Ábdijámil NURPEIISOV: "MENI TULǴALAR О́SIRDI"

(jalǵasy) – Oı-býı, aıaǵy qısyq eken ǵoı, eki butynyń arasynan tóbet júgirip ótkendeı, – dep Jákeń taǵy myrs etti. Osylaısha, qyzyǵy taýsylmas kúnder óte berdi. Kóp uzamaı men de úılendim. Aǵaıdyń úıinde kishigirim toı jasap, nekemiz qıyldy. Ajar Máskeýge oqýyn jalǵastyrýǵa, aspırantýraǵa ketti. О́zim elde qalyp qoıdym. “Tasbóget” balyq kolhozynyń esepshisi Shárip keldi úıge. Keıde kelip úıge qonatyn edi. Eskileý kisi bolatyn. Shaıǵa otyrdyq. Shaı iship, el-sel bop terledi. – Ábdi, úılenipsiń, qutty bolsyn, kelin qaı jaqtan? – Oraldan. – Oqyǵan ba? – Oqyǵan. – Taýda júretin oqý, – dedi janymda otyrǵan Jákeń. Sol kezde álgi Shárip oqys Jákeńe burylyp: – Jáke-aý, taýda júredi degenshe – kelin men bala úzilmeıtin daýda júredi deseńshi, – degeni. Aýyl kisileriniń astarlap sóıleýi, oraǵytyp, mánerlep, tuspaldap tógildirýi máńgilik esimde qalypty. Elge barǵanda ylǵı jańaǵydaı jerde etegimdi jınap baıqap otyramyn. Baıaǵyda orys jazýshysy Sergeı Barýzdın basymyzdy qosyp, dóńgelek ústel uıymdastyryp, “Intellekt degen ne?” degen taqyrypqa kókezý bolǵanymyz bar edi. Sol ıntellekt, astarlap, tus­paldap sóıleý, kisiniń jan álemin kózben taný qubylysy – ózim biletin el adam­darynda ushan-teńiz. Aýyl shaldary naǵyz ıntellekt dárejesiniń dúldúlderi dep oılaımyn keıde. Bizdiń urpaq qazaqy uly dástúrdi tel emgen, qazaqtyń máıin tiline sýarylyp ósken edi. Bizder o dúnıege jaqynbyz. Shynymdy aıtsam, neni jazbaıyn, qaı taqyrypty almaıyn – bala kezdegi áserdi taýysa almaımyn. Al bizden keıingi urpaq múlde bólek sekildi. Mysalǵa, bizdiń kezimizde bir-birimizdiń úıimizge qona ke­týshi edik; kórshiniń, jekjattyń úıin ózi­mizdiń tórimizdeı kóretinbiz. Al bul kúnde ondaı dástúr umytylǵan. Sol kezdegi adamdardy ańsaımyn, saǵynamyn. Ishki sa­raıy, bolmysy, tolǵanysy, ómirge kóz­qarasy joǵary, bıik sekildi edi. Adam­dar­dyń bir-birine kerektigi kózge uryp turatyn. Ujymdyq, korporatıvtik rýh degenimiz osy ma álde! Keshegi keńes dáýirinde usaq halyqtyń tiline, dinine, ádet-ǵurpyna shabýyl etek aldy. Bolshevıktiń osynysyn unat­paı­myn. Áıtpese sol zamanmen, bol­she­vık­pen qazir de jylap kóriser edim. Naryq degeniń ımany joq, jıǵany joq typ-tıpyl nárse sekildi. Keıde ózimdi esik-terezesi joq úıde otyrǵandaı sezinemin. Tań­ǵalatynym: sol kezdegi senzýra, tap­syryspen jazý, totalıtarlyq júıe, bir-birimizben sybyrlasyp sóılesý – qıyn bol­ǵanymen; ádebıetke degen qamqorlyq, ba­sylymnyń tırajy, kitap saýdasy ke­remet edi. Joǵarǵy dárejede uıym­dastyrylatyn. Jazýshynyń bedeli, úı-jaıy, tegin járdem degende – sheteldikter buǵyp sóı­lep qalatyn edi. Shetelde bulardyń biri de joq qoı. Qorlanǵandaı, tómendegideı bolyp qalýshy edi. Nege sóıtedi desem: olarda túk joq eken ǵoı. Taqyrda otyrǵan qa­ıyr­shynyń kebi kóbinde. Ataǵy dardaı, kúnkórisi baladaı. Naryqqa kóshýimiz kerek shyǵar. Áıtse de biryńǵaı eliktemeı, solyqtamaı, óz qundylyǵymyzdy joıyp almaı abaılap ustaǵanǵa ne jetsin. Baıaǵynyń patsha­lary, mysalǵa, Ekaterına dańǵyl áıel, elge jasaǵany, aǵartýshylyq rýhy, alys­ty boljaýy áli kúnge esten shyqpaıdy. Sol kezeńniń patshalary Jan-Jak Rýsso men Volter, Shtraýsty tóbesine kóterip, baýyryna tartyp, ónerin órkendetýge qoldan kelgen járdemin aıamaǵan ǵoı. Ol patshalardyń eki ómiri boldy. Tirliginde eline paıda jasaý arqyly – patshalar ekinshi ómirin jasaıdy. Osy máseleni aıtyp, keleshekte óner­diń baǵyt-baǵdaryn paıymdap Pre­zıd­ent­tiń aldynan ótsem dep oılaımyn. Stalındi qansha jerlep, tapap jat­qanda – áıteýir amal joq, jarq etken bir isin aıtyp qalýǵa májbúrmiz. Kırovty atqanǵa deıin ol kisi janyna kúzetshi ustamady. Qazir ekiniń birinde kúzetshi bar, mańaıyna jolaı almaısyń. Keshegi KSRO ke­zinde Davıd Kýgıldınovtyń jana­za­­synda sóılegen sózimdi ústinen qaıta qarap, jazyp shyqqan edim. Sol sózim “Lıteratýrnaıa gazetaǵa” “Gde seıchas mogı­kany dýha” degen atpen basylyp shyqty. Osy maqalaǵa kóptegen pikir aıtýshylar boldy. Uly tulǵalar týraly oıdy qyryq saqqa júgirtip jazatyn nárseler barshylyq. 7 Keshegi kúnderimdi eske alsam, aýyldyń balasymyn ǵoı, alǵashqy shyǵarmalarym sol aýyldyń qarııalarynyń sózimen jazylypty. Úlkenderdiń sózi qulaǵyma sińip qalypty. Áskerde estigenimiz balaǵat sóz, okop qazý, qarynnyń qamy, basqa eshteńe joq. Podpolkovnık Isaev degen boldy. Bir aýyz sózine tórt-bes boqtyq sóz qystyrmasa kóńili kónshimeıtin edi. Ákem 1944 jyly soǵysta óldi. Eki týǵan inisin, úsh nemere inisin de soǵys jal­mady, ózimen baqandaı alty kisini soǵys órti shaldy. Sheshem 1938 jyly qaıtys bolǵan. Álgi aǵaılardyń áıelderi kú­ıeýge shyǵyp ketti. Elge 1947 jyly kel­sem, túk joq. Jurt ash-jalańash. Aral­dan 340 shaqyrym jerde Belaranda jer úı kepede úıilip otyr. Ákemnen qara qa­ǵaz alǵanda jylamaǵan edim, ekinshi she­shemniń, qaryndasymnyń júdeý, jerge qa­raǵan keıpin kórgende egil-tegil jy­lappyn. Aqshaǵa salaq edim. Bir mysal aıtaıyn. “Kýrlıandııa” romanym shyqty. Onyń qandaı hıkmetpen shyqqanyn joǵaryda jeke áńgime etip aıttym ǵoı deımin. 1950 jyly sol “Kýrlıandııa” úshin Jambyl atyndaǵy syılyq aldym. Syılyqtyń kólemi – 30 myń som. Artynsha 158 myń som qalamaqy qolyma tıdi. Barlyǵy 188 myń som aqsha. Mundaı aqshany óńim túgili túsimde kórgen emes­pin. Osy aqshany qalaı jarattyń degen saýal kóldeneńdeıdi. Aýylǵa arqalap baraıyn dep 4h3 metrlik biri ja­syl, biri qyzyl eki kilem aldym. Ekeýi 3 myń som boldy. О́zim birsypyra kıindim. Eldegi úsh otbasyna arnap qalǵan aqshany qyldaı bóldim. 12 myń somdy ózime qaldyrdym. Elge kelip álgi aqshany úlestirdim. Aǵa­ıym ár úıge bir-bir túıe satyp aldy. Áıeli maljandy bolyp shyqty. Ke­reýet­tiń tusyna ustaıtyn úsh-tórt kilemshe, ózge de usaq-túıek, oramal, kóılek deısiz be, áıteýir baıaǵy aqshadan túk qalmapty. 1951 jyly maýsymda úılenip, toı jasaıyn desem soqyr tıyn aqsha joq. Keıinnen Máskeýge kelip, osy oqıǵany aıtsam, Soloýhın, Evtýshenko zaman­das­tarym: “Bul jazýshy bir qaptaı qala­ma­qy­syna túıe satyp alǵan”, – dep keńkildep turyp kúledi. Máskeýde tórt jyldaı oqydym. Esimde qalǵany – Sábıt Muqanovtan úsh ret, Músirepovten úsh ret qaryzǵa aqsha aldym. Almatyǵa qaıta oralyp Zeınollanyń úıine tústim. Ajar, kishkentaı qyzymyz, ózim, otbasym – úsheý; Zeınollanyń úıinde toǵyz jan bar. Túnde dalaǵa shyǵýdyń qıyndyǵy sondaı, kóldeneń jatqan bireýdiń aıaǵyn basyp ketpeýdiń qamyn oılap, qabyrǵany jaǵalap, túrtinektep júrip alasyń. Kóńil jetse – bári jetedi eken. Jas kisige – dúnıe keń. “Syrdyń sýy kelmeıdi sıraǵymnan”, – degen sóz sodan qalǵan. Qart kisiniń kóńili – kúıgen teri. Kúnde oıana salyp “kimnen qaryz alamyn” dep oılap jatamyn. Keshegi Máskeýde júrgende, birde, Borıs Gorbatovtyń aqylymen, sol kezdegi Odaqtyń ekinshi hatshysy Markovtyń aldyna hat jazyp kirip alty aıǵa shyǵarmashylyq issapar aldym. Eseptep kórińiz: jumsaq vagon, ushaqpen ushý óz aldyna, ár kúndik tamaqqa 40 som aqsha, jatyn jerge jambaspul qosymsha tólenedi. Qyrýar aqshaǵa qaryq boldym. Sol aqshany alyp Aralǵa keldim. Aralǵa kelsem Nurpeıistiń inisi Sho­qy­man shal áreń kúneltip otyr. Úıinde jeıtin talqan da joq. Sodan ne isteımiz dep aqyldastyq. Álgi aǵaımen aqyldasa kelip Belarannan úı salaıyq dedik. Sol jyldary atymdy “Kýrlıandııa” shyǵarǵan joq, aýyldaǵy meniń dańqym kesek quıyp úı salýmen shyqty. Araldan 340 sha­qy­rym jerdegi ataqonysymnan, jardyń basy, ar jaǵynda teńiz ókirip jatatyn qyrdyń basynan balshyq ılep, kesek quıyp tórt bólmeli úı saldyq. Maǵan tórden 12 sharshy metr shaǵyndaý shyǵarmashylyq bólme jasadyq. Úı bitken soń aıańdap, jaǵalap Almatyǵa keldim. Oılap qarasam, bárinen qaryz alǵanmyn. Endi kimnen qaryz suraımyn dep qınalyp turǵanda, esime Muqan Imanjanov tústi. Salyp otyryp Tatarkadaǵy úıine keldim. Bul kezde jazýshy aǵamyz 42 jasta edi. Ekpindeı basyp kelip edim, aǵamyz úıiniń tór jaǵyndaǵy bólmede kúrkildep jótelip jatyr eken. Moınynda túkti oramal, dıvanǵa kósilip jatypty. Boıy sereıgen uzyn. Jótelip jatqanyn kórip kóńilim túsip ketti. Ol kisi basyn kóterip aldy da meni kórip: – Á, baýyrym, amansyń ba? – dep keýdesin kóterdi, tórdi nusqady. О́zi de súıretilip turyp kelip otyrdy. – Zeınollanyń úıinde turyp jatyrsyń ba? – dedi. – Iá, sol úıde turyp jatyrmyz. – Ol úıda toǵyz adam edi ǵoı, bólek shyǵý kerek qoı saǵan. Nege shyqpaısyń? – Muqa, onyń reti bolmaı tur. Aýzyma jaǵdaıymdy aıtatyn sóz túspeı tosylyp qaldym. Jazýshy emes pe, ishki syrymdy seze qoıdy. – Osy úıde densaýlyq bolmaǵanmen, aqsha jetedi, – dedi jaıymdy aıtpaı-aq túsinip, – 10 myń al, bereıin. – 3 myń jetedi, – dedim. Ol kisi jatyp renjidi. – Kem bolǵanda 5-6 myń aqsha al, keıin taǵy júgirmeı, – dep keıigen keıip tanytty. – Muqa, onyń mánisi bylaı. Burynnan jurttan alǵan qaryzym 27 myń edi. Sizden 3 myń alsam krýglyı bolaıyn dep tur, qaryzdyń krýglyıy jaqsy! Jazýshy aǵamyz ıyǵy selkildep shıqyldap kep kúldi. Sosyn suraǵan aqshamdy sanap berdi. Úlken tereze, tórt bólmeli úı. Rústem jáne Maqsut esimdi eki uly bar. Eki ulyn da ózine jolatqysy kelmeı, “qorada oınasynshy” dep syrtqa shyǵaryp jiberedi eken. Qudanyń qudireti deımiz ǵoı! Álgi eki sábı qorada oınap júrse, bul kisi odeıaldy basyna jamylyp alyp, terezege úńilip, syrtqa qarap otyrady eken. Beıne, tereze aldyna qo­naq­taǵan torǵaı sekildi. Eki balaǵa kózin súzip, erteńdi-kesh qadalady da otyrady. Rázııa jeńgemiz as úıdiń sharýasynan bir pás bólinse boldy jótelden jany qy­sylyp jatqan jubaıynyń kórpesiniń astyna kirip ketip, terge malshynǵan kóı­lek, dambalyn aýystyryp shyǵa­tynyn kózimiz kórdi. Adal jar bolsań – osyndaı-aq bol dep talaı ishteı rıza bolǵanymdy nege jasyraıyn. Keıin Rázııany kósheden kórsem júgirip baryp sálem beretinim tegin emes edi. Kóp uzamaı estidim – týberkýlez ıns­tıtýtynda Muqań jatyr eken, jazýshylar kirip qoshtasyp shyqpaqshy degendi estip, Zeınolla ekeýmiz bardyq, ınstıtýt qorasyna kirdik. Esik aldynda yǵy-jyǵy adam. Kezegimiz jetip, shetki palataǵa biz de engen edik. Bólmede jalǵyz jatyr eken. Qý súıek, kóziniń asty kógis, ústinde qońyr odeıal. Bas jaǵyna kelip tura qalystyq. Sonda Muqań bylaı dedi: – Baýyrlarym, kindigimnen tómengi jaq meniki emes, qosh bolyńdar. Kózimnen tamshy jas shyqpaıdy, qatyp qalyppyn. Maıdanda opat bolǵan ákemdi estirtken kezde de kózimnen jas shyqpaǵan edi. Baıqasam, Muqań maǵan kózin qadap jatyr eken. Betinen sál-pál kúlki shýaǵy júgirip ótkendeı sezildi. Eńkeıip qulaǵymdy tostym: “Qaryzdyń krýglyı bolǵany jaqsy”. Myna sózdi estigende jan-dúnıem bosap qoıa berdi. Jaısań jigit, ótirik-ósekke joq, pikirin týra aıtatyn, júzinen kúlki shýaǵy úzilmeıtin. Jurtqa jaq­sylyq jasasam dep úzdigip turatyn. Kóp uzamaı aıaýly azamattan aıyryldyq. Kóńilim kóshi ketken jurttaı qulazyp júrdi. Orny tolmaıtyn qaıǵyǵa ushy­radyq. 8 Júregimniń tórine ornaǵan taǵy bir azamat týraly estelik esime oralady. Jaqsy adamnyń ózi ketse de beınesi kókirekten esh jýylmaıdy eken. Ol azamattyń esimi – Ilııas Omarov. Qyzmetten bosap, saýshylyǵyna baı­la­nys­ty emdelmekshi bolyp, teńiz tol­qynynda júzgen jańqaýyqqa uqsap, 1958 jyly kóktemde Almatyǵa qaıtyp oraldy. Ol kezde Zeınolla Qabdolov Ortalyq partııa komıtetinde sektor meńgerýshisi. Ádeıilep izdep baryp, jolyqtym. Mán-jaıdy túsindirip aıttym. – Bastyqsyń, bedeliń bar, Mádenıet mınıstrligine telefon shalyp, bir pesa alsaıshy. Ekeýlep, tez aýdaryp shyǵamyz. Qalamaqysyn alamyz. Ilekeńdi kórdim. Kos­tıým-shalbary qyrqylyp, kónerip qalypty. Sol kisige syıymyz bolsyn, ekeý­lep kostıým-shalbar kıgizeıik, – dedim. Zeınolla maquldaı ketti. Eki-úsh kúnde bir pesa alyp, jyldam aýdaryp, ótkizdik te qalamaqysyn qolymyzǵa aldyq. Endi ne isteımiz degenge tireldik. Oıǵa alǵan maqsatymyzdy aıtsaq, Ilekeń shart ashýlanyp, syıymyzdy laqtyryp, shyǵyp ketýi de ǵajap emes. Uzaq otyryp aıla-sharǵy oıladyq. Ilekeńe arnap hat jazyp qoıdyq. Hattyń mazmuny tómendegishe. “Ileke, bir ótinishimiz bar. Sol ótinishke moıynusynyp kónesiz. Qaıda júr desek te máý demeı, sońymyzǵa eresiz. Suramaısyz. Osy shartymyzdy oryndaımyn dep qol qoıasyz”. Ilekeń ústimizge kelip, aman-saýlyq surasqannan keıin – ázirlep, aldyna qoıǵan hatty oqydy. Kúldi. Hattyń sońyna qolyn qoıdy. – Bul ne boldy eken, – dep basyn shaıqady. Hatty oqyǵannan keıin qalaı júr desek te aıtqanymyzǵa kónip, degenimizge erip, noqtaly buzaýdaı júre beredi. Kırov pen Panfılov buryshynda laýa­zymdy kisilerge kıim tigetin atele bolatyn. Materıalyn alyp qoıǵanbyz. Maıer degen evreı tiginshisi elpek qaǵyp aldymyzdan shyqty. Ilekeńdi aınala júgirip, maıly ishekshe aınaldyryp, keleshek kostıým-shalbardyń pishimin ala bastady. “Apta aıaǵynda kıimderińiz daıyn bolady”, – dedi. Aqshasy tólenip qoıylǵan. Sondaǵy Ilekeńniń úlken basyn qaıta-qaıta shaıqap, birde qyzaryp, birde surlanyp, aıtqanymyzǵa kónip, aıda­ýy­myz­ǵa júrgenin aıtýdyń ózi qyzyq. Jaq­sy kórgenimizdiń sheti, shegi bolsaıshy sondaǵy. Ekinshi dosym Zeınolla Qabdolov boldy. Keıingi kezde qatty aýyryp júrdi. Bir kúni úıime ádeıilep izdep kelip, uzaq áńgimelesip otyrdyq. “Bári sende bar, joǵyń joq bolǵannan keıin aqyl taýyp, kóńilińdi birlep shyǵaıyn”, – dedim dep, ish bosatyp syrlasqany esimnen ketpeıdi. Qıyn dúnıeni taryltpaıtyn. Tar dúnıeni keńeıtip otyratyn. Bizdiń urpaq – jaqsy kezde, jaqsy adamdardyń arqasynda, arasynda ósip-jetilip qaldyq. Qalaı umytarsyń. Ol kisilerdiń peıili, yqylasy ashyq kúndeı edi. Kisilerdiń sharapaty qalaı tıdi bizge. Sony durystap jaza almaı-aq kelemin! Zeınolla sońǵy bir kezdeskende uzaq­tan qaıyryp tómendegishe sheshildi. – Áı, Ábdijámil, men senen erterek ketemin ǵoı. Sen kelemin degenshe o dúnıedegi gúlderdi ósirip, baptap, jaı­na­­typ qoıamyn. Sen kelgende – sol gúlderdi qushaqtap aldyńnan shyǵamyn, - dep kúlgeni esimnen ketpeıdi. Sábıt Muqanovtyń zaıyby Márııam apaıǵa qaryzym bastan asady. Kóbine qaıtsem kóńilin jibitemin dep oılap jú­remin. Estelik jazsam ǵoı dep ar­man­daımyn. Sózsiz taýǵa shyqqandaı bolar edim. О́z oıymsha: Sábıt Muqanov 50-shi jyldary dúnıe salǵanda – birbetkeı batyr, erekshe tulǵa qalpynda qalar edi. О́miriniń aıaǵyn basqasha arnaǵa buryp jiberdi me dep oılaımyn. 1949 jyly Ilekeń: “KazGÝ-ge túsip oqy”, – dep rektory Tájibaevqa telefon soqty, sóılesti, kelisti. О́zimdi sonda jiberdi. Rektordy izdep barsam – bir sha­rýaǵa shyǵyp ketipti. Ol kisiniń al­dyn­daǵy hatshysy fılologııa fa­kýl­tetiniń dekanyna telefon soqty. “Maqul”, – dep álgi dekandy izdep barsam – joq, taba almadym. Ol kisi óziniń orynbasary Koh degen evreıge siltepti. Evreıge kelip jolyqsam, attestatyń bar ma dep surady. Mende qaıdaǵy attestat, áldeqashan joǵaltyp alǵam. Álgi Koh qolyn bir siltedi de túńilgen syńaımen: “Bar, ana aýdıtorııaǵa! Stý­dent­termen qosylyp oqı ber”, – dep ózimdi stýdent sanatyna qosyp, aıdap qoıa berdi. Fılfakqa kirgizip jiberdi. Otyz stýdent oqımyz. Maıdannan oralǵan bes jigit, qalǵan óńge jıyrma besi – qyz bala. Oıpyrym-aı, álgi qyzdardyń ta­qyl­dap sóılegeni jerdiń túbin tesip jiberetindeı, bári bilgish, bári pysyq. Jigitter, ánsheıin, shólden kelgen túıe se­kildimiz. Túk bilmeımiz. Kitap betin ash­pa­ǵanbyz. Kollokvıým jaqyndap qaldy. Ki­tap­hanaǵa baryp daıyndalaıyn dep Pan­fılov parkindegi kitaphanaǵa at izin sal­dym. Yǵysyp júrip, óshiretim jetip “Ilıadany” aldym. Túp jaǵyna baryp tize búktim. Ústeldiń shetinde eleýsizdeý, sepkil bet, bódenedeı qońyrqaı qyz otyr. Qasyna jaıǵasyp, alyp kelgen kitapty ashaıyn. Oqı bastasam-aq, Qudanyń qudireti, mıym aınalyp qoıa bergeni, eshteńe túsinbeımin. Bir kezde jerden jik shyqqandaı – pysyqtaý jigit kelip, álgi bódenedeı qyzdyń qasyna otyryp “Ogonek” jýrnalyn kórsetip, anany bir, my­nany bir nusqap, birdeńelerdi byq­sytyp aıtyp, kórsetip otyryp, biraz ýaqyt óte sybyrlasyp sóılesýge kóshti. Qyzdyń oıyn bóle berdi-aý deımin. Álgi qyz mazasy ketti me, kenet ornynan turyp, esikke bettedi. Qarasam, sizge ótirik, maǵan shyn, beli qyldyryqtaı, burymy toqpaqtaı, qasy-kózi qıylǵan symbatty qyz eken. Talyp túse jazdadym! Ishteı: “Qaıda qarap otyr­ǵamyn”, – deımin. Qyzdyń sońynan túregelip, kitapty qaıyra tapsyryp boıjetkenniń izine ilese men de shyqtym. Saıabaqtyń batys jaǵyndaǵy esigine keldim. Sartyldap toqtaǵan tramvaıǵa ekeýmiz qosyla mindik. Sóıtsem, álgi qyz ózim oqıtyn KazGÝ-de oqıdy eken, ózim jatatyn jataqhanada turatyn kórinedi. Izinen qalmadym. Jarqanatsha jabysyp júrip tanysyp aldym. Sodan ne kerek, aqyry arý kóńiliniń kiltin taptym. Poshla lıýbov!.. KazGÝ-de, beıne serýenge shyqqandaı, bir jarym jyldaı ýaqyt oqydym-aý deımin. Bul kúnder-daǵy, degenimen, zymyraǵan poezsha zý etip óte shyqty. Osy tusta jáne bir estelikke júgineıin. “Sońǵy paryzǵa” kirgizbegen bir taraý bar edi. О́zi jıyrma-otyz betteı. Nobaıy túsirilgenimen, Valter Skottyń “Aıvengosy” sekildi edi. Ylǵı Ázimge qarsy shyǵyp júretin aqquba jigit, alǵyr bolǵanymen, adam esinde qalatyn eshteńesi joq. Taıǵanaq, jylpos edi. Osyny kirgize almadym. Ekinshi keıipkerim – Imanjanovtyń prototıpi edi. Bul qalaı deısiz ǵoı. Aıdala, quba dúz. Qoı sońynan ergen júdeý qoıshy... Osy qoıshynyń kóńildi taspen bastyrǵandaı qıyn halin sýretteımin dep kóp ýaqytym ketti. Jer-jebirine jetkize sýrettemesem – kóńilim kónshimeıtin aýrýym bar. Negizgi maqsatym – osy júdeý tirshilikti sýretteı otyryp, Aral mańyndaǵy ekologııa qaterin, teńizdiń sheginip ketkenin, erteden qara keshke jeli azynap, qumy sýyryp tura­tyn qatal tabıǵatty kórsetý arqyly – oqyrmanǵa qazir biz qandaı ortada ómir súrip júrmiz degendi uqtyra túsý edi. Maqsatyma jettim be, jetpedim be, bilmeımin... Qoıshy, áıeli ekiqabat, úsh balasy bar. Keshqurym úıine kelse – súti mol saý­lyǵyna áıeli shelegin alyp jarmasyp, bir tizerlep saýǵaly jatyr. Osy mezet aspan jerge túskendeı gúril bastalady. Aınala abyr-dabyr. Beıne, dúnıe dóńgelenip, zamanaqyr kelip jetkendeı kúıge bólenedi aınala. Atom bombasynyń synaǵy osy bolatyn. Áıeli esinen tanyp jyǵylady. Sulap qulaıdy. Kúıeýi júgirip jetse – áıeli saýlyqtyń saýyryna ba­syn súıegen kúıi talyp qalǵan, ol azd­aı túsik tastaǵan. Kelesi jyly úsh ba­la­synan, áıelinen aıyrylady. Jańa týǵan náreste ǵana ólmeı qalady. Tatatyn dám-tuzy taý­sylmaǵany bolar. Sol shala týǵan ná­reste óse kele ekolog ǵalymǵa aı­na­la­dy. Álgi keıipkerim – Imanjanovtyń prototıpi, ózi sonshama júdeý, betinen bozdaǵy shyǵyp kún kórinedi, jaǵyna pyshaq janyǵandaı. Áıtse de sózi mirdiń oǵyndaı. О́z maqsatyna jetpeı tynbaıdy, asa alǵyr, shalymdy, minezdiń adamy. It baılasa turǵysyz Aral mańyna ekolog ǵalym bolyp oralady. Aral máselesi jóninde osy óńirde úlken salıqaly májilis ótedi. Yǵaı men syǵaı bas qosqan úlken jınalysta baıaǵy meniń keıipkerim – aspannan túsken bombanyń alapatyn aıtyp, Azon jyr­tyǵyn termelep, derek pen dáıekke jú­ginip sóıleýge oqtalady. Áıtse de, minbege shyǵyp, yzaly sózin destelep tóge bas­taǵan kezde, jótel qysyp, qaltyrap, aq ter, kók ter demigip, sóıleı almaı qalady. Eshtemege jany ashymaıtyn, mán bermeıtin bylaıǵy jurt shýlap, jer tepkilep, ári qaraı sóıletpeıdi. Meniń keıipkerim amal joq minbeden túsip ketedi. Túsip ketkeni qurysyn ózin-ózi ishteı kemirip, mújilip, jalpaq dúnıege syımaǵandaı sezinip, úıine qaıtady. О́zin-ózi jerden alyp, jerge salyp sógedi. – Sózimdi aıta almadym. Adam emes­pin. Ǵylymdaǵy eń tamasha jańalyq adamzatty ózin-ózi óltirýge bir taban ja­qyn­datady, – dep túni boıy alasuryp uıyqtamaı shyǵady. Aıaǵyn jippen butaǵa baılaǵan torǵaıǵa uqsaıdy. О́z-ózinen qor bolady. Mine, Muqan Imanjanovtyń beınesin osylaısha beıneleýge kúsh salyp edim. Muqań orator, tógilgen emes edi, sóılese – beti qatty edi; bir ret Ǵabı­denniń “Qaraǵandysyn” synap sóılegen edi, birin-biri óle-ólgenshe kórmeı ketti. Adam degen pende emes pe. О́kinishtisi sol, osy jazǵanymdy romanǵa kirgizbedim. Qasym Amanjolov shaǵyn deneli, qanshyrdaı qatqan, shaqar, tik minez adam bolatyn. Iship júretin. Birde Odaqtan shyǵaryp tastady. 1949 jyldyń basy bolar. Odaqqa kirip kele jatsam qarsy ushyrasty. ­– Nurpeıisov degen sen be? Tahaýı ki­ta­byńdy oqypty. Onyń pikirine senemin. Al qutty bolsyn! – dedi de tusymnan ótip ketti. Birde “Ioga” degen óleń jazǵanyn aıtty. Bul óleńin esh jerden ushyrata almaı júrmin. Birde kezdeskende úıdi qalaı alǵanyn aıtyp berdi. “Páterden páterge kóship júremin, syǵan sekildimin desem – artyq aıtqanym emes. Úı joq, kúı joq. “Ádebıet maı­dany” jýrnalyna “Daýyl” degen das­tanym basylyp shyqty. Sábıt bir kúni meni ózine shaqyryp aldy. “Saǵan Or­ta­lyq komıtettegi Ilııas Omarov kelip ketsin dedi. О́zińmen sóılespekshi, budan buryn da úsh kún izdedik”, – dedi... Turǵan úıimizden shyǵaryp jibergen. Úshinshi kúni degende qala shetindegi aıadaı páterde, synyq dıvanda, teris qarap uıyqtap jatqan ózimdi taýyp aldy. Dereý jýyndyryp, shaıyndyryp Ilekeńniń aldyna apardy. Ilekeń “Daýyl” atty dastanyma keremet taldaý jasady. Bir mezette: “Qaseke, úı jaǵy qıyn bolyp júr me?” – dep saýal tastady. Sonda aqynymyz tógilip qoıa bergen ǵoı. Ilekeń sol jerde qalalyq keńestiń tóraǵasy Aıbasovqa telefon soǵady. “Salynyp jatqan úı bar ma?” – dep suraıdy. Aıbasov: “Jalǵyz úı, temir jol mekemesi salyp jatyr”, - deıdi Aıbasov. Ilekeń: “Osydan keıin úı jóninde áńgime aıtpaımyn. Úsh bólmelik páterdi myna aqyn azamatqa ber”, – dep pármen jasaıdy. Sonymen ýaqyt óte beredi. Qys ótip, kóktem jetedi. Bir kúni Ilekeń aqyndy izdese – taba almaıdy, iship ketipti. Dereý Aıbasovty shaqyryp alady. Aıbasov kirgen boıda Ilekeńe qolyn ala júgiredi. Ilııas qolyn bermeı ústeldi qoıyp qalady. – Sen Ortalyq komıtettiń hat­shy­synyń sózin jerge tastadyń! О́tirikshi ekensiń! Aıtqanymdy istemediń! – dep keıip beredi. Sonda Aıbasov aýzyna túsken sózin áreń aıtyp: – Oıbaı, Ileke, ol úı áli bitken joq qoı, – deıdi. – Qashan bitedi? – Bir jetiden keıin. – Onda joǵalyp ketpeı turǵanda ana aqyndy taýyp alyp, meniń máshıneme mingizip al da salynyp jatqan úıge jet, úsh bólmeli úıdiń kiltin ber! Sózi jerde qalmaıdy. Az ýaqyt ótip úlgermeıdi. Bastyq aıtqan soń jan qala ma. Álgi Aıbasov Qasymdy máshınege mingizip alyp, salynyp jatqan úıge jetip – jalma-jan kiltin tabystaıdy. Úı orderin bir aıdan keıin jazyp beredi. – Ileke, úıdiń kiltin aldym, - dep, mártebeli hatshyǵa telefon shaldym, – dep aqynymyz sylq-sylq kúlip, bolǵan jaǵdaıdy baıandap bergeni áli esimde... Minekeı, Ilekeńniń shyǵarmashylyq adamyna, ónerge degen qamqorlyǵy ushan-teńiz edi. О́zgeniń tirligin ózinikindeı etip tyndyratyn. Ádebıetke jany jaqyn edi. Qazir oılaımyn: ondaı aq júrek adam azaıyp ketti. Ilekeń sekildi tulǵa bar ma degende – oıyma Imanǵalı Nurǵalıuly oralady. “Otyrar kitaphanasy” degen aıdarmen 100 kitap shyǵardy. Qarjysyn ózi tapty. Álgi 100 kitaptyń negizgi deni – haltýra! Birde Imanǵalımen kezdesip qalyp Marıkovskıı esimdi ekolog ǵalym týraly aıttym. Buryn úsh kitaby shyǵypty. Endi “Ohrana jıvotnogo mıra” degen kitabyn jazyp bitirip, shyǵara almaı júr eken. Jan-janýardyń kósheli sezim-túısigi týraly jotaly zertteý kórinedi. Instınkt – qaıyrymdylyqtyń kózi degen oıǵa taban tirepti dep bajaılap bergen edim. Imanǵalı sol arada julyp alǵandaı sózimdi bólip: – Ol qaıda. О́zim kómektesip, shyǵaryp bereıin, ­– dedi. Minekeı, Imanǵalı baýyrymyz jaq­syǵa jany qumar, elgezek, jurtqa ylǵı kómektessem dep elpildep turady. Ul­ty­nyń júregi jumsaq janashyry. Keshegi kúnderi qıyrdaǵy Mońǵolııa jerinen Kúlteginniń tasyn alǵyzdy. Jaqynda As­ta­nanyń tórinen “Qazaq eli” monýmentin turǵyzdy. Jumys dese – ózin-ózi umytyp ketedi, janyp isteıdi. Ǵabıttiń qalaı qartaıǵany esimde qalypty. Husnı jeńgemiz ústine shań jýytpaıtyn. Kóılegin troınoı odekolon búrkip ótekteıtin. Keıin Husnı jeńgeı qaıtys bolyp... ánebir kelinshegi ketip... jalǵyz qaldy. Bir kúni qazirgi Qabanbaı kóshesiniń boıynda úlken gastronomǵa kirsem, basynda qalpaq, ústinde kónetoz kostıým, qolynda qalaıy bıdony, súttiń kezeginde tur eken. Uıaltpaıyn dep keri burylyp kettim... Kisi mezgilinde ómir súrip, mezgilinde ketkeni jón ǵoı deımin. *** Qadirmendi oqýshy! Ádebıetimizdiń abyzy Ábdijámil Nurpeıisov aǵamyzdyń aýzynan bes kún boıy úntaspaǵa jazyp alǵan estelik-dereknama osylaı aıaqtaldy. Aýyzdan shyqqan sóz – atylǵan oq. Árbir sózi, ózi aıtqandaı, mirdiń oǵyndaı, saqaǵa quıǵan qorǵasyndaı, búkpesiz, rııasyz, ynta-yqylaspen sheshile tógildirgen áńgimeniń uzyn-yrǵasyn túgel usyndyq. Aýyzeki aıtylǵan áńgime ǵoı, qaǵazǵa túsirgen kezde qaıta bir qarap, yqshamdap, júıelep berýdi de jón kórdik. Osy áńgimeniń bárin Ábeń birde rahattanyp kúlip, keıde qapelimde muńaıa qalyp, báıge atyndaı dúr silkine otyryp ıin qandyryp aıtty. Ádette syrt kózge bárine de beıtarap qaraıtyn, juqaltań, eleýsiz kisi bolyp kórinetin danagóı qarttyń ishki dúnıesin sonshama aqta­rylǵanyna tań qalasyń. Onyń buralańy kóp ómirden kórgen taýqymeti, ja­zý­shylyq jolyndaǵy azaby menen mehnaty, shyrǵalańy, qamqorshy aǵa­la­ryna degen sheksiz mahabbaty, tolǵanys-tebirenisteri áziz aǵamyzdyń kelbetin bárimiz biletin bıikten de bıikke kóteredi, kóz aldyńa tulǵalanǵan abyzdyń ózin ákeledi. Adam balasynyń ómir boıy ashy­la ber­meıtindiginiń bir syry mysaly, mine, osy. Onsyz da jaqsy kóretin Ábemdi osy bir syr suhbatynan keıin burynǵydan da jaqsy kórip kettim. Zadynda jazýshy laboratorııasy deıtinińiz osy bolý kerek. Áńgimeleri arqyly Ábeńniń taınıkterin ashtyq, syryn aqtardyq, shynyn aıtqyzdyq, sóıtip jazýshyny zerttegende endi attap óte almaıtyn jańa, qundy derekterdi jarııalaýdyń múmkindigi týdy. Biz Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ǵa­bı­den Mustafın, Álkeı Marǵulan, Ábdilda Tájibaev aǵalarymyzdyń ár túrli jıyn­dardaǵy sózin tyńdap ósken urpaqpyz. Aıaýly Muhańnan úsh jyl tálim aldyq, bir jyl bir kafedrada birge qyzmet istedim. Sábıt aǵamyzben birlesip maqala jazǵanym bar. Álkeı aǵa meniń kan­dı­datt­­yq dıssertasııama tóreshi bo­lǵan kisi ári ustazym. Ábdilda aǵamen aralas-quralas boldym, janashyrym edi. Ǵabı­den aǵanyń 70 jyldyǵyna oraı Qazaq te­ledıdarynda 1972 jyly ózin qa­tys­ty­ryp, saǵattan astam habar júrgizgen edim. Beısenbaı Kenjebaevqa, Esmaǵambet Ysmaıylovqa shákirt boldym. Shahmet Qusaıynov, Zeıin Shashkın, Zeınolla Qabdolov, О́zbekáli Jánibekov, Ǵafý Qaıyrbekov, Muqaǵalı Maqataev, Saǵı Jıenbaev aǵalarymmen de jıi aralastym. Ábdilda aǵaǵa, Muqaǵalıǵa arnap kesh ótkizdim, maqala da jazdym. О́zbekáli týraly da birneshe ret tebirendim. Dese de jaqyn inisindeı kórgen asyl aǵalarym jaıynda áli de mandytyp eshteńe jaza almaı kele jatqanyma qysylamyn. Júris-turysy, tabıǵaty, bolmysy bólek Ábdijámil Nurpeıisovtiń de men úshin jóni bólek. Kópten aralaspyz. Syı­laspyz. Aǵaly-inilimiz. Eshkimge uqsa­maı­tyn, eshkimniń aldynda kishireımeıtin, basyn ımeıtin, bir unaǵan kisisin tý­ǵa­nyndaı qadirleıtin, kóńili tússe – kól, jibekten de jumsaq; kóńili túspese – shól, emennen de qatty, jany taza, qarapaıym adam, jeti atasynan beri bılik, sheshendik úzilmegen tekti kisi. Ábdijámil – meniń aǵam. Osyny maq­tan etemin. Biz ómir boıy uǵynysyp kele jatqan jandarmyz. Osy ýaqytqa deıin aǵa týraly bir aýyz sóz jazbaǵanyma óki­nip júrýshi em, sonyń da sáti túskendeı. (jalǵasy bar)