TABYSTYŃ KО́ZI

Qazaqstanda teńdessiz jobalardyń biri – mal sharýashylyǵyndaǵy iri kólemdi seleksııany iske asyrý bastaldy Aqylbek KÚRIShBAEV, Aýyl sharýashylyǵy mınıstri. Sońǵy jyldary birqatar kórse­t­kishter boıynsha elimizdiń aýyl sha­rýashylyǵy senimdi ekonomıka­lyq ósimge qol jetkizdi, oǵan álemdi shar­pyǵan ekonomı­kalyq daǵdarys­tyń ózi kedergi bola alǵan joq. Bul memle­ket tarapynan jasaǵan erekshe qamqorlyqtyń arqasynda múmkin boldy. Alaıda, agroónerká­siptik keshenniń áli de bolsa áleýeti jeter­lik, ony halyq ıgiligine jara­týǵa Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev baǵyt kórsetip berdi. Prezıdent bıylǵy Joldaýynda salaǵa birqatar naqty tapsyrmalar berdi. Prezı­denttiń tapsyrmasyna sáıkes 2014 jylǵa qaraı azyq-túlik taýarlary boıynsha ishki rynoktyń 80%-dan astamyn otandyq tamaq ónimderi quraýy tıis. Osyǵan baılanysty aýyl sharýa­shy­lyǵynyń sheshýshi salalarynyń biri – mal sharýashylyǵyna basa nazar aýdarylýda. Naq osy salada ja­qyn jyldary serpilis jasaý qa­jet, bul aldymyzǵa Memleket bas­shysy qoıǵan mindetterdi barynsha tolyqtaı sheshýge múmkindik beredi. Qazaqstan úshin mal sharýashy­ly­ǵy dástúrli sala jáne tarıhı tamyry tereńde jatyr. Barlyǵy­myzdyń esimizde, Qazaqstanda mıl­lıondaǵan bas mal bolǵan jáne mal sharýashy­lyǵy ónimderin, ásire­se, et óndirý boıynsha elimiz Eýrazııa kontınen­tinde kóshbasshy dáre­je­sine jetken. Jaıylymdar­dyń keń­digi men tabıǵı jaǵynan ára­lýan­dyǵy maldyń ár túrlerin ósirý úshin árqashan úlken múmkindik berdi. Mal sharýashylyǵy salasy sońǵy jetpis jylda mal basynyń aýyt­qýymen sıpattaldy, 1941-91 jyldar kezeńinde mal basy jedel ósti, al 1991-1997 jyldar araly­ǵynda birden azaıyp ketti. Sonymen qatar, agroónerkásiptik keshendi memle­kettik jáne ınstıtýttyq qoldaýdyń arqa­synda 2002 jyly mal sharýa-shylyǵy óz múmkindigin qalpyna keltire bastady jáne qazir jyl saıynǵy mal basy­nyń ósý qarqyny 4-5 %-dy quraıdy. Degenmen, sońǵy jyl­­­dary sharýashylyq júrgizýdiń biryńǵaı ádis­­teri ózin-ózi aqta­maǵa­ny­na kózimiz jetip keledi. Sondyqtan sala men mal basyn qarjy­landy­rýdy birneshe ret arttyrǵany­men, mal sharýashyly­ǵynda túbirli ózgeris baıqalmady. Mal sharýashy­lyǵy ónimderi óndiri­siniń jalpy ósimi ádettegideı mal basynyń kóbeıýi arqasynda júredi. Ekstensıvti tabıǵı damý joly damyp kele jatqan ekonomıka úshin ábden qonymdy ekeni sózsiz. Son­daı-aq, mal basyn kóbeıtý memleket pen bıznesten qarajatty kóptep tartyp maldy kútý men onyń ınfra­qury­ly­myn qoldaýdy qajet etetindigin umyt­paýymyz ke­rek. Búgingi mal sharýa­shy­lyǵynyń tómengi ónimdiligin mynadaı mysal­dan kórýge bolady. Asyl tuqym­dy mal sharýashylyǵyn qarjylan­dyrý kólemi 2002 jylmen salystyr­ǵanda, 2009 jyly 3 esege artyp, osy kezeń aralyǵynda maldyń ónimdilik kór­set­kishteriniń ósý qarqyny burynǵydaı tómen deńgeıde qaldy. Mal sharýashylyǵy jaǵdaıyn taldaı otyryp, tabynnyń tómen ónim­diliginiń úsh negizgi sebebin anyq­tadyq. Birinshiden, belgili bir nátıjege jetý úshin maqsatty seleksııalyq jumystyń joqtyǵy. Ekinshiden, maldy qaıta túletýdiń júıesizdigi. Úshinshiden, tıisti jem-shóp qorynyń bolmaýy. Bul mal sharýashylyǵy ónimin edáýir az alýǵa ákep soǵady. Atalǵan máselelerdi keshendi túrde sheshý úshin ekonomıkalyq yqpaldy jáne maldyń ónimdiligin arttyrý baǵdarymen mal sharýashy­ly­ǵy­nyń barlyq damý baǵytyn durys arnaǵa salyp, ony damyta alatyn mamandar tobyn tańdaý qajet. Osylaısha, biz iri kólemdi seleksııaǵa keldik. “Iri kólemdi seleksııa” termıni biz úshin tańsyq emes. 1980-90 jyldary keńestik seleksıonerler Qazaq KSR-inde maldyń sapasyn jetildirý maqsa­tynda keshendi jáne qarqyndy ju­mys bastaǵan edi, alaıda, ókinishke oraı, bul jumys sońyna deıin jetken joq. Degenmen, iri kólemdi seleksııa júrgizý qajet, óıtkeni barlyq elder óziniń tabyn ónimdiliginiń joǵary nátıjesine mal sharýashylyǵyn damytý arqyly qol jetkizip otyr, ol úshin kóshbasshy elderdiń úzdik ınnovasııalyq jetistikterin alyp, olardyń tájirıbelerin ózimizdiń jaǵdaıymyzǵa sáıkestendirip beıim­deýi­miz tıis. Birinshiden, bizge árbir maldy erekshe baqylaýda ustaýǵa jáne onyń jaǵdaıynyń damýyn qadaǵa­laý­ǵa múm­kindik beretindeı esepti retke keltirý jáne aqparattyq-sa­raptama­lyq júıe qurý qajet. Aǵym­daǵy jyly engizi-letin aqparattyq-saraptamalyq júıe bir jaǵynan respýblıka kóleminde asyl tuqymdy maldyń derekter bankin qurýdy, al ekinshi jaǵynan sharýashy­lyq sýbek­tisi deńgeıinde seleksııalyq úderis­terdi basqarýda sózsiz qolaı­lylyqty qamtamasyz etedi. Seleksııalyq jumysty birden túbirimen ózgertip jiberýge bolmaıdy. Ony kezeń-kezeńmen josparly túrde júrgizý qajet. Osyǵan oraı Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi “Qaz­AgroInnovasııa” aksıonerlik qoǵamy janynan jaqynda qurylǵan Mal sharýashylyǵy jáne veterınarııa ǵylymı-zertteý ortalyǵyna iri kó­lem­di seleksııa aıasynda seleksııa­lyq úderisti úılestirý qyzmetin júktedi. Ortalyq jetekshi ǵalymdar – seleksıonerlermen birge, respýb­lıka­nyń sharýashylyq sýbekti­leriniń óndiristik qyzmeti men asyl tuqymdy jumystaryna keshendi taldaý jasady, onyń nátıjesinde iri aýqymdy selek­sııanyń prınsıp­teriniń ózektiligine jáne qajettiligine kóz jetkizdik. Bizdiń sheshimimizdi sharýashylyq sýbektileriniń barlyq basshylary qoldady. Qazirgi ýaqytta shamamen 500 sharýalar IKS-tiń qamqorlyǵymen jumys jasaýǵa tilek bildirdi jáne ortalyqpen seleksııa­lyq úderisti ǵylymı qoldaý týraly shart jasasty. Iri kólemdi seleksııa jaqyn jyldarda asyl tuqymdy qyzmette qazirgi bar kózqarastardy jáne tabyndy óz tólinen ósirý ıdeolo­gııasyn ózgertedi. Onyń basty mindeti halyqaralyq standarttarǵa kóshý bolyp tabylady, bul biz biletin klassıkalyq zootehnıkalyq ǵylym­nan eleýli túrde erekshelenedi. Mysaly, búgin biz “asyl tu­qym­dy” mártebesin belgili bir sha­rýaǵa be­remiz jáne bul onyń ishindegi barlyq janýarlar asyl tuqymdy ekendigin bildiredi. Barshamyzǵa túsinikti bolý úshin aldymen bizge damyǵan mal sharýashylyǵy bar elderdegi sııaqty “asyl tuqymdy mal” maǵynasyn en­gizý qajet. Eger mal ónimdilik deńgeıi boıynsha talap­tarǵa, jelilik para­metr­lerge saı kelse, sonda ǵana bul mal qaı jerde bolǵanyna qaramastan, asyl tuqymdy dep sanalady jáne tabyndy óz tólinen ósirý jobasynda qoldany­lady. Mal árdaıym kapıtal salasyn­da ózgeshe qun retinde qarasty­rylatyn bolsa, onda olardy ustaý jáne kóbeıtý tıisti deńgeıde sýbsı­dııalanady. Sonda sharýalar ózderinde asyl tuqymdy mártebesi bar maldar kóp bolýyna yntalanady. Munan basqa, asyl tuqymdy maldarda olardy rynokta satý kezinde erekshe qundylyq bolady. Asyl tuqymdy maldyń sapasyn obektıvti baǵalaý úshin bizge, sondaı-aq, tuqym sapasyna táýelsiz sarap­tamalyq baǵalaý prınsıpterin engizý qajet. Bizdiń 4 mamanymyz Ger­manııada tereńdetilgen daıyndyqta ótti, oǵan shart jasaldy, olar qaıtyp kelgen soń IKS múshelerine bilim berý bazasynda jumys isteıdi. Bul jumys sheteldik ǵylymı orta­lyqtardyń ádistemelik baqy­laýymen júzege asyry­lady. Janýar­­lardy tuqymdyq baǵalaý­dyń táýelsiz ınstı­týtyn qurý óz kezeginde asyl tuqymdy maldy ótkizý kezinde sharýashy­lyq­tardy sýbsıdııalaý týraly qabyl­dan­ǵan sheshimderdiń joǵary dárejedegi obektıvtiligin qamtamasyz etedi. Klassıkalyq keńes júıesinde maldyń sapasyn dástúrli baǵalaý júıesi áldeqashan eskirgen. Mal sharýashylyǵy damyǵan elderde maldyń sanyn art­tyrýda mańyzdy rólge ıe barlyq para­metrlerdi es­kerýge múmkindik beretin maldy ke­shen­di ındekstik baǵalaý qoldany­lady. Mysaly, tuıaqtary men aıaqta­rynyń myqtylyǵy, jelinderiniń úlkendigi jáne t.b. Bizde maldyń sapa­syn baǵalaýdyń mundaı túri joq, sondyqtan da tuqymynyń sapasy tekserilgen asyl tuqymdy buqalardy ákelýge májbúrmiz. Aldaǵy jyldarda iri kólemdi seleksııa birneshe baǵyttar boıynsha bir ýaqytta júretin bolady. Birin­shiden, bıyl biz tóliniń sapasy boıynsha baǵalanǵan 7 asyl tuqymdy buqa satyp alatyn bolamyz. Odan daıyndalǵan uryq ónimderi sharýashy­lyqtardyń qajettiligin qamtamasyz etedi. Aıta keterligi, búgingi tańda Qazaqstan burynǵy Keńes respýblı­kalarynyń ishinde qazirgi zamanǵy krıokonservasııa tehnologııasyn paıdalanýshy jalǵyz el. Krıo­konser­vasııa kezinde tuqymdyq mate­rıaldy saqtaý merzimi shektelmegen. Ekinshiden, osy buqalardan tu­qym­­dyq materıaldy alý atalyq buqa­lardyń fızıkalyq múmkindigine baı­lanysty báribir shekteýli, sondyqtan, “Mal sharýashy­lyǵyn­daǵy iri kólemdi seleksııa” baǵdar­lamasyna qatysýshy sharýashylyq júrgizýshi sýbekti­lerdiń qajettiligin qanaǵat­tan­dyrý úshin biz bir ýaqytta tuqym satyp alýdy da júzege asyratyn bolamyz. Úshinshiden, embrıondardy telý tehnologııasy negizinde asyl tuqym­dy mal basyn jedeldetip kóbeıtý boıyn­sha jumystar jalǵasatyn bolady. Qazirgi ýaqytta, “Zınchenko” jáne “Rodına” jetekshi asyl tuqym­dy sharýashylyqtarynda Qazaq­stan tabıǵatyna beıimdelgen Kanadadan ákelingen sıyr-donorlarmen ju­mystar júrgizilýde. Endi biz, telý (transplantasııa) tehnologııasyn jetildirý boıynsha jumystar jasaı­myz, nátıjesinde múddeli sharýashy­lyqtar úshin embrıondardyń quny arzan, tehnologııa qoljetimdi bolady. Máselen, byltyr 8 sharýashylyq­tyń kúshimen ǵylymı uıymdar bar­lyǵy 660 embrıondy uryqtandyrdy. Esepteýler osylaısha alynǵan bu­zaýlardyń ımporttalǵan buzaýlardan birshama arzan ekenin kórsetti. Sony­men birge, olar syrttan ákelingen buzaýlarǵa qaraǵanda, bizdiń tabıǵı-klımattyq jaǵdaıymyzǵa beıimdi keledi, genetıkalyq áleýeti boıynsha olardan kem túspeıdi. О́zimizdiń ónim­diligi joǵary malymyz kóbeıip, qol­jetimdi bolǵanda, biz shetelden baǵasy qymbat tuqymdyq materıaldy satyp alýdan bas tartamyz. Alaıda, biz budan tolyqtaı bas tarta almaı­myz, óıtkeni seleksııa árdaıym asyl tuqymdy malmen jáne genetıkalyq materıal­darmen almasyp otyrýdy qajet etedi. Iri kólemdi seleksııa sheńberinde seleksııalyq qyzmetti josparlaý ádisterin jetildirý de kózdelip otyr. Barsha­myzǵa belgili, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy týraly zańǵa sáı­kes sharýashylyq júrgizýshi sýbek­tiler asyl tuqymdy sharýashylyq már­tebesin alý úshin ǵalymdarmen birge ázirlengen bes jyl merzimge ar­nalǵan asyl tuqymdyq jumys jos­paryn usyný tıis. Basqasha aıtqanda, sharýa­shylyq júrgizýshi sýbekt zańnamaǵa sáıkes jospar negizinde jalpyǵa birdeı qabyldanǵan normalarǵa jáne ǵylymı negizdelgen kózqarastarǵa sáıkes asyl tuqymdyq jumystardy júrgizýge tıis. Sonymen birge, aǵymdaǵy jaǵdaı­dy taldaý kórsetkendeı, kóptegen basshylar mundaı josparlarǵa sal­ǵyrt qaraıdy. Osyǵan baılanysty iri kólemdi seleksııa sheńberinde se­leksııalyq, asyl tuqymdyq jumys­tar­dyń josparyn ázirleýge, sondaı-aq saraptaýǵa qoıylatyn biryńǵaı talaptar ázirlenedi. Osylaısha, olar­dy iske asyrýdy baqylaý meha­nızmi kúsheıtiletin bolady. Mal sharýashylyǵyn damytýda jem-shóp bazasyn kúsheıtý erekshe mańyzǵa ıe. Bizdiń ǵalymdar jem-shóp óndirisin damytý baǵdarla­masynyń jobasyn ázirledi, munda óńirlerdiń ereksheligi eskerildi jáne azyq daqy­lynyń óndirilgen jerine baılanysty jem-shóp birlikterin ustaýdyń esep­teri shyǵaryldy, óńir­lerdiń tabıǵı klımattyq erekshe­likterin eskere otyryp, jaıylym alańdarynyń qu­ry­lymy boıynsha usynymdar daıyn­daldy. Sonymen qatar, jem-shóp da­qyldaryn ósirýdi sýbsıdııa­laý saıasa­ty aıqyndaldy, bul barlyq sharýa­shylyqtar úshin jem-shóp óndirisin tıimdi jáne qarqyndy etýge múmkin­dik beredi. Budan ári bizdiń ǵalymdar­myz iri kólemdi seleksııany iske asy­rý sheńberinde seleksııalyq úderis­terdi qamtamasyz etýmen qosa, janýar­­lardy azyqtan­dyrý boıynsha prak­tı­­kalyq qyzmet kórsetetin bolady. Aıta keterligi, keńestik kezeńnen keıingi elder ishinde Reseıde, Bela­rýssııada jáne Ýkraınada asyldan­dyrý isi qarqyndy damýda. Bizben kórshi elder О́zbekstanda, Qyrǵyz­standa, Tájikstanda jáne Túr­kimenstan­da seleksııalaý jumysy jańasha qarqyn alǵan joq. Biraq olar osyndaı jumystardy júrgizý­diń mańyzdylyǵyn sezine bastady. Biz erte bastadyq jáne Qazaqstan asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy ryno­gynda osy elderden ilgeri turýǵa qabiletti. Iri kólemdi selek­sııa­ny iske asyrý janýarlardy biregeılendirý jáne soıý pýnktterin salýmen qatar júredi, óıtkeni bul komponentter bir-birimen tyǵyz baılanysty jáne bir nátıjege baǵyttalǵan. Ol nátıje – mal sharýashylyǵyn júrgizýdiń aldyńǵy qatarly ádisterin engizý. El Prezıdenti aıtqandaı, Qazaq­standa eń tómen eńbek ónimdiligi aýyl sharýashy­ly­ǵynda jáne ol 3 myń dollar­dy quraıdy, al damyǵan elderde bul kórsetkish 50-70 myń dollardy quraı­dy. Aldaǵy perspek­tı­vada atalǵan kórset­kish AО́K-tiń jáne onyń ishinde mal sharýashylyǵy salasynyń damý jaǵ­daıyn baǵalaý úshin basty ólshem bolady. Elbasy Joldaýynda Nerýdiń “Tabys kim batyl qımyldasa, sonyń úlesine jıi túsedi” degen sózin kel­tirdi. Biz aýyr da kúrdeli jumys bas­tap otyr­myz. Ol elimizdiń mal sharýa­shylyǵy sala­syndaǵy jaǵdaıdy qys­qa merzimde túbi­rimen ózgertýi tıis. Budan basqa jol joq, sondyqtan biz bul jolda je­tis­tikke jete­tinimizge senim­dimiz. ALMATYLYQ ÚLESKERLERDIŃ ÚMITTERI ÚLKEN Daǵdarys salqynyna urynǵandar birinshi kezekte qurylys kompanııalary ekendigi búginde ekiniń birine aıan. Osyǵan qaramastan, úleskerlerdi baspanaly etýdiń túrli joldary qarastyrylyp, memleket bul máseleni sheshý úshin az qarajat bólip jatqan joq. Degenmen, nátıjesi qalaı? Osy jáıtke oraı, sársenbi kúni Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary О́mirzaq Shókeev Almatyda keńes ótkizdi. Aınash ESALI. Basqosýǵa Almaty qalasynyń ákimi Ahmet­jan Esimov, Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri agent­tiginiń tóraǵasy Serik Nokın, “Turǵyn úı qurylys jınaq banki” AQ tóraıymy Nur­bıbi Naýryzbaeva jáne “Samuryq-Qazyna” jyljymaıtyn múlik qory” AQ jáne úles­ker­lerden úles alǵan qurylys kom­panııa­lary­nyń jetekshileri qatysyp, oń ahýaldar jóninde aqparlar berdi. Eń bastysy, Vıse-premer ústimizdegi jyly Almatyda 16 turǵyn úıdiń qurylysy aıaqtalyp, 4625 úlesker baspanaly bolatyn­dyǵyn málimdedi. Úkimet basshysynyń oryn­basary ótken jyly Almatyda 25 turǵyn úıdiń qurylysy aıaqtalyp, 4306 úleskerdiń máselesi sheshilgenin eske saldy. Jalpy, búginde Almaty­da úıli bolýdan úmitti 8189 úlesker bar. О́tken jyly olardyń qatary 12 441 bolatyn jáne osynshama adamnyń qarajaty quıylǵan 64 qurylys nysany bar edi. Eger eki jyl buryn qalada 16 138 úleskerdiń qarjysyna salynýǵa tıisti 132 nysan bolsa, qazir olardyń 33 nysany ǵana qalǵan. Joǵaryda atap ótken­deı, ústimizdegi jyly 16 turǵyn úı paıdalaýǵa beriletin bolsa, keler jyly 17 nysannyń qurylysy aıaqtalyp, úleskerler týraly “jyr” da támám bolýy kerek. Qalaı desek te, qurylys salasyndaǵy ahýal túzele bastady. Máselen, Almaty qala­sy ekonomıka jáne bıýdjetti josparlaý bas­qarmasynyń málimeti boıynsha, bıyl qala­daǵy qurylys qarqyny ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda 45,7 paıyzǵa ósken. Qala ákimi Ahmetjan Esimov memlekettiń tikeleı qoldaýymen qurylys salasynda, onyń ishinde úleskerlerge qatysty jaǵdaı turaq­talyp, árbir qurylys nysanymen belsendi jumys júrgizilip jatqandyǵyn alǵa tartty. Qazir Almatyda úleskerlerge qatysty ahýal tómendegideı. 2 623 úleskerdiń qara­jaty salynǵan “Ahsel kent” jáne “Aıner sıtı” turǵyn úı keshenderiniń qurylysy “Samuryq-Qazyna” AQ arqyly aıaqtalmaq. 178 úlesker kózin tigip otyrǵan “Jaıly-3” jáne “Bes tulǵa” turǵyn úı keshenderin aıaq­taýǵa “Sa­muryq-Qazyna” jyljymaıtyn múlik qory” AQ aralasqaly otyr. 2 291 úles­ker qarap otyrǵan 7 turǵyn úı kesheni Stressti aktıvter qory arqyly qarjy­lan­dyrylmaq. Sol sııaqty bıyl “Global bıl­dıng kontrakt” JShS júrgizip jatqan “Úsh tóbe” kesheniniń qury­lysyna 20 mıllıard teńge kóleminde alǵashqy transh bólingen. Oǵan qosa “Taý samaly” turǵyn úı kesheni Stressti aktıvter qory arqyly 10 mıl­lıard teńgege tikeleı qarjy­lan­dyrylýda. Atalmysh keshenniń qujattary “BTA” AQ-tan Stressti aktıvter qoryna qaraı kóship jatqany málim boldy. Joǵarydaǵy nysandardan bólek, qury­lysshylardyń óz kúshimen 15 turǵyn úı keshe­ni salynyp jatyr. Bul nysan­dardaǵy úleskerler 1928 adamdy quraıdy. Onyń bıyl 12-si bitip, 1691 adam qonys toıyn toılaýy tıis. Degenmen, qalada qurylysy qańtary­lyp turǵan úleskerlik nysandar da bar. Qazir “Trıstar” (“Qaztranskomservıs” JShS) men “Jaıly-2” (“Sert” AQ) turǵyn úı keshenderiniń jumysy toqtap tur. “Sert” AQ úleskerlerdiń salǵan qarajatyn keri qaıtaryp berýge sheshim qabyldasa, aldaǵy ýaqytta másele týdyryp turǵan eki nysan­nyń da janashyrlary tabylmaq. Jıynda talqylanǵan taǵy bir mańyzdy másele – keıbir turǵyn úı keshenderiniń qury­lysyn Turǵyn úı qurylys jınaq banki arqyly qarjylandyrý júıesi boldy. Qala ákimdigi bul júıe arqyly “Áıgerim”, “Jetisý-3”, “Merkýrgrad-2” turǵyn úıleri­niń qurylysyn márege jetkizýdi kózdep otyr. Barlyq taraptar toǵysqan basqosýda Turǵyn úı qurylys jınaq banki usynyp otyrǵan júıeniń jaı-japsary jan-jaqty aıtyldy. – Jańa júıeniń artyqshylyǵy – atal­mysh júıe baspana alýdyń tıimdiligi men qurylys úderisiniń sapasyn arttyrýdy kóz­deıdi. Baǵdarlamaǵa sáıkes, turǵyn úılerdiń tapsyrys berýshileri retinde – Astana, Al­maty qalalary men oblys ákim­dikteri belgi­len­­di. Bul júıe bankti respýb­lıkalyq bıýdjet­pen nesıelendirýdi kózde­meıdi. Qarjy kózderi respýblıkalyq bıýdjet­ten jergilikti atqarýshy organdarǵa beriledi, – dep túsindirdi atalmysh bank tóraıymy. Búgingi tańda atalmysh júıege qatysýǵa áleýeti bar 17 100 adam bar bolsa onyń 3 myńnan astamy almatylyqtar, ıaǵnı olar Turǵyn úı qurylys jınaq banki AQ-pen kelisim-shartqa otyryp úlgergen. Sondaı-aq, jıyn barysynda Almaty qala­synyń ákimi Ahmetjan Esimov “Saı­ran”, “Úsh tóbe”, “Taý samaly”, “Ahsel kent” shaǵyn aýdandaryndaǵy nysandardyń qury­lysy Batys jylý taratý keshenin qaıta jaraq­taýmen, sýmen qamtamasyz etý, káriz júıesiniń magıstraldy-ınjenerlik jelileri­niń qurylysymen tyǵyz baıla­nysta ekendigi­ne nazar aýdardy. Osyǵan baılanysty qala basshylyǵy bir-birine tyǵyz baılanysty máseleni sheshý úshin joǵary jaqtan magıstral­dy-ınjenerlik júıelerdi damytýdy qarjylandyrýdy jyldamdatýdy surap otyr. Almaty. QAZAQSTAN-О́ZBEKSTAN: YNTYMAQTASTYQ JOLYMEN Baqyt BALǴARINA. Almatyda eki jaqty ynty­maq­tastyq jónindegi Qazaqstan-О́zbekstan úkimetaralyq komıs­sııanyń kezekti 11-shi májilisi bolyp ótti. Memleket basshysy Nursultan Nazar­baev­tyń О́zbek­stanǵa resmı sapary aldynda uıymdas­tyryl­ǵan má­jiliste ne­gizinen ózara saýda-sattyqty keńeıte oty­ryp, aýyl já­ne sý­ sha­rýa­shy­ly­ǵyn­daǵy jáne kólik pen gýmanı­tarlyq salalardaǵy baılanys­tar­dy odan ári nyǵaıtý máseleleri keńinen sóz boldy. Yntymaq­tastyq jónindegi qazaq­standyq-ózbekstandyq komıssııaǵa Pre­mer-Mınıstr­diń birinshi oryn­basary О́mirzaq Shókeev jáne О́zbekstan Respýb­lıkasy Pre­mer-mınıstriniń orynbasary Rýstam Azımov basshylyq jasady. Úkimetaralyq komıssııanyń kezekti májilisine qatysýshylar Qazaqstan men О́zbekstan mem­le­ketteri arasyndaǵy 2007-2016 jyldardaǵy ekonomıkalyq ynty­maqtastyqtyń oryndalý barysy jáne ózara yntymaq­tastyq nátı­jelerin keńinen talqy­lap, ózara oı bólisti. Sony­men qatar, kórshi­les orna­las­qan memleketter ara­syn­daǵy qarym-qatynastar men baıla­nystardy tereńdete túsý qajet­tigi de atap kórsetildi. Úkimetaralyq komıssııanyń 11-shi májilisinde Premer-Mı­nıstr­diń birinshi oryn­­basary О́mir­zaq Shókeev “Qazaq­stan­nyń Orta­lyq Azııadaǵy mańyzdy stra­tegııalyq áriptesi – О́zbek­stanmen ózara ynty­maqtastyq­ qarym-qaty­nas­tyń mańyz­dylyǵyn atap kórsetti. – Eki memleket arasyndaǵy saýda-ekonomıka salalaryndaǵy yntymaqtastyqty keleshekte odan ári jetildire túsý búgingi kúnniń basty talaptarynyń biri. Árıne, sonymen qatar, mádenı-gýmanı­tar­lyq jáne ózge de salalarda tyǵyz qarym-qatynastardy or­nyqtyrý­dyń qajettiligi mol. Munyń jańa kelisimder jasaýǵa da kómegi kóp, – deıdi О́mirzaq Shókeev. О́z kezeginde О́zbekstan Premer-mınıstriniń oryn­ba­sary Rýstam Azımov ońtús­tik astana­daǵy jyly júzdesý úshin Qazaqstan Respýblıkasy Úki­metine óz alǵysyn bildirdi. Rýstam Azımovtyń pikirinshe, memleket basshylarynyń sam­mıti áriptes elder yntymaqtas­tyǵyn nyǵaıtatyn, oǵan ıgi yq­pal etetin mańyzy zor oqıǵa. О́z­bek­standyq vıse-premerdiń esep­teýinshe, halqy týystas eki mem­lekettiń ortasynda eshqan­daı kúrdelilik joq, aradaǵy ekonomı­kalyq jáne ózge de baılanystar damýynda turaqty­lyq qalyp­tasýda. О́zbekstandyq vıse-premer aıtqandaı, sońǵy ýa­qyt­­­­ta isker­lik orta baı­­la­nystarynda bel­sendilik arta túsýde. Oǵan naqty mysaldar da jetki­likti. Búginde bizdiń res­pýb­lıka­myzda ózbek kapı­talynyń qatysýy­men úsh júzge jýyq saýda jáne qury­lys kom­­pa­nııa­lary jumys is­teı­di. Sarap­­shylar­dyń baǵa­laýyn­sha, ózara saýda baıla­nys­taryn odan ári damytýdy qamta­masyz etý qajet. О́ıtkeni, munyń ózi eki eldiń áleýetine, kúsh-qýa­tyna tolyqtaı sáıkes kelmeıtindeı. О́tken jyldyń qorytyn­dysy boıynsha, ekijaqty saýda aına­ly­my 1,2 mıllıard dollar­dy qura­dy. Munyń ózi, túptep kelgende al­dyńǵy 2008 jyldyń kórset­kishinen álde­qaıda tómen. Al, endi О́zbek­stan­­nan Qazaq­stanǵa keletin ınves­tı­sııanyń barlyq kólemi 3,7 mıl­lıondy qurady. Bizdiń otan­dyq kom­panııalar bolsa ońtús­tik­­tegi kórshilerdiń ekono­mıkasyna 134,4 mıllıon dollar ınves­tısııa sal­ǵan. Sóz reti kelgende atap aıtar­lyǵy, ǵylym men bilim sala­synda da jańa jobalar qolǵa alynbaq. Tashkentte Ál-Farabı atyndaǵy QazMÝ-dyń fılıalyn jáne qazaq tilinde bilim beretin mektep ashý uıǵarylýda. Máde­nı-gýmanı­tarlyq salalarda da jaǵymdy jobalar qolǵa alyn­baq. 2010-2011 jyldary Qazaq­stan men О́zbek­stan memleketteri úkimet­teri ara­syn­daǵy baǵdar­­lama jobasy bo­ıyn­sha Tashkent­te qazaqtyń uly aqyny Abaı Qunanbaevtyń es­kertkishi qury­lysyna arnalǵan jer ýchaskesin bólý týraly máse­leniń sheshimin tezdetý jaıy da qozǵaldy. Almaty. ÝÁDE ÚDESI Venera TÚGELBAI. Elbasy Joldaýyn elimiz damýyn jan júregimen qabyldaıtyn, oǵan ózderi tikeleı atsalysatyn azamattardyń qýana qabylda­ǵanyna senimdimin. О́ıtkeni, jyl saıyn bolashaq urpaq pen búgingi damýdyń baǵytyn aıqyndap kórsetetin Elbasy joldaýlarynda el sharýasynyń barlyq qyrlary baıqasta­lyp, tarazyǵa salynady. Halyqty yntalan­dyryp serpin beretin, alǵa qaraı talpy­nysyn arttyratyn qujat ekendigine bul joly da bir márte kóz jetkizgendeımiz. Máselen, 2004 jyly, ıaǵnı osydan 6 jyl buryn Prezıdenttiń “Básekege qabiletti Qa­zaqstan úshin, básekege qabiletti ekonomıka úshin, básekege qabiletti halyq úshin” atty­ el halqyna Joldaýy negizinde halyqtyń qalyń jiginiń turǵyn úıge qoljetimdiligin qamtamasyz etetin turǵyn úı qurylysyn  damytý problemalaryn sheshý úshin “Turǵyn úı qurylysyn damytýdyń 2005-2007 jyl­darǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy” ázirlengen-tin. Ázirlengen jobanyń iske asyrylýy barysynda 11 mln.sharshy metr­den astam turǵyn úı iske qosyldy. Prezı­dent atalmysh Joldaýynda úsh jyldyń ishinde 160 myń otbasy, ıaǵnı jarty mıl­lıon­nan astam qazaqstandyq jańa qonys­tanýshylar atanady degen bolatyn. Jobany jetildirý nátı­jesinde 2008 jyly memleket­tik qyzmetker­lerge jáne bıýdjettik salanyń eńbekker­lerine turǵyn úı qurylysynyń jınaq júıeleri arqyly jyldyq mólsheri 4 paıyz­dan aspaıtyn aldyn ala turǵyn úı zaımdaryn berýge qol jetti. Oǵan qosa jyl­jymaıtyn múlik jáne turǵyn úı quryly­synda bastalǵan máselelerden turǵyn úı qurylysy úles­kerleriniń quqyqtaryn qorǵaý Úkimetke mindetteldi. Turǵyn úı qurylysyna jáne úleskerler problemala­ryn sheshýge qoldaý bildirýge 545 mıllıard teńge jumsaldy. Osy jylǵy qańtar-jeltoqsan aralyǵynda jalpy aýdany 6832,4 myń sharshy metr turǵyn úıler paıdalanýǵa berildi. Bul 2007 jyldyń kórsetkishinen 2,3 paıyzǵa kóp boldy. Al 2009 jyly salynǵan turǵyn úıdiń edáýir bóligi – 4819,8 myń sharshy metri jeke salýshylar kúshimen turǵyzylsa, sonymen birge 2792,6 myń sharshy metr turǵyn alań paıdalanýǵa berildi. Buǵan aldyńǵy jyldary jeke menshik turǵyn úı qurylysyn damytýdy ynta­landyrý maqsatynda jer telimderin berý jáne tirkeý máselelerin meılinshe jeńil­detýdiń paıdasy tıgen sekildi. Qyzmet babymen bıyl kóptegen “saqal­dy qurylystardyń” qoldanysqa berilip, myńdaǵan úleskerlerdiń qýanyshqa kenel­genderine ortaqtasýdyń sáti tústi. Sondaǵy baıqaǵanym – barlyǵynyń janarynda bir-aq nárse. Ol – alǵys. Kóńilderindegi kórikti oıdy tógip tastamasa da, alǵysty sezimderin janarlarymen bildirgen qýanyshty sátter. Jyldyń ortasynan bastalǵan bul qýanysh áli kúnge jalǵasyn tabýda. Qaqaǵan sýyqqa qaramastan, úıdi tapsyrýǵa kelgen ákimniń aldynan alaqaılap shyqqan aq jaýlyqty analardy kórgende, olardyń qýanyshyn óziń sezingendeı bolasyń. Memleket qamqorly­ǵyn sezingen qýanysh ıeleriniń aldanbaı, máseleniń osylaı “heppı end”-pen aıaqtal­ǵanyna rıza bolatyny óz aldyna, bul kezde óziń de habardy halyqqa jetkizýge asyǵyp, qolyńdaǵy qalamyń eriksiz bıleıdi. 29 qańtar kúni Elbasynyń mıllıondaǵan qazaqstandyqtardyń aldyna shyǵyp, tikeleı efırde óz Joldaýyn jarııalaǵany málim. Joldaýdy el turǵyndarynyń taıly-taıaǵy qalmaı, bári de tyńdady. О́ıtkeni, onda aýdıtorııanyń kári-jasyn oılandyratyn ortaq nárse – búginimiz ben erteńimiz ne bolmaq degen suraqqa jaýap berilgen bolatyn. Menińshe, kópshiligi ózin tolǵan­­dyratyn jáıtterge jaýap tapqan sekildi. Men de ózim úshin kóptegen jańa aqparat­tarǵa ıe boldym dep aıta alamyn.  Mysa­ly, ótken “on jylda 350 myń otbasy tur­ǵyn úıge ıe bolǵan”. Ár otbasynda  ortasha eseppen 5 jannan bar dep esep­tesek, bul 1,5 mln-ǵa jýyqtaı adamnyń bas­panaly bolǵandyǵyn bildiredi. Mem­lekettik baǵdarlama arqyly baspanaly bolýǵa múmkindik berilýde. Bir sózben aıtsaq, qol qýsyryp otyrmaı, tyrbanyp eńbek etkenge memleket senim bildirip, qanaty­nyń astyna aldy. Al memleketke senbeı, orta joldan taıqyp ketkender de boldy. Olar memleketke senim bildir­megendikteriniń nátıjesinde dalada qaldy. Bitken iske bári synshy, núktesi qoıylǵan kezde úıge talasý máselesi de boı kórsetip jatty. “Daıyn asqa tik qasyq bolmaı”, erinbeı eńbekten­gender ǵana tabysqa jetedi. Memleketke sený, memleketti alǵa jeteleıtin El basshysyna sený – osy elde tútin tútetip, ómir súrip jatqandyqtan árqaısymyzdyń paryzymyz. Eger senbestik kórsetip, alǵa qoıylǵan maqsattar men mindetterge nem­quraıdy qarap, qol siltesek, budan tek ózimiz ǵana utylamyz. Gazetimizdiń kóptegen san­darynda úleskerlerge úı beril­gendigi týraly habarlar jıi shyǵyp turǵanyn kózi qaraqty oqyrman biletin bolar. Oǵan qosa kópte­gen balabaqshalar men basqa da qurylystar paı­dalanýǵa berilip jatty. Laıym, jaq­sy habarlar legi tolas­ta­masyn!