Jer – altyn mekenimiz, asyraýshymyz, dáýlet-qazynamyz. Hakim Abaı: «Qara jer adamzatqa bolǵan meken, Qazyna ishi tolǵan ártúrli ken, Ishinde júz myń túrli asyly bar», dep sıpattaǵan. Ult kósemi Álıhan Bókeıhan: «Adam balasynyń dúnıedegi izdegeni – qut-bereke» deıtin altyn oıynyń temirqazyǵy – qazaqtyń jeri. Ol – tańǵajaıyp rızyq-nesibemizdiń kózi.
Keń-baıtaq kósilgen jerimizdi uly handarymyz, bılerimiz, qolbasshylarymyz, saǵymǵa sadaq ildirgen bahadúr-batyrlarymyz, asyl jurtymyz qanyn sýdaı aǵyzyp qorǵap, urpaǵyna amanattap qaldyrdy. «Ultaraqtaı bolsa da ata qonys jer qymbat» dep, ult zerdesin sáýlelendirdi.
Uly Dala – Ult rýhynyń negizi. «Oraq-Mamaı» dastanynyń Ormanbet tolǵaýynda «Edil – úıdiń esigi, Jaıyq – úıdiń japsary, Túrkistan – úıdiń tóri» delingen. Jalpaq, baıtaq dala bes myń jyldyq tarıhy bar kıiz úıdiń ishi tárizdi delingen. Ne degen zor maǵyna syıǵyzǵan uly uǵym. Taǵy da «Túriktiń altyn besigi – Altaı» (Qoshke Kemeńgeruly).
Áıteke bıdiń: «Biz búkil qazaq – bir shańyraq, bir qazan, bir tórelik dastarqan bolyp, atamekendi túgel qamtıyq!» deýinde tutasyp birigeıik, ataqonysty janǵa, malǵa toltyraıyq degen uly tilek bar.
Qazaqtyń muhıttaı shalqyǵan batyrlyq jyrlarynda, bı-sheshenderimizdiń sary altyndaı syrly lebizderinde, el ádebıetinde nesheme alýan qara jerdiń taǵdyryna, kıe-qasıetine, jaratylysyna oraı aıtylǵan kúmisteı qulpyrǵan oıtúıinderi jetkilikti. Myna bir keremet támsildiń tereńdigine júginý, mıǵa júgirtý abzal. Syrym Datulynyń kemel jaratylysyn boljap, kósemdik tanytqan 95 jastaǵy Bóken bıden ári kórikti, ári aqyldy Aqbıkesh arý «Tirshiliktegi armanyńyz ne?», dep suraǵanda:
«Tirshilikte armandaıtynym – taza ólim. Jerdiń astynda da tazalyq kerek. Las ólimge qara jer de sestenip turady. Jerden kıeli, jerden qasıetti nárse joq. Jerdiń ústi de, asty da shalqyp jatqan baılyq. Olaı bolsa, biz tirlikte de, ólgende de Jerdi búldirmeýimiz, lastamaýymyz kerek. Jer jylamasyn, jetimsiremesin. Oıy taza, boıy taza adamdardyń ólimi de taza bolady. Al jan lastyǵy ólgennen soń qansha jýsań da tazarmaıdy, jerdiń asty lastanady», deıdi ataly sózi atan túıege júk Bóken bı.
«Jerden tajal shyqqandaı» degen halyq teńeýi kóp jaıtty ańǵartady. Jerde tuńǵıyq syr bar. Jer – kónbis ári sezimtal. Qazaqtyń jeri qanǵa bókti, alapat qyrǵyn-súrginderdi bastan keshirdi: ekologııalyq apattar, ıadrolyq jarylystar, asharshylyq qyrǵyny... Ataqonysqa, ata dástúrge, ata tarıhqa, ata tilge, ata kásipke bult úıirildi, ıadrolyq synaqtan 20 mln gektar jer búlindi. 180 mln gektardan astam jaıylymdyq jerdiń 40 paıyzy jaramsyz bolyp tanyldy. Respýblıka aımaǵynyń 44 paıyzy shól, 23 paıyzy shóleıt.
HH ǵasyr basynda Mirjaqyp Dýlatuly «Oıan, qazaq!» deıtin zar tolǵaýynda: «Kir jýyp, kindik kesken qaıran jerler, Mujyqqa, qosh aman bol, barasyń ba? Qasıetti babamyzdyń zıraty, Qaldy ǵoı kóshesiniń arasynda. Monshaǵa zırattyń tasyn alyp, Aǵashyn otqa, mujyq, jaǵasyń da», dep kúıindi.
Jerdi ińkárlikpen súıý, sulýlyǵyn, saltanatyn qorǵaý, kóriktendirip gúldendirý – atam zamannan bergi ádeptilik pen izgilikti ustanǵan qazaq balasynyń daǵdy-mashyǵy edi. Halyq ádebıetiniń ókilderi: jyraýlar, jyrshylar, sal-seriler, shejireshiler, dastanshylar el men jerdi qurmetteýge tárbıelegen, kórkem sezimge bólegen, sanasyn jańǵyrtqan.
Ybyraı Altynsarın 1862 jyldyń 26 qańtarynda N.I.Ilmınskııge jazǵan hatynda: «Meniń oıymsha, kóńildiń hoshy, baqyt degenniń bári de ata-babamyz ómir súrgen jáne jerlengen jerinde, týǵan oshaǵyńnyń basynda jaqsyraq, al qaıǵy degenniń qandaıy da, tipti, ajaldyń ózi de sol jerde jeńil bolatyn sııaqty» deıdi. Bul – óndirdeı jigerli jastyń keýdesin kernegen meılinshe qýatty, taza patrıottyq oı-sezimi. «Jaqsydan sóz shyǵady jan sekildi, tamyrdan atqylaǵan qan sekildi!» degenge dáıek.
Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasyndaǵy «Týǵan jer» baǵdarlamasyna qatysty óreli oılar babadan muraǵa qalǵan Jer-anamyzdyń qadirin bilýge, bar baılyǵymyzdy baǵalaýǵa úndeıdi.
Serik Negımov,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
