatqa da, kórshi elderge de “syıǵa – syı, syraǵa – bal” degen kózqaraspen qaraǵan. Ishki jan-dúnıesin tereń bilmeıtin alys sheteldiń adamyna óte jýas, kónbis ult bolyp kórinýi múmkin. Alaıda, keıbireýler basynsa, shekten shyǵar qylyq kórsetse, bir aýyz sózben toqtatatyn sheshendigimen ondaılardy ornyna qoıyp otyrǵan. Sózge toqtamasa, amal joq, atqa qonyp, jaýyn jeńbeı tynbaǵan, kóldeneń kók attyǵa namysyn taptatpaǵan. Buǵan jaýgershilik zamandarda eli men jerin qorǵaǵan babalarymyzdyń erligi men artyna qaldyrǵan ónegesi kýá.
Keńes odaǵy quramynda turǵan kezinde Qazaqstan ındýstrııalyq jaǵynan órkendegenmen, az ulttarǵa qatysty júrgizilgen solaqaı saıasattyń saldarynan úlken qysymǵa ushyrady. Dúrkin-dúrkin ózge ulttar kúshtep, qazaq jerine jer aýdaryldy. Sóıtip, qazaq halqy óz jerinde azshylyqqa ushyraǵany belgili. Soǵan qaramastan, halqymyz Qazaqstanǵa eriksiz qonys aýdarylǵan káris, nemis, cheshen, ıngýsh jáne basqa da ult dıasporalaryn qıyn kezeńde qabyl alyp, úıine kirgizdi, jarty nandy bólip jedi. Tyń ıgerý jyldary kóship kelgen orys, ýkraın, belarýs jáne basqa ult ókilderin de oń qabaqpen qarsy aldy. Búgingi tańda Qazaqstanda sandaǵan ult ókilderi baqytty ómir súrip jatyr jáne de ár salada jemisti eńbek etýde.
1991 jyly Qazaqstan óz táýelsizdigin alǵan tusta keıbir sheteldik arandatýshylar bizdiń el jaıly neshe túrli qısynsyz boljamdar aıtqany esimizde. Olar alýan túrli ulttar turǵan elde saıası tartystar kóp bolady, óz aldyna memleket qurýda qıyndyqtarǵa ushyraıdy degen pikirlerin alǵa tartty. Ondaı sózdi aıtatyndar qazaqtyń keńdigi men dostyq peıilin bilmeı, syrtynan “ton pishkender” bolatyn. Qazaqstan kóp ulttyń ókili ornalasqan el ekendigin utymdy paıdalana bildi. Bizdiń eldegi árbir adam – memleket baılyǵy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev el táýelsizdigin alǵan kúnnen bastap halyq birligi, ulttar dostyǵyna aıryqsha mán berdi. Sonyń arqasynda osy 18 jyldan astam ýaqyttyń ishinde ár túrli ekonomıkalyq qıyndyqtardan da shyǵyp kelemiz. Álemdik qarjy daǵdarysynyń saldarynan da birtutas birligimizdiń arqasynda aman-esen shyǵamyz degen senim mol.
Memlekettiń ustanǵan saıasaty, alǵa qoıǵan maqsaty Konstıtýsııamyzda kórinis tapqan. 1995 jyly búkilhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan Ata Zańymyzdyń kirispesinde biz, ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy ekenimizdi, baıyrǵy qazaq jerinde memleket quryp otyrǵanymyzdy jarııa ettik. Qazaqstandy erkindik, teńdik jáne tatýlyq murattaryna berilgen beıbitshil azamattyq qoǵam dep uǵyna otyryp, dúnıejúzilik qoǵamdastyqta laıyqty oryn alýdy tileıtinimizdi, qazirgi jáne bolashaq urpaqtar aldyndaǵy joǵary jaýapkershiligimizdi sezinetinimizdi atap kórsetken edik. Azamattardyń teń quqyǵy, tiline, ultyna, násiline qaraı bólýge jol berilmeıtini, elimizdi mekendegen ult ókilderiniń salt-dástúri men tilin, óneri men mádenıetin damytýǵa memleket qoldaý jasaıtyny arnaıy baptarda jazylǵanyn, onyń búgingi tańda jan-jaqty júzege asyp otyrǵanyn aıta ketken jón.
1995 jyly 1 naýryzda Elbasynyń bastamasymen Qazaqstan halqy Assambleıasy quryldy. Mundaı qoǵamdyq mańyzdy qurylym eshbir elde joq ekeni anyq. Bir shańyraq astynda barsha ult ókilderi birikti. Bıyl 15 jyldyǵy atalyp ótkeli turǵan Assambleıa osy kezeń ishinde halyq birligin saqtaýda úlken joldan ótip, baıypty tájirıbe jınaqtady. “Ol elimizdegi etnosaralyq qarym-qatynasty damytýdyń irgeli ınstıtýtyna, tatýlyq pen syılastyqtyń berekeli beketine aınaldy. Mártebeli organnyń sessııalarynda qoǵamdyq ómirdiń san salasyn qamtıtyn, onyń kelbetine yqpal jasaıtyn áleýmettik máni zor máseleler de talqylandy. Bizdiń úlgimizdi sheteldik mártebeli meımandar da ónege tutýda. Olar sessııa jumysyna arnaıy qatysyp, Assambleıa qyzmetiniń jańa qyrlaryn úırenýde, baǵyt-baǵdarynan tálim alýda”, – dedi Elbasy Nursultan Nazarbaev ótken jyly Assambleıanyń HV sessııasynda.
Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıymǵa tóraǵalyq ete bastaýy elimizde jınaqtalǵan mol tájirıbeni jan-jaqty nasıhattaı bilýdi talap etetini sózsiz. Eger biz Eýropa tórinde otyryp, Qazaqstannyń ónege-úlgisin kári qurlyqtyń 55 eline tarata bilmesek, tóraǵalyq mıssııamyzdyń bir qyry atqarylmaı qalatyndaı kórinedi. Búgingi zaman talabyna sáıkes el men eldiń kirigýi, kóp máselelerde bastarynyń birigýi bir-biriniń ónegesi, úlgisi arqyly júretini bar. Eger biz osyndaı maqsatty ustanatyn bolsaq, onda jınaqtalǵan tájirıbeni qorytyp, basqa elder men halyqtardyń aldynda túsindire bilýimiz kerek. Al Eýropa elderinen óndiris, mádenıet, oqý-bilim jaǵynan úırenemiz desek, ózimizdiń de jaqsy jaqtarymyzdy ózgelerge úırete bilýimiz kerek. Búgingi zamanda memleketter bir-birin ekonomıkasyna qarap, qarsy alyp jatsa, rýhanı bolmys-bitimine, parasat-paıymyna qaraı qurmetteıtini jasyryn emes.
Memleket basshysy táýelsiz el quryp, álemge dostyq pen yntymaq ornatýdyń, beıbitshilikti qorǵaýdyń úlgisin kórsete bilgen halqymyz jaıly júrekjardy sózin aıtqany bárimizdiń esimizde. “Dáýir almasyp, zaman ózgerdi. Qazir baıyrǵy qazaq jerinde jańa azamattyq qoǵam qalyptasýda. HHI ǵasyrda qazaqtar memleket quraýshy ult retinde jańa beleske kóterilip, Qazaqstan halqynyń berik ózegine, senimdi dińgegine aınalýda. Qazaq halqy ózine júktelgen asa mańyzdy jaýapkershilikti sezine otyryp, bul tarıhı mıssııany abyroımen atqaryp shyǵady dep senemin”, – dedi Nursultan Ábishuly Nazarbaev.
Elbasy óz sózinde únemi halqymyzdyń tatýlyǵy men birligi – elimizdiń órkendep, alǵa basýynyń basty sharty ekenin aıtyp keledi. Osy baılyǵymyzdy qadirleı bilý, ony jas urpaqtyń júregine uıalatý – Otanymyzdyń jarqyn bolashaǵynyń kepili ekenin de eske saldy. Eger biz jıyrma jylǵa jetpeıtin az ýaqyttyń ishinde, qanshama qıyndyqtarǵa, jan-jaqtan antalaı kelip urynǵan daǵdarystarǵa qaramastan, áleýmettik-ekonomıkalyq damý baspaldaqtarymen bıiktep bara jatsaq, bir kezderi barlyq ekonomıkalyq baılanystary úzilip, dúken sóreleri qańyrap bos turǵan kúıinde berekeli de órkendi memleketke aınaldyrý Qazaqstandy mekendegen barlyq etnostardyń ózara túsinistigi men syılastyǵyn, birliginiń arqasynda bolǵanyn ózimiz ǵana bilip qoımaı, ózgelerge de bildire alsaq – bul jer betindegi tynyshtyq pen beıbitshilik isine qosqan eleýli úlesimiz bolar edi.
Kelesi bir toqtalǵym kelip turǵany – dinı másele. Ár adam tili men salt-dástúrin qalaı qurmettese, óz dinin de erekshe qasterleıtini anyq. Álem tarıhyna nazar aýdarsaq, myńdaǵan soǵystar osy dinı kózqarastary qaıshy kelgen ulttardyń, nemese belgili bir dinı toptardyń arasynda oryn alǵan. Bilikti zań men tártipke baǵynǵan elde dinı kózqarasqa shekteý qoıylmasy anyq. Qazaq jerinde ıslam dini órken jaıdy. Keıin hrıstıan dinin ustanýshylar kóship keldi. Elimizde negizinen osy eki dindi ustanýshylar sany basym. Búginde Qazaqstanda 40-tan astam dinı konfessııanyń bar ekeni belgili. Sondyqtan ultaralyq, konfessııaaralyq tózimdilikti nyǵaıtý eldegi negizgi saıasattyń birine aınaldy.
Álemdik qarjy daǵdarysynyń yqpaly tek qana ekonomıkalyq jaǵynan áser etip otyrǵan joq. Keıbir elderde qarjy qıyndyǵynan kelip týyndap jatqan problemalardy da baıqap otyrmyz. Demokratııalyq damý jolyna túsken, salt-dástúri qalyptasqan birqatar memleketterde ekonomıkalyq qıyndyqtar ıdeologııalyq daǵdarysqa, adamdardyń sanasyndaǵy qaıshy pikirlerdiń týyndaýyna alyp kelýde. Aıtalyq, parlamenttik qurylymnyń dúnıege kelgen otany, órkenıet jolynda jan-jaqty damyǵan Anglııada ótken jyly narazy bolǵan turǵyndar birneshe dúrkin jalpy sherýlerge shyqty. Sondaı bir oqıǵa 2009 jyly 5 jeltoqsanda Nottıngem qalasynda oryn alǵany belgili. Sherýge shyqqandar Ulybrıtanııada turyp jatqan jáne jumys jasap júrgen sheteldik azamattardyń óz elderinen ketýin talap etti. Jergilikti bılik organdary qoǵamdyq tártipti saqtaý maqsatynda turǵyndardyń óz úılerinde otyrýy qajettigin aıtyp, saqtyqqa shaqyrdy. Al jýyrda, meniń bilýimshe, Shveısarııada munarasy bar meshit salýǵa zań jolymen tyıym saldy. Mundaı mysaldar álemniń kóptegen elderinde bar ekeni anyq. Sondaı túsinistik bolmaǵan óńirlerde qantógiske alyp kelip otyrǵany da jasyryn emes.
Qazaqstan — ózinde ǵana turaqtylyqty qamtamasyz etip qoımaı, álemniń barlyq elderiniń din ókilderiniń basyn qosyp otyrǵan birden-bir memleket. 2003 jyly Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń alǵashqy sezi ótti. Prezıdenttiń bastama kóterýimen júzege asqan Qazaq eliniń bul jańa jobasy álem jurtshylyǵynyń nazaryn ózine aýdardy. Jer sharyndaǵy dinı uıymdardyń jetekshileri elordamyzda bas qosyp, beıbitshilikti qorǵaý, dinaralyq qaıshylyqtarǵa jol bermeýge bar kúsh-jigerlerin salýǵa ýaǵdalasty. 2003 jylǵy sezge túrli dinı konfessııalardan 17 delegasııa qatyssa, 2006 jyly olardyń sany 29-ǵa jetti. Al ótken jyly III sezge álemniń 35 elinen 77 delegasııa qatysty. Tek dinı uıym basshylary ǵana emes, Eýropa men Azııanyń saıası qaıratkerleri men ǵalymdar jáne Birikken Ulttar Uıymy, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy, IýNESKO sııaqty halyqaralyq deńgeıdegi bedeldi uıymdardyń ókilderi kelip, oılary men utymdy usynystaryn ortaǵa saldy. Sheteldik meımandar Qazaqstannyń dinaralyq yntymaqtastyq pen kelisimniń, beıbit ómir súrýdiń jolyndaǵy álemge kórsetip otyrǵan úlgisin atap ótti.
Bul máselelerde Qazaqstanda sheshilmegen problemalar joq deýden aýlaqpyn. Desek te, álemniń basqa jerlerine qaraǵanda, Qazaqstandaǵy dinı konfessııalar arasyndaǵy túsinistik pen syılastyqty aıryqsha atap kórsetkim keledi. Bir kezdergi janjaldar men qaqtyǵystardyń kózi bolǵan dinder men dinı konfessııalar arasyndaǵy qatynastar Qazaqstanda barynsha ońtaıly sheshilip otyrǵanyn álem jurtshylyǵy kórdi. Eger biz álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezderin ótkizip, óz basymyzǵa qosymsha jumys taýyp otyrmyz desek, munymyz ábestik bolar edi. Biz osy sezder arqyly Qazaqstandaǵy dinı qatynastardy álemge tanytyp, túsinistik pen syılastyq isine óz úlesimizdi qosyp otyrmyz. Qazaqstandy jańasha tanytýdyń bir ádisi osyndaı bolsa kerek.
2009 jyly 2 qyrkúıek kúni Parlament sessııasyn ashqan kezde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Parlament pen Úkimettiń aldynda turǵan mindetterine toqtaldy. Qazaqstan halqy qıyn kezeńdi eńserip qana qoımaı, daǵdarystan keıingi damý kezeńine jan-jaqty daıyndalýǵa tıis ekenin aıtty. Qazirgi kezeń ýaqyt talabyna jaýap bere alatyn zańdardy qabyldaýdy qajet etetinin jetkizdi.
El Prezıdenti Úkimettiń aldyna eki besjyldyq boıynsha bóle otyryp, eldiń 2020 jylǵa deıingi damý baǵdarlamasyn ázirleýdi júktedi. “Bul “Qazaqstan-2030” Strategııasyn oryndaý jónindegi kelesi qadam bolyp tabylady. Sondyqtan bizge jahandyq ózgerister men úrdisterdi eskerý kerek”, – dedi Elbasy.
Osy atalǵan kezeń ishinde, ıaǵnı, 2010-nan 2020 jylǵa deıingi aralyqta memleket pen qoǵamnyń kúsh-jigerin negizgi bes baǵytqa, atap aıtqanda, ekonomıkany daǵdarystan keıingi qalpyna keltirýge, onyń ornyqtylyǵyn qamtamasyz etýge, básekege qabiletti adamı kapıtal jasaýǵa, halyqty áleýmettik jáne turǵyn úı-kommýnaldyq qyzmet kórsetýmen qamtamasyz etýge, ultaralyq kelisimdi, qaýipsizdikti, halyqaralyq qatynastardyń turaqtylyǵyn qoldaýǵa shoǵyrlandyrǵan jón ekendigin jarııa etti.
Mine, 2010 jyl bastaldy. Memleket aldynda jańa belester tur. Bıyl Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýi asa mańyzdy tarıhı oqıǵa bolyp otyr. Elbasy bul qurmetti mıssııa bizge úlken jaýapkershilik júkteıtinin jáne sonymen qatar bizge keń múmkindikterge jol ashatynyn aıtty. Iаǵnı, elimiz álemge jańa qyrynan tanylmaq.
Qazaqstandy álemge tanytýda Parlamenttiń de róli zor. Bul baǵytta depýtattar da halyqaralyq mańyzy zor zań jobalaryn qabyldaýda, kelisimderdi, sharttar men hattamalardy zań túrinde bekitýde belsendilik tanytatyny anyq. Sonymen qatar elimizge kelgen sheteldik áriptestermen, qoǵam qaıratkerlerimen ótken kezdesýlerde Qazaqstannyń ustanǵan saıasaty jóninde jan-jaqty túsinik berý – parlamentshilerdiń mindeti. El Prezıdenti osy sessııany ashý barysynda Parlament barlyq memlekettik organdarmen birge eldiń EQYU tóraǵasy fýnksııalaryn oryndaýyna belsendi qatysýǵa tıis ekenin aıtqan bolatyn.
“Qazaqstannyń osy mindetti oıdaǵydaı atqarýy jáne sol arqyly halyqaralyq saıasattaǵy bedeli men abyroıyn nyǵaıtýy úshin qoldan kelgenniń bárin jasaý – bizdiń ortaq paryzymyz”, – dedi Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev.
Jas ta táýelsiz Qazaqstan memleketin álemdik deńgeıde jańa qyrynan tanyta biletin sát týdy. Osy bir yntymaqpen atqarylýǵa tıisti isimiz nátıjeli bolǵaı.
Avtory: Irak ELEKEEV, Parlament Májilisiniń depýtaty, Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń múshesi. Astana.
