AQYNYN ÁKIMI IZDEGEN EL BAQYTTY

Jambyl oblysynyń ákimi Qanat Bozymbaev óńirdegi aýdandar men qalalardyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıymen tanysyp, ónerkásip oryndaryn aralap shyqqannan keıin, zııaly qaýymmen kezdesti. Ekonomıka men mádenıet – egiz uǵym. Biri – kún bolsa, ekinshisi – kúnshýaq. Bul ekeýin­siz el-jurt qarańǵy qapasta qalǵanmen teń. Qa­lam­gerlerdiń ekonomıka men mádenıetti qus­tyń qos qanatyna teńeıtini de osydan kelip shy­ǵady. Sondyqtan óńir ekonomıkasyn kóte­rý, áleýmettik salanyń áleýetin arttyrý, sol ıgi maqsattardy jedeldete júzege asyrý úshin ázirlenip jatqan oblystyń strategııalyq jańa jospary eń aldymen halyqtyń turmys-tir­shi­ligimen birge mádenı-ádebı-rýhanı janazyǵyn da qamtamasyz etýdi maqsat etedi. Búginde oblysta qaraǵaıǵa qarsy bitken butaq syndy qazaqtyń qara nar jazýshysy Sherhan Murtaza bastaǵan kóptegen qalam­ger­ler shyǵarmashylyqpen aınalysýda. Ha­lyq jazýshysy Sheraǵańnyń qalamynan tý­ǵan tyń dúnıeler baspalardan kitap bolyp shy­ǵyp, qalyń elge qapysyz tarap jatyr. “Ásheıinde aýyz jappas, toı degende óleń tap­pastyń” kerin keltirip júrgen keıbireýlerdeı emes, táýelsiz eliniń tý ustar urpaǵyna durys ba­ǵyt, tálimdi tárıbe beretin tyń shyǵar­ma­larymen óńirde ǵana óristeı bermeı, búkil elge tanylyp júrgen Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń Jambyl oblystyq fılı­aly­nyń dırektory, respýblıkalyq “Jambyl” jýr­nalynyń redaktory, halyqaralyq “Alash” syılyǵynyń ıegeri Nesipbek Dáýtaıulynyń shyǵarmashylyǵy da óz aldyna bir tóbe. Eli­miz­ge belgili ǵalym, Memlekettik syı­lyq­tyń laý­reaty Mekemtas Myrzahmet búginde aty ańyzǵa aınalǵan batyr Baýyrjan Momysh­uly­nyń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı úlken sharýany qolǵa alyp, maıdanger-jazýshynyń 30 tomdyǵyn shyǵara bastady. Seksenniń seńgirine shyqqan qalamger atanǵanyna qaramastan, shalǵaıdaǵy Saýdakent aýylynda tursa da balalarǵa arnalaǵan halyqaralyq “Daraboz” báıgesiniń júldesine ıe bolǵan Dýlat Shalqarbaev ta ónimdi eńbek etip keledi. Sondaı-aq, pýblısıst, aqyn, dramatýrg Arǵynbaı Bekbosynnyń “Domalaq ana” atty pesasy arnaıy grantqa ıe bolyp, jaqynda oblystyq teatrdaǵy tusaýkeseri tabysty ótti. Sol sııaqty, belgili aqyl-jazýshylar Jaq­sy­lyq Sátibekov, Áldıhan Qaldybaev, Baqtııar Ábildauly, Elen Álimjan, Shyryn Mama­se­rikova, Pernebaı Dúısenbın, Aısha Kóp­ja­saro­va, Qýandyq Sholaq sııaqty taǵy basqa da kóptegen qalamgerler óskeleń eldiń órkenıet kóshine at salysý maqsatynda shyǵar­ma­shylyqpen úzbeı aınalysyp keledi. Belgili kúıshi-kompozıtor, ataqty “Erke sylqym” kúıiniń avtory Ábdi­mo­myn Jeldibaevtyń shyǵarma­shylyq tabystaryn da oblys jurtshylyǵynyń maqtan tutýǵa haqysy bar. Belgili rejısser Turar Dúısebaev ta batyr Baýyrjan Momyshuly týraly derekti fılmniń jumysy ústinde eken. Aqyn, jazýshylardyń shyǵarmashylyq eńbegin baǵalaýda, olardyń qoljazbalaryn jaryqqa shyǵaryp, oblystaǵy kitaphanalar júıesi arqyly oqyrmandarǵa jetkizýde jergilikti bılikte qalyptasqan jaqsy dástúr bar. Osy dástúr boıynsha tek sońǵy eki jyl kóleminde oblys aqyn, jazýshylarynyń 26 kitaby jaryq kóripti. Belgili qalamgerlerge aqshalaı syıaqy taǵaıyndalyp, ol toqsan saıyn tapsyrylyp turady. Oblys ákimimen kezdesýdegi áńgimeniń álqıssasyn Sherhan Murtaza bastap, óńirdiń óndirisi men ónerine qatar den qoıyp otyrǵan jas basshyǵa aǵalyq qamqorlyqpen alǵysyn jetkizdi. “Aqyndary ákimderin izdegen el ba­qyt­syz, al ákimderi aqyndaryn izdegen el ba­qytty” dep bastady óz sózin Sheraǵań. Táýbesi sol, aqyn, jazýshylaryna syıaqylaryn taǵaıyndap, shyǵar­ma­laryn jaryqqa shyǵaryp otyrǵan qazaq eli basshylyǵy aqyndaryn izdegen elge jatady. Jambyl oblysynyń ákimi Qanat Bozym­baev­tyń jyl basynda qalamgerlerdi qarjylaı qoldaýy da osy úlginiń aıǵaǵy syndy. Keń qamtyp, tereń oılaıtyn Nesipbek Dáý­taıuly memleket júrgizip otyrǵan sarab­dal saıasatty iske asyrýǵa kóp bolyp atsalysý qajettigine toqtaldy. Búginde pýblısıstıka janrynyń alǵy shepke shyqqanyna, endeshe sol qolaıly shep arqyly bılik pen buqarany bir baǵyttaǵy berekeli iske jumyldyrýǵa sha­qyr­dy. Jazýshy ózin tolǵandyrǵan táýel­siz­diktiń 18 jylynda memleket nege qol jetkizdi, qalaı jetkizdi degen saýaldy ortaǵa tastaı otyryp, soǵan qalamgerler qandaı deńgeıde atsalysyp otyr degen azamattyq paryz turǵy­syndaǵy aýqymdy máseleni kóterdi. Jazýshy Elen Álimjan oblys ákiminiń nazaryn sóz kúıinde qalǵan sport kesheniniń qurylysy men Ortalyq meshittiń qasyndaǵy aıaqtalmaı qalǵan qurylystyń, ashylady delingen ult aspaptar orkestriniń qolǵa alyn­baǵanyn jáne О́ner kolledjiniń jabylyp qal­ǵany týraly máselelerge aýdardy. Ákim sport kesheni qurylysynyń jumysy bıyl bastalatynyn, orkestrdiń ashylatynyn, Or­ta­lyq meshittiń qasyndaǵy qurylystyń bitpeı qalǵanyn juma namazǵa qatysqanda kórip, bil­genin, endi qudaı qalasa, ol jumysty óziniń jeke qarjysyna salyp, bitirip beretinin aıtty. Bárekeldi! Aqyn Shyryn Mamaserikova kóp jyldan beri oblys ortalyǵynan О́ner murajaıy ashylsa dep másele kóterip júr. Shynynda Jam­byl men Kenen, Bóltirik pen Qylyshbaı, Saýytbek pen Ulbıke syndy aqyndar men she­shen­der ǵana emes, arǵy tarıhty aqtara basta­sańyz, esimi dúnıe júzine máshhúr bolǵan talaı mádenıet pen ádebıet qaıratkerleri shyqqan óńirge bir О́ner murajaıy kerek sııaqty. Jazý­shy Áldıhan Qaldybaev jergilikti bıýd­jet arqyly shyǵatyn kitap avtorlaryna qalam­aqy tóleý máselesi qarastyrylmaǵanyna qynjyldy. Baspa men baspahananyń arajigin ajyratyp alsaq degen pikiri de oryndy sııaq­ty. Oblys ákimi jazýshynyń aıtqan usyny­syn durys dep taýyp, aldaǵy ýaqytta bul má­se­leniń sheshiletinin aıtty. Máselege osy tur­ǵydan órbigende, oblys ákimi Qanat Bozym­baevqa qalamgerler mádenıet, ádebıet, óner, medısına, týrızm, sport sııaqty taǵy basqa da buqaramen tyǵyz baılanysta jumys isteıtin kóp­tegen jaýapty salany basqarýǵa belgili pýb­lısıst-qalamger, eljandy elgezek azamat Meı­rambek Tólepbergendi orynbasarlyqqa tańdap, taǵaıyndaǵanyna rızashylyqtaryn bildirdi. Aqyn, dramatýrg Arǵynbaı Bekbosyn kórshi oblystarda arǵy-bergidegi qolyna qalam ustap, oı aıtqan tarıhı belgili tulǵalardan bastap, búgingi jastardyń shyǵarmalaryna deıingi tushymdy dúnıelerdiń basyn bir arnaǵa biriktiretin 100 tomdyq kitaptardyń oblys ákim­deriniń kómegimen jaryq kórip jatqanyn, eger múmkindik bolsa osyndaı ıgi is jam­byldyq ádebıetshiler men oqyrmandar úshin de artyq emes ekenin jetkizdi. “Jylqy kisineskenshe, adam túsiniskenshe” deıdi dana halqymyz. Elmen etene júrgen zııalylardyń oı-pikiri buqaranyń múddesimen árdaıym úndes kelip jatady. О́ıtkeni, aqyl-oıdyń ıesi, jańa ıdeıalardyń taıqazany – zııaly qaýym. Sol taıqazan-sanadaǵy burq-sarq qaınaǵan usynys-pikirlerdi jyly sózi­men bıliktiń júregin eljirete aıtatyn eń áýe­li zııaly qaýym: qalamgerler, óner ıeleri eken. Oblys ákimimen bolǵan aqyn, jazý­shy­lar kezdesýinen biz osy taǵylymdy, osy ǵıb­rat­tyń ádemi úlgisin kórdik. Tek uzaǵynan súıindirgeı. Kósemáli SÁTTIBAIULY.Jambyl oblysy. QATARDAN QALMA, QAZAQ KINOSY! “Samuryq” kınoteatrynda Sh.Aımanov atyndaǵy “Qazaqfılm” kınostýdııasy men “Izarýs-fılm” kınokompanııasy birigip usynǵan “Siz kimsiz, Ka myrza?” atty shytyrman oqıǵaly jańa fılmniń tusaýkeseri ótti. Ssenarıı avtorlary – Ermek Tursynov pen Qýat Ahmetov. Qoıýshy-operatory – Aleksandr Rýbanov. Kompozıtory – Qýat Shildebaev. Ideıa avtory – Qazaqstannyń halyq ártisi Asanáli Áshimov. Reseıde jylyna túrli janrlarda pálenbaı fılm túsirilip jatady, al ózimizdiń fılmderdiń attaryn sheteldegi bir kınofestıvalǵa qatysyp qaıtqanda ǵana qulaǵymyz shalyp qalmasa, tipti bar ma, joq pa, ne teledıdardan, ne kıno­teatrdan kóre almaı, kóńilimiz qulazıdy degen janaıqaılar janǵa maza bermeıtin. “Siz kimsiz, Ka myrza?” fılmin tamashalaǵannan túıgen alǵashqy áserimiz – bul týyndy jurtty alańdat­qan sol bir túıtkildi sheshýge tyrysqan. Keńestik kezeńde shytyrman oqıǵaly nebir tamasha týyndylar kórermenniń júreginen óz ornyn taýyp jatty emes pe? “Atamannyń aqyry”, “Transsibir ekspresi” “Manchjýr varıanty” sııaqty áli kúnge deıin mańyzyn joǵaltpaı, kórkemdik deńgeıi zamanaýı úlgidegi fılmderden tómen sanalmaıtyn, kórgen saıyn kóre bergiń keletin jaýharlar, Sháken Aımanov qoltańba­lary eshqashan eskirmek emes. Kezinde ataǵy Keńes odaǵyna keń taraǵan akter, Qazaqstannyń halyq ártisi Asanáli Áshimov somdaǵan beıneler sanamyzǵa saǵymdaı oralǵanda, qazaq fılminiń keleshegi kemel bolaryna ımandaı uııtynymyz taǵy ras. “Qazaqfılm” qoryndaǵy asyl mura­lar­dy aýzymyzǵa jáı alyp otyrǵan joqpyz. Bas keıipkerdi taǵy da qazaq kınosynyń tarlany oınaıtyn “Siz kimsiz, Ka myrza?” fılmi álgi fılm­derdiń jalǵasy sııaqty órilip, ekrannan kópten kórinbeı ketken keıipkerińmen qaıta jolyǵyp, izdegen asyl beıneńmen qýana tabysa­syń. Kóz aldyńyzǵa qazaq chekısiniń aılaly da alǵyr beınesi oralyp, Otan úshin otqa tússe de kúımegen er-azamattyń sondaǵy jalyndaǵan perzenttik ystyq sezimi týǵan jerge jetelep kele jatady. Gonkong túrmesinen aılaly ádisi­men sytylyp shyǵyp, qazaq topy­ra­ǵy­na asyq­qan tanys keıipker aldynan endi basqa dert – qoǵamnyń basty julyn­qurtyna aınal­ǵan nashaqorlyq pen esirtki bıznesi joly­ǵa­dy. Jasy ájeptáýir egde tartyp, júzi­nen ómir izi órilgen jandy saparlas jol serigi Igorek (Fılıpp Voloshın) aldap soqpaq bolady. Oǵan esirtki jasyrylǵan ydysty ustatyp, basyna qaýip tóne qalǵan jaǵdaıda bar báleni shalǵa aýdara salýdy oılastyrǵan jigittiń bul áreketin áshkerelerde qarapaıym shaldyń baıaǵy qaı­raty­na qaıta minip shyǵa kelgenin kóresiz. Ol óziniń bas saýlyǵy úshin qıyndyqqa janyn­daǵy serigin qıyp tastap kete baratyn adamnyń qalybynan emes. Sol sebepti de qylmysker­ler­diń qurǵan toryna túsedi. О́mirdiń soqpaǵynda jazataıym jańylys basqan jas jigitti taǵdyr tálkegine tastap kete almaıdy. Qandaı qıyndyq bolsa da ony óltir­meı aman alyp qalýdyń aıla-amalyn izdeıdi. Sonyń jolynda esirtki eline deıin qylmys­kerlerdi bastap barýǵa májbúr bolady. Alekseev (róldi somdaǵan – Reseıdiń belgili akteri Alek­sandr Feklıstov) pen Karken (rólde oına­ǵan Talǵat Temenov) syndy esebin esirtkimen túgen­degen top Ka myrza men Igordi tutqyndap, tas qapasqa qamaǵanda tereń ordan qart chekıstiń orǵyp shyqqan sátteri tyń ádis-tásildermen oryndalyp, shytyrman oqıǵaly fılmge tán kórinisterge qurylady. Tas qarań­ǵy­da japan dalanyń shańyn býdaqtatqan avtomobılder qaqtyǵysy men túndegi qýǵyn, túzde atylǵan oq jańǵyryǵy sheteldik shytyr­man oqıǵaly fılm­derge uqsap ketken­men, osy oqıǵalardy berýdegi qoıýshy-rejısser Qýat Ahmetovtiń sheberligi eshkimdi beı-jaı qal­dyrmaıdy. Bul jaǵynan ol qazaq kınosyndaǵy kenje qalyń­qyrap qoıǵan janrdyń keshegi bir úzilgen jibin qaıta jalǵady deýge laıyq. Akterler quramy sátti tańdalǵan. Baıram, Kılbıll, Lysyı, Erla rólindegi Murat Bısem­bın, Gúl­sharat Jubaeva, Erjan Túsipov, Dáýlet Ábdiǵaparov, sondaı-aq qosalqy epızod­tarda oınaǵan ártisterdiń qaı-qaısysy bolsyn ózderine júktelgen mindetti jaýapkershilikpen atqarýǵa tyrysyp baqqany baıqalyp turady. Tolyqmetrajdy kartına kórermenniń kóz aldynan áp-sátte tez syrǵyp óte shyǵady. Sebebi, ár oqıǵa birimen biri qabysa jymdasyp, negizgi maqsattyń oryndalýyna tutasa qyzmet etedi. Fılm úsh elde túsirilgen – Taıland, Reseı men Qazaqstanda. Mundaı aýqymdy elderdiń jerinde shyǵarmashylyq ujymnyń jumys isteýi qazaq kınosynyń tarıhynda joqtyń qasy. Bul rette bóten elde fılm túsirý tájirıbesi ózgelerge qaraǵanda molyraq deline­tin Reseı kınematografısterimen ejelden etene jumys istep kele jatqan “Qazaqfılm” kıno­stýdııa­sy negizgi keıipkerlerdiń birine sol eldiń belgili akterin tartý arqyly oqıǵa jelisiniń Reseıdegi bóligin qyzyqty jalǵas­ty­ryp, fılm­di tartymdy ete túsken. Aleksandr Fek­lıstov “Plıýmbým, ılı Opasnaıa ıgra”, “Zavıst bogov”, “Zakoldovannyı ýchastok”, “Svety dlıa Snejnoı korolevy”, “Obıtaemyı ostrov” sııaq­ty kóp­te­gen fılmderdiń basty keıip­ker­lerin somdaǵan tanymal akter. Ol búgingi zaman keıipkeriniń bol­mys-bitimin shynaıy sýretteýde ózindik qoltańbasy qalyp­tas­qan óner ıesi retinde munan bylaıǵy ýaqytta qazaq kórermen­deriniń de rızashylyǵyna kenelerine kámil senemiz. Ka myrzamen shahmat oıyny ústinde shynaıy kelbeti jaıylyp sala bergen Alekseev áreketi arqyly avtor negizinen esirtki bıznesi jetek­shileriniń qoǵamǵa jat qylyqtaryn barynsha áshkereleýge tyrysqan. Olarmen kúresý, oılaryn júzege asyrmaı, der kezinde kózin joıyp otyrý qoǵamdaǵy basty prob­le­malardyń biri bolǵandyqtan, mundaı uıym­das­qan toptardy jeńý jeke bir adamnyń nemese bir eldiń ǵana qolynan keler is emes, barlyq el birge kúresse ǵana joıylatyn dert degen ıdeıa­ny alǵa tartady. Osynaý jolda qazaq chekısiniń kelbeti qaı nárseni bolsyn batyl sheshetin ójet minezimen erekshelenedi. Týǵan jerin súıetin naǵyz erjúrek uldyń usty­nyn kelistire somdaǵan Asanáli Áshimov sheber­ligi “Ata­­man­nyń aqy­ry” men “Transsibir ekspre­sinde” qalaı shıyr­lasa, qazaqtyń shy­tyrman oqıǵaly fılmindegi otanshyl jannyń júrek lúpili men jan tebire­nisin de As-aǵań minsiz jetkizip berdi. Fılmniń tusaý­keser rásiminde akter sahnaǵa óziniń otbasyn erte shyqty:“Bul kóp­ten beri janymdy ma­za­lap júrgen jaı edi. Baıaǵy jurt jadynda qatty saqtalǵan elshil azamattyń beınesin búgingi kúnge ákelý árı­ne, ońaı is emes ekenin bildim. Sondyqtan da barynsha júrekpen oınap, jurttyń kóńili­nen shyǵýǵa tyrystyq. Akterler aıanyp qalǵan joq” deı kelip, “Bul fılm osymen aıaqtalyp qalmaıdy, keleshekte ol “Qaıdasyz, Ka myrza?” degen atpen jalǵasýy múmkin”, dedi. Ármen qaraı jalǵasyn taýyp jatsa, basty róldi qýana-qýana oınaıtynyn aıtty. Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammed Sháken Aı­manov atyndaǵy “Qazaqfılm” kınostýdııasy­nyń bıylǵy jylǵy alǵashqy fılmi týraly qysqasha aıta kelip, ǵumyry uzaq bolsyn degen tilek bildirdi. Qoıýshy-rejısser Qýat Ahmetov, prodıýser Venera Nyǵmatýllına kórsetilim aldynda fılmniń qalaı túsirilgeni týraly qysqasha baıandap, oǵan qatysýshy shyǵarma­shy­lyq topty tanystyryp ótti. Búginde jastardyń boıyna týǵan jerge degen otanshyl sezimdi uıalatý eń basty máseleniń biri sanalady. Otan­dy, eldi súıýdiń sondaı úzdik úlgisin úgittegen fılmniń tek osy bir qyrynyń ózin taldap, oıdy túbimen qopara qozdatsa az áńgime shyqpas edi. Ata-babalarymyz aq bilektiń kúshimen, aq naızanyń ushymen qorǵap qalǵan ulan-baıtaq dalanyń tósinde nege búgin mundaı muńly áýen estiledi? Esirtki esten tandyrady. Ony alyp kelip, jas urpaqtyń sanasyn ýlap jatqan kimder? Syrttan tóngen qaýip-qaterge jol ashyp, qylmysker­ler­diń munshalyq alshań­daýy­na qolushyn berip, óz ishińnen jaý shyqqany qandaı jaman. Karken syndy qylmysty top ókilderiniń ár elden óz jaqtastary tabylyp jatady. Olar birigip áreket jasasa, alapat daýyl soqqandaı eseńgiretpek. Sondyqtan qoǵamnyń mundaı kóleńkeli tustary­men kıno arqyly kúresýdiń tıgizer ıgi yqpaly mol bol­maq. Jastardy jaman daǵdydan jıren­dirýde munyń jas sanaǵa tıgizer kómegi sheksiz. Ideıa avtorlarynyń alǵa qoıǵan osy maqsaty oı­daǵy­daı túıindelgenine kúmánimiz joq. Shy­ny­men fılm qorytyndysy áli jalǵasy bar sııaqty úmittendiredi. Láıim bul fılm “Qaı­dasyń, Ka myrza?” dep jurt keıin jalǵasyn kútetin týyndynyń birine aınalǵaı dep biz de fılmge sáttilik tilegimiz keledi. Qarashash TOQSANBAI.