Tapsyrmalar tııanaqtaldy

AEA damý qarqyny qalaı?
Málim bolǵandaı, elimizdegi arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń damý qarqyny máz emes. Máselen, Investısııalar jáne damý mı­nıstri Jeńis Qasymbek arnaıy eko­nomıkalyq aımaqtar qyz­metine júrgizilgen taldaý qory­tyndysy boıynsha birqatar júıe­li máseleler anyqtalǵanyn aıtty. Olardyń qatarynda ın­fra­qu­ry­lym qury­lysy qarqynynyń tómen­digi, bas­qarý organdary jumys­tary­nyń tıim­sizdigi, jeńil­dikterdi paı­da­la­nýdaǵy problemalar, jer telim­­derin alýdyń uzaq mer­zimi men arnaıy ekonomıkalyq aı­maq­tardaǵy salalyq shekteýler  bar. 
Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń málimetinshe, eli­mizde túrli salalyq baǵyt boıyn­sha óńdeý ónerkásibinde 10 ar­naıy ekonomıkalyq aı­maq qu­rylǵan. Búginde arnaıy ekono­mıkalyq aı­maq aýmaqtarynda 154 joba is­ke qosylǵan, 651 mlrd teńge ınves­tısııa salynǵan, 11 600-den astam jumys orny ashylǵan. Bıýd­jetke salyq túrinde 107 mlrd-tan astam teńge qaıtarylǵan. Bıyl 3 myń jańa jumys orny ashyla­tyn qo­symsha 24 jobany iske qosý jospar­da bar. Alaıda, osynsha ále­ýe­timiz bar bola tura, bul saladaǵy ju­mys­tyń ekpini áli de tómen bolyp otyr. 
Investısııalar jáne damý mı­nıs­trliginiń málimetinshe, ın­dýs­trııalyq aımaqtardyń tıimdi jumys isteýine kedergi keltiretin negiz­gi problema olardyń qyzmetin zań­namalyq retteýdiń jáne aımaq­tardy qurý men olardyń jumys jasaýy saıasatyna jaýapty biryńǵaı memlekettik organnyń joqtyǵynda bolyp otyr. Osyǵan baılanysty In­vestısııalar jáne damý mı­nıstr­ligi zańnamaǵa ózgerister engi­zýdi, atap aıtqanda, jeke ındýs­trııa­lyq aımaqtardyń qyzme­tin reglamentteýdi usyndy. Indýs­trııalyq aımaqtardy damytý máse­leleriniń memlekettik saıasatyn qalyptastyrý boıynsha fýnk­sııalardy Ulttyq ekonomıka mınıstr­liginen Investısııalar jáne damý mınıstrligine berý usy­­nylyp otyr. Oǵan qosa, aımaq­tar­dyń ózderin damytý má­selelerin jer-jerlerde ákim­dik­terdiń basqarýyna qaldyrǵan jón.  

Qandaı kedergiler bar?

«Álemdik tájirıbede AEA ınfraqurylymy qurylysynyń ortasha merzimi 2-3 jylǵa sozylady. Alaıda, bizde bul merzim 5 jyldan asyp túsedi», dedi J.Qasymbek. Bul rette mınıstr bizdiń elde 10 jyldan beri ınfraqurylymy aıaqtalmaı kele jatqan arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń bar ekendigin mysalǵa keltirdi. Taǵy bir másele − basqarý organdary jumystarynyń tıimsizdigi. Osyǵan baılanysty mınıstr birqatar jumys júrgizilip jatqanyn jetkizdi. «Sizdiń tapsyrmańyz boıynsha biz «ITP» AEA barlyq qatysýshylarynyń sharttaryna tolyq aýdıt júrgizdik. Tolyq aýdıttiń qorytyndysy boıynsha óz mindetterin oryndamaı otyrǵan 42 qatysýshymen sharttardy buzý boıynsha jumys júrgizilýde. Sondaı ju­mysty biz AEA-nyń menshik ıe­lerimen birlesip basqa da AEA-da bastadyq», dedi J.Qasymbek Úki­­met basshysyna qarata aıtqan sóz­inde. 
Sonymen qatar, mınıstr arnaıy ekonomıkalyq aımaqtarda jeńildikterdi paıdalanýda da máseleler bar ekendigin atap ótti. Salyqtyq jáne basqa da jeńildikterdi tıimdi jáne naqty usyný úshin AEA qatysýshylaryna salyqtyq ákimshilendirý tetigin ońtaılandyrý qajet. Oǵan qosa, arnaıy ekonomıkalyq aı­maq­tarda qatań salalyq shekteý bar. «Qyzmettiń basym baǵyttaryn keńeı­tý tártibiniń ózi qıyn jáne aıtarlyqtaı uzaq prosess. Mem­leket basshysynyń jarlyqtaryn jáne RBK komıssııasynyń oń she­shi­mimen úsh qaýlysy qabyldanǵanǵa deıin ınvestorlarǵa bir jylǵa jýyq kútý qajet. Mysaly, biz jyl­dyń basynan bastap  óńirlermen «Oń­tústik» AEA hımııa jáne mu­naı-hımııa bóliginde jáne «Pav­lo­­dar» AEA metallýrgııa jáne rezeń­ke boıynsha qyzmettiń basym ba­ǵyttaryn keńeıtý boıynsha ju­mys júrgizip jatyrmyz. Atal­­ǵan másele qazirgi ýaqytta óki­let­tikterdiń arajigin ajyratý jó­­nindegi Parlamenttegi zań joba­­sy sheńberinde ishinara sheshi­lýde. Bul qyzmettiń basym túrle­rine engizilmegen jańa jobalar bo­­ıynsha sheshimderdi jedel qa­byl­daýǵa múmkindik beredi», dedi mınıstr. 
Sondaı-aq, taǵy bir másele − óńirlerde jer ýchaskelerin alý uzaq merzimdi qamtıdy. Jalpy qaǵı­dalar boıynsha ruqsatnama qu­jattary da jobalardyń iske asyrylýyn baıaýlatýda. Alaıda AEA tártibi álemdik tájirıbege sáı­kes arnaıy jeńildetilgen tár­tipti qarastyrýy qajet. Sondyq­tan da AEA rejiminiń áleýetin to­lyq kólemde ashyp jáne jer ýchas­kelerin, basqa da ruqsat berý qu­jattaryn alýdyń jeńilde­tilgen tár­tibin qarastyrý qajet.
Arnaıy ekonomıkalyq aımaq­tar máselesi boıynsha bıznes qo­ǵam­dastyqtyń pozısııasy týraly «Atameken» UKP basqarma tór­aǵasy Abylaı Myrzahmetov aıtyp ótti. Sondaı-aq, Mańǵystaý, Ońtús­tik Qazaqstan, Qaraǵandy, Pav­lodar, Qyzylorda oblystary men Almaty qalasynyń ákimderi esep berdi. Al «Samuryq-Qazyna» UÁQ basqarma tóraǵasy О́mirzaq Shó­keev AEA-daǵy ınfraqurylym qury­lysynyń barysy týraly baıandady.
Talqylaý qorytyndysynda Pre­mer-Mınıstr B.Saǵyntaev arnaıy ekonomıkalyq jáne ındýs­trııalyq aımaqtardyń qyzmetin je­tildirý boıynsha qajetti shara­lardy qabyldaýdy tapsyrdy. Arnaıy ekonomıkalyq jáne ındýstrııalyq aımaqtardyń tıimdiligi basqarýshy kompanııalardyń qyzmetine tike­leı táýeldi. Osyǵan oraı Baqyt­jan Saǵyntaev jaýapty mem­leket­tik organdarǵa osyndaı uıym­dar­dy tańdaý kezinde muqııat qarap, olar­dyń jumystaryn tıimdi baqylaý qajettigin aıtty. Investısııalar jáne damý mınıstrligine Qarjy, Ulttyq ekonomıka jáne Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrlikterimen birlesip, arnaıy ekonomıkalyq aımaq qatysýshylaryna salyq­tyq ákimshiliktendirý tetigin ońtaı­landyrý, qyzmettiń basymdyqty túrlerin ulǵaıtý tártibin jeńildetý men arnaıy ekonomıkalyq aı­maq­tarǵa jer telimderin berýdiń jeke, jeńildetilgen tártibin ázir­leý má­selelerin pysyqtaý tapsyryldy. 
Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Asqar Mamınge kó­terilgen máselelerdiń sheshimin baqylaýǵa alý júkteldi.

AÁK alýdyń jańa tártibi

Jańa formattaǵy ataýly áleý­mettik kómekti engizýge daıyndyq týraly Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenova baıandady. Mınıstrdiń málimdeýinshe, 2018 jylǵy 1 qań­tardan bastap engiziletin jańa formattaǵy ataýly áleýmettik kómek járdemaqy taǵaıyndaý rásimin edáýir jeńildetip, ony alýshylardy barynsha qamtýǵa múmkindik beredi. Jańa formattaǵy ataýly áleýmettik kómek qazirgi qoldanystaǵy járdemaqylardyń úsh túrin almastyrady, osylaısha járdemaqyny alýǵa qajetti qujattardyń sanyn aıtarlyqtaı qysqartý kózdelgen. 
Jańa formattaǵy ataýly áleý­mettik kómek shartsyz jáne shartty aqshalaı kómekke bólingen. Shartsyz kómek eńbekke jaramdy otbasy múshesi joq barlyq otbasylarǵa (mysalǵa, múgedekter nemese zeınetkerler otbasylaryna), nemese eńbekke jaramdy otbasy múshesi dáleldi sebepter boıynsha jumysqa aralasa almaıtyn otbasylarǵa (mysalǵa, mektepke deıingi jastaǵy balalary bar jalǵyz basty analarǵa) beriledi. Osyndaı otbasylarǵa járdemaqyny alý úshin jumyspen qamtý sharalaryna mindetti túrde qatysý talap etilmeıdi. Al shartty aqshalaı kómek otbasynda kem degende bir eńbekke jaramdy múshesi bar otbasylarǵa áleý­mettik kelisimshartqa qol qo­ıyp, otbasynyń eńbekke jaram­dy barlyq múshesi jumyspen qam­tý sharalaryna mindetti túrde qatys­qan kezde beriledi.
T.Dúısenovanyń aıtýynsha, áleý­mettik kómek júıesindegi refor­ma nátıjesinde jańa format­taǵy ataýly áleýmettik kómektiń árbir alýshysy úshin járdemaqy somasy 2018 jyly ortasha eseppen 25 paıyzǵa ulǵaıtylady.
Áleýmettik kómek alý ereje­lerine engizilgen ózgeristerge ha­lyqty daıyndaý úshin elimizdiń úsh óńirinde 2014 jyldan bastap qanatqaqty rejimde «О́rleý» jobasy iske asyrylǵan. Baǵdarlamaǵa shamamen 79 myń azamat qatysqan, olardyń 19 myńǵa jýyǵy eń­bek­pen qamtylǵan. О́ńirlerde qanat­qaqty jobany júzege asyrý men jumyspen qamtý sharalary týraly Aqmola jáne Jam­byl ob­lystarynyń ákimderi M.Myr­zalın men K.Kókirekbaev esep berdi.
Talqylaý qorytyndysynda Premer-Mınıstr B.Saǵyntaev «Nátıjeli jumyspen qamtý jáne jap­paı kásipkerlikti damytý» baǵdarlamasyna eńbekke qabiletti ha­lyqty belsendi túrde tartýdy tapsyrdy. Sondaı-aq, halyq ara­synda túsindirý jumysyn keńi­nen júrgizý kerektigin eskertti. Bar­lyq deńgeıdegi ákimderge jańa for­mattaǵy ataýly áleýmettik kómek kórsetý sharttaryna jatatyn otbasylar sanatyn anyqtaý júkteldi. 
2017 jyldyń sońyna deıin ár­bir az qamtylǵan otbasy men olar­dyń eńbekke qabiletti múshelerin oqytý, eńbekpen qamtý, jeke ká­si­bin ashý boıynsha jeke jospar­lar jasaýǵa deıin jumyspen qam­tý máselesin pysyqtaý qajet. Bul ju­mysty sapaly júrgizý úshin Úkimet basshysy Eńbek já­ne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstr­ligine jergilikti atqarýshy organ­dar jáne jumyspen qamtý orta­lyq­tarynyń qyzmetkerlerin daıarlaý­dy qamtamasyz etýdi tapsyrdy.  
Úkimettiń áleýmettik kómek for­matyn ózgertý boıynsha jumy­sy Memleket basshysynyń «Bes ıns­tıtýttyq reformany  júzege asyrý boıynsha 100 naqty qadam» Ult josparynyń mindetterine sáı­kes júrgizilip jatyr. 84-qadamda áleýmettik kómekti oǵan shyn máninde muqtaj azamattar úshin ǵana onyń ataýly sıpatyn kúsheıtý arqyly ońtaılandyrý týraly aıtylǵan bolatyn. 

Dınara BITIKOVA, 
«Egemen Qazaqstan»