– Ol zamandy da kórdik, bul zamannyń tiri kýási bolyp otyrmyz. Sonaý 80-shi jyldary Almatydaǵy «Kók bazardyń» túbindegi (Jibek joly, 50) kóp qabatty, kóp terezeli ásem ǵımaratta Qazaqstannyń barlyq aýmaǵyna taraıtyn barlyq gazet-jýrnal toqtaýsyz shyǵyp jatty. Bárimiz bir úıdiń balasyndaı ár gazet-jýrnaldyń sońynda kún-tún demeı ter tóktik. Adal, senimdi eńbek ettik. Áli kúnge deıin esimde... Tús mezgilinde biz joǵarǵy qabattan tómen túsemiz, úshinshi qabatta sizdiń «Egemenniń», ol kezde – atynyń ózinen at úrketin «Sosıalıstik Qazaqstannyń», saıdyń tasyndaı jigitteri – Bekbolat Ádetov, Mamadııar Jaqypov, Sovet Shımanbaev, Aqseleý Seıdimbekov, Qoıshyǵara Salǵarın... sol úshinshi qabattaǵy keń záýlim sport zalyna kirip, qolymyzǵa ústel tennısiniń qalaǵyn alyp, bir sát boı jazýshy edik. Sport zalda redaktor, tilshi degen bolmaıdy, tek qana – áriptestik, syılastyq, baýyrmaldyq, kásibı týystyq lebi esetin. Ol bir umytylmas shaqtar eken, shirkin!..
– Búgingi izbasarlaryńyzdan, jańa býynnyń boıynan sondaı qasıetter baıqaısyz ba? Gazet shyǵarý úrdisi de ózgerdi ǵoı degendeı...
– Kásibı yntymaqtastyq pen jýrnalıstik baýyrlastyq bar. Biraq, baıaǵy bizdegideı emes, ár basylym, ár gazet ár jaqqa qonys aýdaryp, shashylyp ketti emes pe. Meniń Ahmetjan Shárdınov degen bıznesmen dosym bar. О́ndiriste qyzmet isteıtin sol kisi jumysqa tańǵy 7.30-da barady, keshki 5-terde úıine qaıtyp ketedi. Men redaktor retinde saǵat 9-dan óte jumysqa jınalyp jatsam, telefon shalyp: «Týra merekege bar jatqandaısyzdar», – dep kúletin. Gazet shyǵarý sondaılyq qıyndyǵyna qaramastan kúnde mereke edi ǵoı, shynynda. Gazettiń keshigýi – qasiret! Qandaı jaǵdaı bolmasyn, Almatynyń gazet dúńgirshekterinde tańǵy saǵat 8.00-de kúndelikti jańa nómir, tandyrdan endi shyqqan taba nandaı boıaý ıisi burqyrap jatar edi...
Ekinshi suraǵyńyzǵa jaýabym – búgingi jastarǵa: «Jumysqa tańerteń ýaqtyly kelip, úıge erteńgi 5 ne 6-da qaıtar edik», – desem: «Sizderge sol úshin qansha tóleıtin edi?» dep bári tań qalady. Saǵat túngi 12.00-ge deıin jumysta bolsaq, tańerteń qyzmetke 9-da kelemiz. Gazettiń shyǵýy keshigip, tańǵy 6-ǵa deıin júrsek, erteńgisin jumysqa bir saǵat qana keshigip kelýge quqyly bolatynbyz dep aqtalamyn. Ár azamattyń ózine degen jaýapkershiligi basym edi deımin.
Qazirgi jańa tehnologııa gazetti shyǵarýdy jyldamdatty. Ári jańasha ár, óń berdi. Ǵajap! Jýrnalıster qatary da «sen tur, men ataıyn» degen sheberlermen tolyqty. Táýelsiz basylymdardyń maqalasyn oqı otyryp, «aqshanyń kúshimen jazylǵanyn, tapsyryspen jazylǵanyn» bile qoıatynym da bar. Jekemenshik gazetter kóbeıdi. Árkimniń erki ózinde. Unaıtyny – jańa býynǵa erkindik berilgen. Eshteńege alańdamaıdy.
– Jalyndy jastardyń kópti kórgen keńestik redaktordyń tájirıbesin izdep, zárý bolatyn kezderi bar ma?
– Biz kezinde partııalyq senzýranyń baqylaýynda qyzmet ettik. Onyń ne ekeni túsine de kirmeıtin jas áriptesterime ár jýrnalıstiń óziniń ishki oı senzýrasy bolýy kerek degendi qaıtalap aıtýdan esh jalyqqan emespin. Qazaqsha aıtqanda, «Erteń uıat bolyp qalmasyn, saq bolǵan lázim...» deımin.
– Sizdiń ómirbaıanyńyzda 18 jyl Qazaqstan halqy Assambleıasynda qyzmet etti degen sózder jazylǵan. Ondaǵy qyzmet kásibı jýrnalıske ne berdi?
– Jasyratyn nesi bar, kezinde erinbegen jan Assambleıany syn tezine aldy emes pe? «Qazaqstandaǵy barlyq ulttyń múddesin qorǵaıdy, qazaqqa ne beredi?» dep uıymnyń túptep kelgende qazaqtyń múddesi úshin qurylǵanyn bilgisi, kórgisi kelmeıtinder de shyqty aramyzdan. О́zińiz oılap qarańyzshy, ózbek pen uıǵyr, tájik pen tatar qazaqsha sóıleıdi. Odan nemis pen koreıler de shet qalyp jatqan joq. Tipti, olar qazaqsha sóılegende júregiń jylyp, janyńa shýaq shashylyp qalady. Al endi elimizde ózge de ulttar bar emes pe? Prezıdentimiz Assambleıadaǵy ár ult ókiline óz tilińde sóıle dep erkindik berdi. Ortaq qujat báribir qazaq tiline aýdarylady emes pe? Elimiz ejelgi Qazaqstan emes pe? Assambleıada tildi aýyrsynǵan álgi aıtqan basqa ult ókilderine qazaqsha úıretip, qatarǵa qosý Assambleıanyń kún tártibinde turǵanyn ekiniń biri biler me eken?!
1998 jyly Máskeýde qurylǵan Reseı halqy assambleıasynyń jetekshisi Ramazan Abdýlatıpovpen, Daǵystannyń qazirgi prezıdenti, san ret suhbattastym. Sol kisi: «Sizderge aq kóńil qyzǵanyshpen qaraımyn. Saıası máni zor uıymdy el Prezıdentiniń ózi basqaryp otyr. Sondyqtan da ol mártebeli, quzyrly uıym sanalady», – dedi. «Biz Reseıde Qazaqstan halqy assambleıasyna uqsatyp shańyraq qurǵanymyzben, aıaq alysymyz mardymsyz», – degenin talaı estidim.
– Iýldash Ábdiqadiruly, siz orys tilinde bilim aldyńyz, qazaqsha sóıleısiz, uıǵyrsha jazasyz. Bala-shaǵa ósirdińiz, nemereler erjetti... О́z urpaǵyńyz sizdiń ataqty «Iаdıkar ata» jınaǵyńyzdyń qaı tildegi nusqasyn oqıdy?
– О́te qıyn suraq, meni uıaltaıyn dep otyrsyz... Men Almatyda týyp-óstim. Balalarym qolyna álippe ustaıtyn kezde qalada uıǵyr túgili qazaq mektebiniń ózine zar edik. Olar oryssha bilim aldy. «Iаdıkar ata» týraly tolǵaýymdy uıǵyrsha oqı almaıdy. Kelinim qazaq, ol da – orys tildi. Soǵan qaramastan, qýanyshtysy – qazir nemerelerim qazaqsha, uıǵyrsha sóıleıdi. Atasynyń kitabyn solar túbi uıǵyr tilinde oqıtyn kún de týar degen oıdamyn.
– Kórshi Qytaıda da uıǵyr tilinde gazet-jýrnaldar men kitaptar basylyp, radıo-televızııa daýysy keń tolqynmen taraıdy. Keńes Odaǵy tusynda, odan Qazaqstan Táýelsizdik alǵan jyldarda eki eldiń uıǵyr tilinde shyǵatyn basylymdary arasynda jalpy baılanys kóshi júrdi me, sol týraly ne aıtar edińiz?
–Shyńjańnyń «Egemen Qazaqstan» sekildi bas gazeti «Sınszıan» – qytaısha, uıǵyrsha, qazaqsha, mońǵolsha shyǵady. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda belgili qalamger Kamal Smaıylov aǵamyzben birge baryp tájirıbe almasyp qaıtqanbyz. Aýmaqtyń Janábil degen ıdeologııa hatshysymen áńgimede Kamal Seıitjanuly: «Bizdiń mundaǵy qazaqtardyń jaıy qalaı?» dep surap qaldy. Sonda ol kisi kúlimdep: «Qalaı sizdiń qazaqtar, qazaq bir emes pe. Biz de óz atamekenimizde turyp jatqanymyz joq pa?» dep kúldirgeni esimde qalypty. Degenmen, jasyrmaımyn, óner salasynda – teatr kıimderi, mýzykalyq aspap, tehnologııalyq jabdyqtar jaǵynan baılanys óte kúshti bolǵanymen, eki jaqtyń tájirıbe júzinde tilshi almasaıyq degenimiz júzege aspaı qaldy. Biraq, olar gazet materıaldaryn almastyryp salýǵa árkez daıyn ekenin bildirgen. Ázir de solaı.
– Armanyńyz?
– Atam zamannan baýyrlas eki halyqtyń – qazaq pen uıǵyrdyń arasyna ázázil kirmese, bir-birine degen senimine syzat túspese eken dep armandaımyn. Bizdiń jaqyndyǵymyzdy kóre almaıtyndar kóp. Qazaqtar aıtqandaı «jaý joq deme – jar astynda» degendeı, ondaı jat pıǵyldyń joly árkez kesilse eken dep tileımin. Bolashaǵymyz qandaı nurly!? Qazaqstanymyz álemdi tańǵaldyryp órkendep-ósip keledi, damı bersin! Aınalaǵa qarańyzshy, biz baqytty elde ómir súrip jatyrmyz, soǵan táýbe aıtamyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Talǵat Súıinbaı,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty
Sýretti túsirgen
Nurmanbet Qızatuly
